Бақылау сұрақтары:

1. Талан-таражбен байланысты қылмыстарды саралау ерекшеліктері?

2. Талан-таражбен баланысты емес қылмыстарды саралау ерекшеліктері?

Әдебиеттер:

1. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Ерекше бөлім: Оқулық. Алм 2007

2. Алауханов Е. Қылмыстық құқық Ерекше бөл. Оқулық. Алм, 2009.

3. Бұғыбайқызы Д.Б. Қылмыстық құқық. Ерекше бөлім: лекциялар курсы

4. Ветров Н.И. Уголовное право. Особенная часть.

5. Ещанов А.Ш. Уголовное право (Общая и особенная часть)

6. Жунусов Б.Ж.Уголовное право РК. Особенная часть. Учеб. Пособие.

Тақырып 10. Экономикалық қылмыстармен күресу аясындағы қылмыстық саясат Мақсаты: Экономикалық қылмыстарды саралаудың ерекшеліктерін зерттеу.

Жоспар:

1.Экономикалық қылмыстардың түсінігі және түрлері.

2.Экономикалық қылмыстардың объектісі .

3.Экономикалық қылмыстардың объективтік жағы.

4.Экономикалық қылмыстардың субъектісі.

5.Экономикалық қылмыстардың субъективтік жағы.

Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар материалдық және басқа да құндылықтарды, халыққа көрсетілетін қызметті өндіруге, бөлуге, айырбастауға және тұтынуға байланысты туындайтын, қоғамдық қатынасқа зардабын тигізетін, қылмыстық заңда көзделген қоғамға қауіпті іс-әрекет. Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар үшін жауапкершілікті қарастыратын нормалар қоғамдық қатынасты қорғауға, ел экономикасының еркін де бір қалыпты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған. ҚК-тің қарастырылып отырған тарауының маңыздылығы осында.

Экономикалық қызмет саласындағы кәсіпорындарда сол қызмет процесінде қалыптасқан бірыңғай тектік қоғамдық қатынас болады.

Осы тарауға жататын бірқатар қылмыстардың мін-детті түрдегі нышаны – ондағы қылмыс заты болып та­бы­лады. Мысалы, тауарлық белгі (ҚК-тің 199-бабы,) ком­мер­циялық немесе банктік құпияны құрайтын мәлімет­тер (200-бап), бағалы қағаздар (202, 205-бап), жалған ақ­ша (206-бап), төлем карточкалары мен өзге төлем және есеп айырысу құжаттары (207-бап), акциздік алым мар­ка­лары (208-бап).

Қарастырылатын қылмыстың көбісінің объективтік жағы қылмыстың жасалуымен сипатталады. Кейбіреулері әрекетсіздік арқылы да жасалынады. Мысалы, несиелік берешекті өтеуден әдейі жалтару (ҚК-тің 195-бабы), шетел валютасындағы қаражатты шетелден қайтармау (213-бап), кеден төлемдері мен алымдарын төлеуден жалтару (214-бап), бухгалтерлік есеп ережелерін бұзу (218-бап), салықтарды төлеуден жалтару (221, 222-баптар).

Экономикалық қызмет саласындағы кейбір қылмыстардың міндетті түрдегі нышаны, ол – заңда көздел­ген қоғамға қауіпті зардаптардың болуы. Оларда мате­риал­дық құрам болады. Мысалы, ҚК-тің 192-194, 196-198, 203-205, 215-222-баптарында көзделген қылмыстар.

ҚК-тің осы, қарастырылып отырған тарауына кіретін бірқатар баптарда бланкеттік сипат бар. Мысалы, ҚК-тің 197, 205, 218-баптары.

Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстардың барлығы, субъективтік жағынан, өздерінің әдейі, қасақана жасалғандығымен сипатталады. Олардың кейбіреулерінің субъективтік жағының міндетті түрдегі нышаны, оларда себеп пен мақсаттың болуы (ҚК-тің 192, 193, 198, 204-баптары).

Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар-дың субъектісі қылмыс жасаған кезде 16 жасқа толған, есі дұрыс адам бола алады. Ал, мұндай қылмыстардың кейбі-реулерінің субъектісі тек лауазымды адамдар (ҚК-тің 198, 225-баптары), банк қызметкерлері ғана (189, 225- баптары) болады.

