- •Автордан
- •Фонетика
- •1 Нче бирем. Сњздђге сузык авазларга тулы характеристика бирегез.
- •2 Нче бирем. Сњздђге тартык авазларга тулы характеристика бирегез.
- •9 Нчы бирем. Яћгырау (саћгырау) тартыклардан гына, яћгырау џђм саћгырау тартыклардан торган кеше исемнђрен љч баганага аерып языгыз.
- •10 Нчы бирем. Сњз басымы беренче (икенче, љченче, дњртенче) иќеклђргђ тљшкђн сњзлђрне баганалап язып алыгыз.
- •Сузык авазларга тулы характериститка бирү таблицасы
- •2. Берничђ иќекле сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђклђре.
- •2.1. Ђйтелеше белђн язылышы туры килгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге.
- •2.2. Ђйтелеше белђн язылышы туры килмђгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге.
- •Сњзлђргђ тулы фонетик анализ ясау њрнђклђре
- •1. Бер иќекле сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге.
- •2.4. “Г” хђрефе ике авазга ([гъ], [г] авазларына) билге булып йљри.
- •2.5. “Я” хђрефе нечкђ сњзлђрдђ [йђ], калын сњзлђрдђ [йа] булып укыла.
- •2.5. “Ю” хђрефе калын сњзлђрдђ [йу], нечкђ сњзлђрдђ [йњ] булып укыла.
- •2.6. “Е” хђрефе калын сњздђге иќек башында [йы], нечкђ сњзнећ иќек башында [йэ]; иќек уртасында џђм азагында [э] авазы булып укыла.
- •2.7. “У” хђрефе [у], [w] авазларына билге булып йљри.
- •2.8. “Њ” хђрефе [њ], [w] авазларына билге булып йљри.
- •2.11. Сњз уртасындагы “э” хђрефе бугаз тартыгын (џђмзђне) белдерђ.
- •2.12. Аеру билгесе (ь, ъ) булган сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •2.13. Сњз уртасындагы иќек башында “и” хђрефе язылган сњзлђргђ фонетик анализ ясау.
- •2.14. Тартыклар ассимиляциясе књзђтелгђн сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђклђре. [н] авазыныћ [м] авазы белђн чиратлашуы.
- •2.15. Тел арты џђм кече тел ассимиляциясе.
- •2.16. Борын ассимиляциясе.
- •2.17. [Л] авазыныћ [н] авазы белђн чиратлашуы.
- •2.18. [З] авазыныћ саћгыраулашуы
- •2.19. [З] авазыныћ [ч] авазы белђн чиратлашуы.
- •2.20. “В” хђрефе 3 авазга ([в], [w], [ф]) билге булып йљри.
- •2.21. Яћгыраулыкта – саћгыраулыкта охшашлану.
- •2.22. [Д] авазыныћ [т] авазы белђн чиратлашуы.
- •3. Парлы сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •4. Кушма сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •5. Алмашлыкларга фонетик анализ ясау њрнђге
- •6. Теркђгечлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •7. Рђвешлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •8. Затланышлы фигыльлђргђ фонетик анализа ясау њрнђге Боерык фигыль
- •Хикђя фигыль
- •Шарт фигыль
- •9. Затланышсыз фигыльлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге Сыйфат фигыль
- •Хђл фигыль
- •Инфинитив
- •Исем фигыль
- •10. Ымлыкларга фонетик анализ ясау њрнђге
- •11. Бђйлеклђргђ џђм бђйлек сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
- •12. Модаль сњз тљркемнђренђ фонетик анализ ясау њрнђклђре
- •Хђбђрлек сњз
- •Модаль сњз
2.11. Сњз уртасындагы “э” хђрефе бугаз тартыгын (џђмзђне) белдерђ.
