Әдебиеттер:

Иванов В.Д. Ответственность  за покушение  на преступление. Караганда, 1974

Караулов В.Ф. Стадии совершения преступления.  М., 1982

Колодкин Л.М. Стадии преступления и предупреждение преступлений. Киев, 1972

Панько К.А. Добровольный отказ от преступления по советскому уголовному праву. Воронеж, 1975

Тер-Акопов А.А. Добровольный отказ от преступления по советскому уголовному праву.  М., 1982

Апенов С.М. Қылмысқа қатысушылық. Әдiстемелiк құрал. Алматы.: ҚазМЗА, 2000

Баймурзин Г.И. Ответственность за прикосновенность к преступлению. Алма-Ата, 1968

Бурчак Ф.Г. Учение о соучастии по советскому уголовному праву.  Киев, 1969

Бурчак Ф.Г. Соучастие: социальные, криминологические и правовые проблемы. Киев, 1986

Гаухман Л.Д., Максимов С.В. Уголовная ответственность за организацию преступного сообщества. М., 1997

Галиакбаров Р.Р. Совершение преступления группой лиц. М., 1980

Галиакбаров Р.Р. Квалификация групповых преступлений. М., 1980

Джекебаев У.С., Вайсберг Л.М., Судакова Р.Н. Соучастие в преступлении: криминологические и уголовно-правовые проблемы. Алма-Ата, 1982

Иванов Н.Г. Понятие и формы соучастия.  Саратов, 1991 г.

Тельнов П.Ф. Ответственность за соучастие в преступлении. М., 1974

Нургалиев Б.М.  Организованная преступная деятельность. Караганда, 1997

 Нормативтi актiлер:

ҚР Жоғары Соты Пленумының « Бандитизм және қатысушылықпен жасалған қылмыстар үшiн жауаптылықты қарастыратын заңдылықты соттардың қолданудың кейбiр мәселелерi туралың  21.06.2001 жылғы нормативтiк қаулысы

Тақырып 5. Қылмыстық атқарушылық саясаты

Мақсаты: Қылмыстық атқарушылық саясатты оқып білу.

Қылмыстық жазаны орындау заңда бекітілген қолданылатын жаза түрле­рінің тізімі бойынша жазалау қажеттігіне ғана емес, сол жазаның мақсатына, оның мазмұнына, сондай-ақ жазаның өзінің орындалуына байланысты. Саяси талаптар Қазақстан Республикасы Конститутциясындағы ресми мәлімделген қылмыстық жазаны атқару саласының негізгі қағидаларын, қызмет бағытта­рын, мемлекет стратегиясын қамтамасыз етуден, сондай-ақ сотталғандарды тузеудің ғылыми негізделген нормалары мен әдістерін, жазаны атқару кезін­дегі сотталғандармен қарым-қатынас ережелерін қамтамсыз етуден туын­дайды.

Мемлекет қызметінің бағыты ретіндегі жазаны атқару, өз кезегінде арнайы құқықтық реттеуді, сондай-ақ құқықтың өз алдына бөлек, дербес саласының құрылуын және болуын талап етеді. Құқықтың дербес саласының белгілері болып мыналар саналады: өзіне тән құқықтық реттелетін нәрсесінің; құқық­тық реттеудің әдістері мен құықтық нормалардың өзіне тән жүйесінің болуы. Бұл белгілердің бәрі де толық көлемінде қылмыстық-атақару құқығына да тән.

Қылмыстық-атқару құқығын құқықтық реттеудің нәрсесі Қазақстан Респу­бликасының Қылмыстық кодексінде қарастырылған қылмыстық жазалардың барлық түрін атқару (өтеу) болып танылады. Жазаны орындау соны атқару міндеттері жүктелген мекеме, кәсіпорын мен ұйымдардың әкімшіліктерімен ғана жүзеге асырылып қоймай, жекелеген азаматтардың, қоғамдық ұйымдар­дың да әрекеттерімен жүзеге асырылады. Осыған байланысты қылмыстық-атқару құқығын құқықтық реттеу нәрсесі қоғамдық қатынастар деп те айтуға болады.