Тікелей субъектісі бойынша экономикалық қызмет саласындағы қылмыстарды шартты түрде мынандай түр-лерге бөлуге болады:

1) кәсіпкерлік саладағы және экономикалық қызметтің басқа да саласындағы қылмыстар: заңды кәсіп-керлік қызметке кедергі жасау (ҚК-тің 189-бабы), заңсыз кәсіпкерлік (190- бап), заңсыз банктік қызмет (191-бап), жалған кәсіпкерлік (192-бап), заңсыз жолмен алынған ақша қаражатын немесе өзге мүлікті заңдастыру (193-бап), монополистік іс-әрекеттер және бәсекені шектеу (196-бап), көрінеу жалған жарнама беру (198-бап), тауар-лық белгіні заңсыз пайдалану (199-бап), коммерциялық немесе банктік құпияны құрайтын мәліметтерді заңсыз алу мен жария ету (200-бап), кәсіптік спорт жарыстары-ның және ойын-сауықтық коммерциялық конкурстардың қатысушылары мен ұйымдастырушыларын сатып алу (201-бап), банкроттық жағдайындағы заңсыз іс-әрекеттер (215-бап), әдейі банкроттық (217-бап), бухгалтерлік есеп ережелерін бұзу (218-бап), табиғат пайдалану жөніндегі заңсыз мәліметтерді тіркеу (225-бап), мәміле жасауға не-месе оны жасаудан бас тартуға мәжбүр ету (ҚК-тің 226-бабы);

2) ақша-несие саласындағы қылмыстар: несиені заңсыз алу және мақсатсыз пайдалану (ҚК-тің 194-бабы), несиелік берешекті өтеуден әдейі жалтару (195-бап), баға-лы қағаздарды шығару (эмиссия) тәртібін бұзу (202-бап), бағалы қағаздарды ұстаушылар тізіміне көрінеу жалған мәліметтер енгізу (203-бап), бағалы қағаздармен жүргізі-летін операциялар туралы көрінеу жалған мәліметтер беру (204-бап), бағалы қағаздармен операциялар жүргізу ере-желерін бұзу (205-бап), жалған төлем карточкалары мен өзге төлем және есеп айырысу құжаттарын жасау немесе сату (ҚК-тің 207-бабы);

3) қаржылық қызмет саласындағы қылмыстар: акциздік алым маркаларын қолдан жасау және пайдалану (208-бап), экономикалық контрабанда (209-бап), шетел валютасындағы қаражатты шетелден қайтармау (213-бап), кеден төлемдері мен алымдарын төлеуден жалтару (214-бап), банк операциялары туралы көрінеу жалған мәлі-меттер беру (219-бап), банктің ақша қаражатын заңсыз пайдалану (220-бап), азаматтың салық төлеуден жалта-руы (221-бап), ұйымдарға салынатын салықты төлеуден жалтару (ҚК-тің 222-бабы);

4) сауда және халыққа қызмет көрсету саласындағы қылмыстар: көпшілік сауда-саттықтар мен аукциондарды өткізудің белгіленген тәртібін әдейі бұзу (197-бабы), тұ-тынушыларды алдау (223-бап), заңсыз сыйақы алу (ҚК-тің 224-бабы);

5) экономикалық қызмет саласындағы басқа да қылмыстар: компьютерлік ақпаратқа заңсыз кіру, ЭЕМ үшін зиянды бағдарламаларды жасау, пайдалану және тарату (ҚК-тің 227- бабы).

Бақылау сұрақтары:

1. Эконмикалық қылмыстарды саралау ерекшеліктері?

2. Кәсіпкерлік қызметпен байланысты қылмыстарды саралау?

3. Банктік қызмет саласындағы қылмыстарды саралау?

Әдебиеттер:

1. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Ерекше бөлім: Оқулық. Алм 2007

2. Алауханов Е. Қылмыстық құқық Ерекше бөл. Оқулық. Алм, 2009.

3. Бұғыбайқызы Д.Б. Қылмыстық құқық. Ерекше бөлім: лекциялар курсы

4. Ветров Н.И. Уголовное право. Особенная часть.

