19.Әлемнің жер қорлары: құрылымы, елдердің қамтамасыз етілуі және пайдалану мәселелері

Күн жүйесіндегі планеталар ішінде тек қана Жерде тіршілік бар. Себебі мұнда құнарлы топырақ, ал топырақтың әр қилы өсімдіктер өсіп, органикалық заттар қорын жинап ауаға оттегін бөліп шығарып, басқа тіршіліктің дамуына жағдай туғызады. Дегенмен планетамызда да тіршілік дамыған, яғни құнарлы топырақ қабаты бар аймақтар аса көп емес. Жердің басым көпшілігін, 70%-ын мұхиттар алып жатыр, онда тек су өсімдіктері, негізінен балдырлар өседі. Сонда құрғақ жердің үлесі небары 29% ғана. Құрғақ жердің барлығында бірдей құнарлы топырақ қаптап жатқан жоқ. Көп жерлерді мәңгі қарлар мен мұздар алып жатса, біраз аймақтарда жылжымалы құмдар мен жалаңаш тастар, біраз аймақтарды жалтыр, тақыр жерлер қамтиды. Құнарлы жерлердің көп аймақтарын халық  мекендеген қалалар мен ауылдар, жолдар мен су қоймалары, аэродромдар т.б. көптеген коммуникациялар алып жатыр.

11-кесте

Әлемдегі жер қорының пайдаланылуы (Р.Ревелъ)          

Континенттер, елдер	Епстікке жарамды жерлер, млн га	Жыртылған жерлер млн га	Игерілген жерлер пайыз
Австралия мен Жана Зеландия	150	20	13
Азия	630	520	83
Солтүстік Америка	460	240	51
Онтүстік Америка	680	80	11
Африка	730	160	22
Еуропа	170	150	88
Бұрынғы КСРО	360	230	64
Барлығы	3200	1400	44

 

Кестеден халық тығыз мекендеген елдерде (Азия, Еуропада) жерді  егістікке  игеру  мүмкіндігін  барынша тауысуға жақындатқанын, керісінше, Оңтүстік Америка, Австралия және Африка елдерінде игеруге жарамды жерлердің әлі де мол екендігін көреміз. Ал бұрынғы КСРО елдерінде жарамды жерлердін әлі дс біршама екендігін байқаймыз. Жалпы бұрынғы Одақ жері әлемнің құрғақ жерлерінің 15%-ын алып жатыр (10-кесте). Ескеретін жай, бұрынғы Одақ елдерінің жер қоры мол болғанымен ауыл шаруашылығы үшін игеруге ыңғайлы жерлер аса көп емес. Оның 58%-ы суық тундра, орманды аймақтарда (тундра. терістік тайга). Жердің 15%-ы шөлді және жартылай шөлді аймақтарда орналасқан. Топырағы құнарлы және климаты ыңғайлы ауыл шаруашылығы жерлері небары 27% ғана (оңтүстік тайга, орманды дала, дала, оңтүстік таулы аудандарымыздың етектері). Бұл аймақтарда қосымша жер игеру болашағы аса көп емес. Сонымен бұрынғы КСРО-да жыртылған жер ауданы 230 млн гектарға жуық, барлық жер көлемінің 10,2%, яғни мекендеген әр азаматқа жыртылған жер көлемі әзірше 0,8 гектардан тиеді, ал келешекте бұл көрсеткіш азая бермек.

Дүниежүзілік топырақ картасының авторының бірі В.А.Ковданың мәліметіне қарағанда (1974), құрғақ жердің басым көпшілігі егіншілікке онша қолайлы емес. Құрғақ жерлердің 70% - аз өнім беретін алқаптар, оның 20% - өте салқын аймақта, 20%- - өте құрғақ аймақта, 20% - өте биіктік беткейлерде орналасқан, ал 10%-ы - топырақ қабаты өте жұқа. Сонымен құрғақ жердің тек 30%-ы ғана ауыл шаруашылығына пайдаланылып жүр. Оның ішінде 10%-ында егіншілік егілсе, 20%-ы жайылым, шалғынды және шабындық жерлер.

Кейбір мамандардың есебі бойынша, дүние жүзінде ауыл шаруашылығында пайдалануға болатын жер көлемін күрделі мелиорациялаудан кейін 5 млрд гектарға, яғни құрғақ жердің  33%-на жеткізу мүмкіншілігі бар. Ал таяу болашақта аса күрделі мелиорациялаусыз-ақ құрғақ жердің 20-25%-ын, яғни 3,0-3,2 млрд гектар жерді егістікке игеруге болады.