Жазаны атқару мемлекеттік мәжбүрлеу түріндегі қылмыстық-құқықтық шара болып саналатындықтан және осыған орай құқықтық қатынас субъек­тілерін атақаратын қызметіне орай теңестіруге болмайтындықтан оның негіз­гі әдісі императивтік (императивтік – әміршілдік, сөзсіз бағынуды талап ете­тін) әдіс болып табылады. Құқықтың өзге де салалары сияқты қылмыстық-атқару құқығы да жазаны атқару мен өтеуге байланысы бар қатынастарды реттейтін өзінің нориалар жүйесіне ие болған. Шындығына келгенде айта кету керек, қылмыстық-атқару құқығының құқықтың басқа да салаларынан (қылмыстық, еңбек, азаматтық және де басқа заңдардан) алған нормалары да бар. Олар қолдану барысында осы салаға қарай бейімделіп, мазмұнын өзгер­тіп, етене араласып та кетті.

Қылмыстық-атқару құқығы құқықтың өзге де барлық дерлік салаларымен тығыз байланысып, етене араласып кеткен деп айттық қой. Міне, осыған бай­ланысты ол басқалармен бірігіп құқықтың кешенді салаларын құрайды. Атап айтқанда: қылмыстық іс жүргізу құқығымен – үкімді орындау, мерзімінен бұрын немесе ауруына байланысты босату мәселелерін реттеуде; әкімшілік құқықпен – мекемелерді басқару саласында; еңбек құқығымен – соттал­ған­дарды еңбекке тарту және олардың еңбегіне ақы төлеу мәселелерін шеш­кен­де, азаматтық, отбасылық, қаржы, авторлық және басқа да құқық салала­ры­мен тиісті мәселелерді шешкенде қоян-қолтық араласады.

Қылмыстық-атқару құқығының қағидалары

Мемлекет пен құқықтың жалпы теориясы тұрғысынан алғанда, қағидалар құқықтың жетекші идеяларын, негізгі ережелері мен дербес құқықтық жүйе құру үшін ғана емес, құқықтық нормаларды жүзеге асыратын бастауларды көрсетеді.

Қылмыстық-атқару құқығының қағидалары құқықтың жалпы қағидала­ры­нан және қылмыстылыққа қарсы күреске байланысты құқық салаларының қағидаларынан орын алады.

Қазақстан Республикасы қылмыстық-атқару заңнамаларының құқықтық қағидаларының негізіне 1948 жылғы адам құқығының жалпыға бірдей декла­рациясымен; БҰҰ Бас Ассамблеясының 1988 жылғы 9-желтоқсандағы 43/173 қарарымен бекітілген қандайда болмасын жолмен ұстауға немесе қамауға алынған барлық адамдарды қорғау қағидаларының Жинағы және басқа да сол сияқты халықаралық түрлі актілермен айғақталатын жалпы адамзаттық құндылық жатады.

ҚР ҚАК 6-бабы мына төмендегі қағидаларға негізделген ережелерді бекі­теді:

- заңдылық,

- әркімнің заң алдындағы теңдігі;

- гуманизм;

- демократизм мен жариялылық;

- жазаны атқаруды бөлектеу мен жекелеу;

- жазаны түзеу әсерімен байланыстыру.

Қазақстан Республикасы Конституциясы мен халықаралық құқықтық ак­тілер сотталғандармен қарым-қатынас қағидаларын қарастырады.