5. Ещанов А.Ш. Уголовное право (Общая и особенная часть)

6. Жунусов Б.Ж.Уголовное право РК. Особенная часть. Учеб. Пособие.

Тақырып 12. Қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстармен күрес аясындағы қылмыстық саясат

Мақсаты: Қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстарды саралаудың ерекшеліктерін анықтау

Жоспар:

1.Қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың түсінігі және түрлері.

2.Қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың объектісі.

3.Қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың объективтік жағы.

4.Қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың субъектісі .

5.Қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың субъективтік жағы.

Адамды, оның құқықтары мен бостандығын ең жо­ғар­ғы әлеуметтік құндылық деп тану адамдардың қауіпсіз тіршілігін, қоғамдық және мемлекеттік құрылымдардың қалыпты қызмет атқаруын қамтамасыз ете алатын, тиісті әлеуметтік жағдайлар құрылуына байланысты. Азамат­тардың еңбек етуі мен демалуы, мемлекеттік тәртіпті қор­ғау үшін қажетті жағдайлар құруға бағытталған құқық­тық шаралар жүйесі адамдардың, қоғамдық және мемле­кет­тік мүдделердің әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ете­тін маңызды фактор болып табылады. Қоғамдық қауіп­сіз­дік және қоғамдық тәртіпке бағыттылған қол сұғушы­лық үшін жауаптылық көздейтін ҚР ҚК 9-тарауының нор­малары осындай шаралардың қатарына жатады.

Қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қар­сы қылмыстардың ерекшелігі олардың қоғамдық қаты­настардың қалың тобы үшін зиянды екендігінде (жеке бастың, кәсіпорындардың, мекемелердің, ұйымдардың жә­не басқа әлеуметтік құрылымдардың қалыпты жұмыс атқаруының қауіпсіздігі үшін). Бұл санаттағы қылмыс­тарды жасау кезінде тек жеке бір адамның мүддесіне ғана емес, қоғам өмірінің қауіпсіз жағдайларына тұтасынан, яғ­ни қоғамдық маңызды мүдделерге зиян келтіреді. Осы­ған байланысты, түгел қоғам өмірінің қалыпты және қауіпсіз жағдайлары, қоғамдық тәртіп, түрлі жұмыстар жүргізу және жалпыға бірдей қауіпті заттарды қолдану ке­зіндегі қауіпсіздік сияқты әлеуметтік құндылықтар ті­келей қылмыстық ықпалға ұшырауы мүмкін.

ҚР жаңа ҚК жалпыға бірдей қауіпсіздікті қоғамдық қа­уіптілікті оның тар мағынасында ғана емес, сол сияқты қоғамдық тәртіпті, халық денсаулығын, қоғамдық адам­гер­шілікті, т.б. қамтамасыз етуші қоғамдық қаты­нас­тардың үлкен тобының құрамдас бөлшегі ретінде қарас­тырады. Бұл қоғамдық қатынастардың барлық жиынтығы ҚК-те қоғамдық қауіпсіздік (кең мағынасында) және қо­ғамдық тәртіп деп аталып, ҚР ҚК 9-тарауына кіретін қыл­мыстардың текті объектісін құрайды.

Заңға сәйкес, ҚК 9-тарауының нормаларымен қа­рас­тырылған қылмыстардың объектісі – қоғамдық қауіп­сіз­дік және қоғамдық тәртіп болып табылады, яғни, қо­ғам­ның әр мүшесінің өмір сүру жағдайының қауіп­сіз­дігін, әр түрлі жұмыстар жүргізу кезінде және жалпыға бір­дей қауіпті заттарды қолдану барысында жеке бастың, қо­ғамның немесе мемлекеттің мүдделерінің қауіпсіздігін қам­тамасыз ететіндей қоғамдық қатынастардың жиын­ты­ғы.