Тђэминат – сњздђ 3 иќек бар: тђэ-ми-нат; хђрефлђр: т, ђ, э, м, и, н, а, т; авазлар: [т], [ђ], [], [м], [и], [н], [а], [т]; сњздђ 8 хђреф, 8 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [ђ], [и] – нечкђ сузыклар, [а] – калын сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [т] – парлы саћгырау тартык, [] – парсыз саћгырау тартык, [м], [н] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килђ; басым беренче иќеккђ тљшђ [тђминат].
Маэмай – сњздђ 2 иќек бар: маэ-май; хђрефлђр: м, а, э, м, а, й; авазлар: [м], [а], [], [м], [а], [й]; сњздђ 6 хђреф, 6 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [а] – калын сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [м], [й] – парсыз яћгырау тартыклар, [] – парсыз саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелеше туры килђ; басым беренче иќеккђ тљшђ [мамай].
Мљэмин – сњздђ 2 иќек бар: мљэ-мин; хђрефлђр: м, љ, э, м, и, н; авазлар: [м], [љ], [], [м], [и], [н]; сњздђ 6 хђреф, 6 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [љ], [и] – нечкђ сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [м], [н] – парсыз яћгырау тартыклар, [] – парсыз саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килђ; басым беренче иќеккђ тљшђ [мљмин].
Тђэсир – сњздђ 2 иќек бар: тђэ-сир; хђрефлђр: т, ђ, э, с, и, р; авазлар: [т], [ђ], [], [с], [и], [р]; сњздђ 6 хђреф, 6 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [ђ], [и] – нечкђ сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [т], [с] – парлы саћгырау тартыклар, [] – парсыз саћгырау тартык, [р] – парсыз яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килђ; басым беренче иќеккђ тљшђ [тђсир].
Тђэмин – сњздђ 2 иќек бар: тђэ-мин; хђрефлђр: т, ђ, э, м, и, н; авазлар: [т], [ђ], [], [м], [и], [н]; сњздђ 6 хђреф, 6 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [ђ], [и] – нечкђ сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [т] – парлы саћгырау тартык, [] – парсыз саћгырау тартык, [м], [н] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килђ; басым беренче иќеккђ тљшђ [тђмин].
2.12. Аеру билгесе (ь, ъ) булган сњзлђргђ фонетик анализ ясау њрнђге
Дљнья – сњздђ 2 иќек бар: дљнь-я; хђрефлђр: д, љ, н, ь, я; авазлар: [д], [љ], [н], [й], [а]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [љ] – нечкђ сузык, [а] – калын сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [д] – парлы яћгырау тартык, [н], [й] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [дљнйа].
Мђсьђлђ – сњздђ 3 иќек бар: мђсь-ђ-лђ; хђрефлђр: м, ђ, с, ь, ђ, л, ђ; ; авазлар: [м], [ђ], [с], [ђ], [л], [ђ]; сњздђ 7 хђреф, 6 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килми; [ђ] – нечкђ сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [м], [л] – парсыз яћгырау тартыклар, [с] – парлы саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килђ; басым икенче иќеккђ тљшђ [мђсђлђ].
Дђрья – сњздђ 2 иќек бар: дђрь-я; хђрефлђр: д, ђ, р, ь, я; авазлар: [д], [ђ], [р], [й], [а]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [ђ] – нечкђ сузык, [а] – калын сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [д] – парлы яћгырау тартык, [р], [й] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [дђрйа].
Мђрьям – сњздђ 2 иќек бар: Мђрь-ям; хђрефлђр: М, ђ, р, ь, я, м; авазлар: [м], [ђ], [р], [й], [ђ], [м]; сњздђ 6 хђреф, 6 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [ђ] – нечкђ сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [м], [р], [й] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [мђрйђм].
Ильяс – сњздђ 2 иќек бар: Иль-яс; хђрефлђр: И, л, ь, я, с; авазлар: [и], [л], [й], [а], [с]; сњздђ 5 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [и] – нечкђ сузык, [а] – калын сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [л], [й] – парсыз яћгырау тартыклар, [с] – парлы саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [илйас].