ҚР Қылмыстық кодексінің 38-бабының 2-бөлігі жаза әлеуметтік әділетті­лікті қалпына келтіру, сондай-ақ сотталған адамды түзеу және сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстар жасауынан сақтандыру мақсатында қолданылады. Жаза тән азабын шектіруді немесе адамның қадір-қасиетін қорлауды мақсат етпейді. Осы сияқты қылмыстық жазаны атқару заңда көрсетілгеннен басқа мақсатты бетке ұстамайды, ал жазаны орындау ісінің өзі Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген шең­берде жүргізілуі тиіс. Сонымен бірге ҚР ҚК 39-бабында көрсетілген қылмыс­тық жаза түрлері жеткілікті тізім саналады және қылмыс жасағаны үшін сот бұдан артық басқа жаза қолдана алмайды, осында көрсетілген қылмыстық жазаларды атқару Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексі­мен реттелген, ол бас бостандығынан айыру орындары әкімшіліктері мен жазаны атқару органдарының құқықтарын белгілеп қана қоймайды, сонымен қатар әртүрлі жағдайдағы заңның қолдналу шеңберін нақты белгілеп, жаза­сын өтеушілердің құқықтық жағдайларын, әкімшіліктің қызметіне бақылау жасаудың жолдарын және жазаны атқару заңдылығының қағидаларына жата­тын басқа да ереже­лерді анықтайды. Сонымен бірге Қазақстан Республикасы Конституциясының 14-бабында мемлекет азаматтарының заң мен сот алдын­да бәрі тең делінсе, Конституцияның 12-бабы осы қағиданы күшейте түсіп, адамның және азаматтың өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауға, конституция­лық құрылыс пен қоғамдақ имандылыққа нұқсан келтірмеуге тиіс дейді.

Қылмыстық-атқару құқығының гуманизм қағидасы еліміздің заңнамала­рында ғана емес, адам құқықтары және сотталғандармен тіл табысу туралы көптеген халықаралық актілерден көрініс тапқан. Атап айтқанда, Азаматтық құқық туралы халықаралық пактісінің 10-бабында мұндай қағида мынадай мазмұнда қалыптасқан: «Бас бостандығынан айырылған адамдардың бәрінің де өздеріне адамзаттық тұлғаларға лайықты гуманистік көзқараспен қара­луына және абыройының құрметтелуіне құқысы бар». Сотталғандардың мүмкіндіктерінің шектелуі мен қылмыстық-атқару жүйесінің лауазымды адамдарына тәуелділігі ескеріле отырып, сотталғандарға қатысты гуманизм кез келген жағдайда оларға қатысты әдепті қараумен, мұқтаждықтары мен қажеттілік­терін шешуге көңіл аударумен, уақытында және толық мәнде дәрігерлік, заң­герлік, өзге де көмектер көрсетумен, жазасын өтеуден бос­тандық алып шыққан соң жұмысқа орналасу мәселесін шешуге араласумен көрінуі тиіс.

Қылмыстық жазаның мақсатына жетіп, кері ықпалын тигізбеуін ескерту үшін заң мәні түрлі санаттағы сотталғандардың бұрынғы жасаған қылмыс­тарының ауырлық дәрежесіне, бұрын сотталғандығына мен қылмыстық әре­кеттерін, сондай-ақ мінез-құлықтарына келіп саятын жазаны атқарудың бәрі­не бірдей болуы мен жеке өзіне сайықтау қағидасын қолдануды қарасты­рады.

Сотталған адамның жазасын өтеу кезіндегі мінез-құлқына байланысты әр­бір сотталған адамның түзелу дәрежесі, қоғамдық еңбекке араласуы жеке-же­ке бағаланады және заң осыған байланысты жазасын өтеуден мерзімінен бұ­рын босату, жағдайы жақсартылған орынға ауыстыру немесе теріс тәртібі үшін режимдік шектеуді күшейтуді қолдану мүмкіндіктерін қарастырады.

Сотталған адамның жазасын түзеу ықпалымен байланыстыру қағидасы Қазақстан Республикасы Қылмыстық-атқару кодексіндегі түзеу құралдарын қолдану туралы ережеге сәйкес, жазаның түрін, жасалған қылмыстың сипа­тын, қоғамға қауіптілік дәрежесін, кінә нысаны мен себептерін, сотталушы­ның жеке басы мен мінез-құлқын ескере отырып жүзеге асырылады (ҚР ҚАК 7-б).

Түйіндей келгенде, мынадай қорытынды жасауға болады: қылмыстық-ат­қару құқығының қағидалары жалпы, салааралық, салалылақ және институ­циальдық құқықтық болып бөлінеді.