Объективті жағынан алғанда, қоғамдық қауіпсіздік жә­не қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың көпшілігі әре­кет арқылы жасалады:

а) терроризм (ҚК 233-б), адамды кепілге алу (ҚК 234-б), бұзақылық (ҚК 257-б), және басқалары. Жеке­ленген қылмыстар тек әрекетсіздік арқылы жасалады, мы­салы, атыс қаруын ұқыпсыз сақтау (ҚК 253-б). Қо­ғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке қарсы бірқатар қылмыстар әрекет арқылы да, әрі әрекетсіздік арқылы да жасалуы мүмкін: атом энергетикасы объектілерінде қа­уіпсіздік ережелерін бұзу (ҚК 244-б), тау-кен немесе құ­ры­лыс жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздік ереже­ле­рін бұзу (ҚК 245-б) және басқалары.

Қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қар­сы қылмыстардың көпшілігі формальды құрамдас қыл­мыс­тар қатарына жатады: заңсыз әскерилендірілген құра­ма­ны ұйымдастыру (ҚК236-б), қаруды заңсыз жасау (ҚК 252-б), т.б. Кейбір қылмыстардың құрамы материалды бо­­лып құрастырылған, мысалы, өрт қауіпсіздігі ереже­ле­рін бұзу (ҚК 256-б).

Субъективті жағынан алғанда, қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстардың көпшілігі кінәнің қасақана түрінің болуымен сипатталады. Бірқатар қылмыстар тек абайсызда жасалады, мысалы, атыс қар­уын ұқыпсыз сақтау (ҚК 253-б). ҚК-тің 233, 234-2 бө­­лім, 235,237,238,239 және 240-баптарында көзделген қыл­мыстарда мақсат міндетті белгі болып табылады.

Қарастырылушы қылмыстардың субъектілері – 16 жас­қа толған тұлғалар. Ал ҚК-тің 233, 234,242,255 - 1,2-бө­лімдері, 257,258-баптарымен көзделген қылмыстардың субъектілері – 14 жасқа толған тұлғалар болып табылады. Көп жағдайларда бұл қылмыстардың субъектілері жеке тұл­ғалар болса, жекеленген жағдайларда – арнайы белгіле­рі бар тұлғалар болуы мүмкін.

Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстар қоғам­дық тыныштық жағдайын, әлеуметтік құрылымдардың қа­лып­ты қызмет атқаруын, түрлі жұмыстар жүргізу кезін­де немесе қоғамдық заттарды қолдану кезінде жеке бас­тың, қоғамның немесе мемлекеттің мүдделерінің қауіпсіз­ді­­гін қамтамасыз етуші қоғамдық қатынастарға елеулі зиян келтіруші немесе мұндай зиян келтіру қаупін туды­ру­шы, қылмыстық заңға көзделген қоғамдық қауіпті әре­кет­терден тұрады.

Қарастырылушы қылмыстарды тікелей объектілерге байланысты төмендегідей топтарға бөлуге болады:

1. Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстар. Қыл­мыстардың аталған тобы қоғамдық өмірдің кез-келген бө­лігінде жасалып, тұтас қоғам өмірінің қалыпты, қауіпсіз жағдайын сақтау саласындағы ең маңызды мүдделерді қоз­ғауы мүмкін. Олардың қатарына Қазақстан Респуб-ли­касы ҚК 233,234,235,236,237,238,239,240,241, 242,243-баптарымен көзделген қылмысты әрекеттер жатады.

2. Түрлі жұмыстар жүргізу кезінде қауіпсіздік ере­желерін бұзумен байланысты қылмыстар. Бұл топты Қа­зақ­стан Республикасы ҚК 244,245,246-баптарымен көз­делген қылмыстар құрайды.

3. Жалпыға бірдей қауіпті заттарды қолдану ережелерін бұзумен байланысты қылмыстар. Бұл топқа Қазақстан Республикасы ҚК 247,248,249,250,251,252, 253, 254,255,256-баптарымен көзделген әрекеттер кіреді.

4. Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстар. Қоғамдық тәр­тіп – қылмыстың объектісі ретінде қоғамдық тыныш­тық­ты, азаматтардың еңбектенуі, демалуы, тұрмысы үшін, сонымен қатар, кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйым­дардың жұмысы үшін қалыпты жағдай қамтамасыз ете алатын қоғамдық қатынастар жүйесінен тұрады. Бұл топ­тағы қылмыстарға Қазақстан Республикасы ҚК-нің 257 және 258-баптарымен көзделген әрекеттер жатады.