Яхъя – сњздђ 2 иќек бар: Яхь-я; хђрефлђр: Я, х, ъ, я; авазлар: [й], [а], [х], [й], [а]; сњздђ 4 хђреф, 5 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килми; [а] – калын сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [й] – парсыз яћгырау тартык, [х] – парсыз саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым соћгы иќеккђ тљшђ [йахйа].
Бишьеллык – сњздђ 3 иќек бар: бишь-ел-лык; хђрефлђр: б, и, ш, ь, е, л, л, ы, к; авазлар: [б], [и], [ш], [й], [ы], [л], [л], [ы], [къ]; сњздђ 9 хђреф, 9 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [и] – нечкђ сузык, [ы] – калын сузык; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [б] – парлы яћгырау тартык, [ш], [къ] – парлы саћгырау тартыклар, [й], [л] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым беренче иќеккђ тљшђ [бишйыллыкъ].
Берьюлы – сњздђ 3 иќек бар: берь-ю-лы; хђрефлђр: б, е, р, ь, ю, л, ы; авазлар: [б], [э], [р], [й], [у], [л], [ы]; сњздђ 7 хђреф, 7 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [э] – нечкђ сузык, [у], [ы] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [б] – парлы яћгырау тартык, [р], [й], [л] – парсыз яћгырау тартыклар; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым беренче иќеккђ тљшђ [бэрйулы].
Берьяклы – сњздђ 3 иќек бар: берь-як-лы; хђрефлђр: б, е, р, ь, я, к, л, ы; авазлар: [б], [э], [р], [й], [а], [къ], [л], [ы]; сњздђ 8 хђреф, 8 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [э] – нечкђ сузык, [а], [ы] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе сакланмый; [б] – парлы яћгырау тартык, [р], [й], [л] – парсыз яћгырау тартыклар, [къ] – парлы саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым беренче иќеккђ тљшђ [бэрйакълы].
Унъеллык – сњздђ 3 иќек бар: унъ-ел-лык; хђрефлђр: у, н, ъ, е, л, л, ы, к; авазлар: [у], [н], [й], [ы], [л], [л], [ы], [къ]; сњздђ 8 хђреф, 8 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [у], [ы] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [н], [й], [л] – парсыз яћгырау тартыклар, [къ] – парлы саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым беренче иќеккђ тљшђ [унйыллыкъ].
Елъязма – сњздђ 3 иќек бар: елъ-яз-ма; хђрефлђр: е, л, ъ, я, з, м, а; авазлар: [й], [ы], [л], [й], [а], [з], [м], [а]; сњздђ 7 хђреф, 8 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килми; [ы], [а] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [й], [л], [м] – парсыз яћгырау тартыклар, [з] – парлы яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым беренче иќеккђ тљшђ [йылйазма].
Кулъязма – сњздђ 3 иќек бар: кулъ-яз-ма; хђрефлђр: к, у, л, ъ, я, з, м, а; авазлар: [къ], [у], [л], [й], [а], [з], [м], [а]; сњздђ 8 хђреф, 8 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [у], [а] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [къ] – парлы саћгырау тартык; [л], [й], [м] – парсыз яћгырау тартыклар, [з] – парлы яћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым беренче иќеккђ тљшђ [къулйазма].
Ашъяулык – сњздђ 3 иќек бар: ашъ-яу-лык; хђрефлђр: а, ш, ъ, я, у, л, ы, к; авазлар: [а], [ш], [й], [а], [w], [л], [ы], [къ]; сњздђ 8 хђреф, 8 аваз; хђреф саны белђн аваз саны туры килђ; [а], [ы] – калын сузыклар; сњзнећ ђйтелешендђ сузыклар гармониясе саклана; [ш] – парлы саћгырау тартык; [й], [w], [л] – парсыз яћгырау тартыклар, [къ] – парлы саћгырау тартык; сњзнећ язылышы ђйтелешенђ туры килми; басым беренче иќеккђ тљшђ [ашйаwлыкъ].