53.Әлемдік экономикадағы трансұлттық корпорациялардың орны мен рөлі. Тұк қызметінің негізгі салалары

Қазіргі трансұлттық корпорациялар (ары қарай ТҰК) әлемдік экономикада үстем рөл атқарады. Оның дәлелі кейіннен БҰҰ-ның сауда және даму конференциясына кірген, зерттеу материалдары мен статистикасы ТҰК дамуының негізгі ресми қайнар көзі болып табылған арнайы комиссияның құрылуы болды. Ол комиссия 1974 жылы БҰҰ-ның ТҰК феноменін зерттеу үшін арнайы құрылған еді. Трансұлттық корпорациялар экономикалық қуаттылығын ұлғайта отырып, халықаралық экономикалық қатынастарға және жалпы осы даму кезеңінде шаруашылықтың әлемдік жүйесінің маңызды экономикалық субъектілеріне айналып келе жатқандығын сеніммен айта аламыз. Бұған ЮНКТАД-тың кейбір статистикалық мәліметтерімен таныса отырып көз жеткізуге болады.ТҰК дүниежүзілік өнеркәсіптік өндірістің 70%-нан астамын, әлемдік сыртқы сауданың 80%-нан астамын, сонымен қатар жаңа техникаға, технология мен ноу-хауға лицензиялар мен патенттердің әлемдік базасының 80%-на жуық бөлігін бақылайды. ТҰК үлесіне дүниежүзіндегі тікелей инвестицияның көп бөлігі тиеді, оның ішіндегі ең алғашқы жүз ТҰК олардың жалпыәлемдік көлемінің 65%-ға жуығын өз қолына шоғырландырады. ТҰК бақылауына бидай, кофе, жүгері, орман материалдары, темекі, кендір мен темір кенінің әлемдік нарығының 90%-ы; мыс пен боксит нарығының 85%-ы; шәй мен қалайы нарығының 80%-ы; бана, табиғи каучук және өңделмеген мұнайдың 75%-ы тиесілі. ТҰК-ның халықаралық өндіріс, сауда, қаржы мен басқа да салалардағы мәні дүниежүзілік трансұлттық өндіріс көлемінің өсу қарқынына үздіксіз пропорционал ұлғаюда, оның динамика фрагменті байқалады .Қазіргі ТҰК-дың экономикалық қуатын және қызмет масштабын ( көптеген сипаттамаларды нанымдылығына сәйкес) олардың дүниежүзінің барлық аймақтарындағы бөлімшелері мен еншілес компанияларының саны, сату көлемі, инвестициялар немесе алатын табыс көлемі бойынша ғана бағалау дұрыс болмаған болар еді. Атап өткен көрсеткіштердің кез келгені, әрине, ең алдымен жалпыәлемдік өндіріс пен айналымдағы салмақты үлесімен үлкен маңызға ие. Алайда бұл жағдайда экономикалық жаһандану дәуіріндегі әлемдік экономикалық үдерістердің объективті өзара байланыстылығы мен өзара тәуелділігінен пайда болатын жүйелік эффект маңыздырақ. Жүйелік эффектіні пайдаланудағы ТҰК артықшылықтары деп мыналарды атап көрсетуге болады.

1. Бір елде кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыратын және өз қажеттіліктерін экспорт-импорт мәмілелері арқылы шетелдік ресурстармен қанағаттандыратын компаниялар алдында табиғи ресурстарды, капитал мен білімді, әсіресе ҒЗҰКЖ нәтижелерін иемдену артықшылықтарын пайдалану.

2. Ішкі нарық көлемін, экономикалық өсу қарқынын, жұмыс күшінің құны мен біліктілігін, басқа да экономикалық ресурстардың құны мен арзаншылығын, инфрақұрылымның даму деңгейін, сонымен қатар саяси құқықтық факторларды, ең маңыздысы саяси тұрақтылықты есепке ала отырып, әртүрлі елдерде өз мекемелерін үйлесімді орналастыру мүмкіншілігі.

3. Ең төмен салық стратегиясын жасап шығару мақсатымен бүкіл жүйе шеңберінде қаржы есебінің консолидациясы – салық жеңілдіктерін және т.с.с. пайдаланатындары көбірек табыс алатындай етіп, корпорация құрамына кіретін компаниялар арасында табысты қайта бөлу мүмкіндігі.

4. Бүкіл дүниежүзілік шаруашылық жүйесінің қаржы ресурстарын өз мақсаттарында пайдалану, себебі оларды қаржыландырудың қайнар көзі бас компаниялар ғана емес, қабылдаушы мемлекеттердің заңды және жеке тұлғалары болып табылады. Ол үшін ТҰК шетелдік құрылымдарды қабылдаушы мемлекеттердің, сонымен бірге үшінші мемлекеттердің қаржы институттарының займдарын кең түрде пайдаланады.

5. ТҰК басшылығының қатаң бақылауында болатын және тұрақты жетілдіріліп отыратын рационалды ұйымдастырушы құрылым екендігі.

6. Әртүрлі елдерде тауар, валюта және қаржы нарықтарының конъюнктурасы туралы тұрақты ақпаратпен қамтамасыз етілуі қомақты түрде пайда түсіру үшін жақсы жағдай қалыптастырған елдерге капитал ағымын жедел аударып отыруға және де ең төмен қауіппен қаржы ресурстарын бөліп таратуға мүмкіндік береді.

7. Жақсы диверсификацияланған ТҰК-дың дүниежүзілік шаруашылықтың жекелеген салаларындағы ұзақ мерзімді құбылыстардан салыстырмалы тәуелсіздігі.

ТҰК қызметінің маңызды да жағымды қырларын атай отырып, олардың жаһандық дүниежүзілік шаруашылыққа төмендегідей бағыттар бойынша айтарлықтай үлес қосатындығын айта кету керек:

• Ресурстардың барлық түрлерін тиімді бөліп таратуға ықпал етеді;

• Өндірістің тиімді орналасуына жағдай жасайды;

• Олардың арасында жаңа тауарлар мен технологиялар анағұрлым белсендірек таралады;

• Жергілікті монополиялардың ұстанымдарына кедергі келтіре отырып, бәсекелестіктің күшеюіне ықпал етеді;

• Олардың арқасында халықаралық ынтымақтастық кеңейеді.

ТҰК-дың дүниежүзілік қаржы, материалды-техникалық және еңбек ресурстары саласындағы, шаруашылықтың экономикалық мақсатқа сәйкес және тиімді түріне бірігу тәсілдеріндегі артықшылықтары, ұлттық корпорациялармен салыстырғанда, өндіріс тиімділігінің айтарлықтай өсімі мен кәсіпкерлік қауіптің

төмендеуін қамтамасыз етті.

54. Дамушы елдердің экономикасына ТҰК қызметінің тигізетін жағымды және жағымсыз әсері. Қазіргі таңда ірі ТҰК-лар арасында дамушы елдердің Азия мен Латын Америкасы елдерінің дербес компьютерлердің мультимедиялық құралдарына маманданған «Дэу», «Криэтив технолоджи» компаниялары жатады. Аталған компаниялар осы өнім бойынша әлемдік нарықтың 60%-ын алады. ТҰК-лар дамушы елдер экономикасына шамамен 500 млдр доллар салды. АҚШ, Жапония, Ұлыбритания, Франция, Германия елдерінің ТҰК-лары аталған 500 млрд доллардың 4/5 бөлігін салды. Қазіргі таңдағы ТҰК-лардың экономикалық қызығушылық орнына ие болған зонасына дамушы елдер жатады. Дамушы елдерде экономикалық көмек көрсету ТҰК қызметінің мақсатына жатпаса да, олар объективті түрде өндірістің дамуына ықпал етеді, халық шаруашылығының құрылымын өзгертеді және дамушы елдердің халықаралық экономикалық қатынасқа қатысуын модернизацияландырады. Аталған ТҰК-ң дамушы елдер шекарасында болуының ерекшеліктерінен осы елдерге алып келетін жағымды және жағымсыз жақтарын атап өтсе болады. ТҰК-лардың дамушы елдердің экономикасына тигізетін жағымды жақтарына:

- бірқатар салаларға (тігін, текстиль, электронды өндіріс) өндірістік технологиялардың аударылуы. Корпорациялар инвестор ретінде ғана маңызды рөлге ие емес, олар инвестициялық тауарлар мен технологияларды жеткізуші ретінде де маңызды орынға ие.

- дамушы елдердің экономикасының құрылымының өзгеруін ынталандыруға ықпал ету, қайта өңдеу циклы салаларының құрылуы, дамушы елдерді шикізат экспорттаушы елден дайын өнім жеткізуші елдерге айналдыруы.

- ТҰК-лар инновация үдерісінің жылдамдауына ықпал етеді, дамушы әлемде жұмысбастылық жағдайын жақсартады.

ЮНКТАД эксперттерінің айтуынша, ірі корпорациялар дамушы елдердің шаруашылық құрылымына терең әрі сәтті кірді. Қазіргі таңда орын алып отырған көптеген әлеуметтік мәселелердің көбеюі мен шикізат пен қаржы дағдарысының әсерінен, ТҰК-лар осы елдердің өкіметімен, ірі және ұсақ кәсіпкерлерімен экономиканың өндіру саларына басымдылыққа ие кәсіпорындарды дамытуда одақтастыққа келеді, олар қайта өңдеу өндірісі салаларында бөлімшелері мен еншілес компанияларын құруда.

Жағымсыз жақтарына:

ТҰК-лардың ірі күші мен мықтылығы жергілікті фирмаларды басуы; монополиялық бағалардың орнатылуы; мемлекеттік заңдарды бұзу, мысалы, табыстарды салық салудан бір елден келесі елге ауыстыру арқылы жасыру; өз өндірісі арқылы орналасқан елде қоршаған ортаны ластау; ТҰК бөлімшелерінің жұмысшыларының жалақысының жергілікті фирмалар жұмысшыларының жалақысынан артық болуы нәтижесінде, еңбек нарығында тұрақсыздықтың орны алуы; ТҰК-ң орналасқан елдің үкіметінің саясатына әсер ету мүмкіндігі.