Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Айгул апай шпор.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
320 Кб
Скачать
☆

23. Халықтың туылуы, өлім жітімі, табиғи өсүі. Халықтың табиғи қозғалыс коэффициенті

Халықтың табиғи қозғалысын демография зерттейді. Сондықтан оның көрсеткіштерін демографиялық керсеткіштер деп атайды. Олардың негізгілері - туу (туғандар саны), өлу (өлгендер саны),туғандар мен өлгендер санының айырмасы табиғи өсімді керсетеді. Егер де өлім туудан артық болса, халықтың табиғи азаюы (депопуляция) пайда болады. Демографиялық, көрсеткіштерді абсолюттік цифрлармен (жүз, мың немесе миллион адам) беруге болады, бірақ көбінесе оларды 1000 тұрғынға шаққандағы есеппен промиль арқылы (%о белгісімен) көрсетеді. Демографиялық көрсеткіш бойынша табиғи қозғалысты 2 типке бөледі: байырғы және қазіргі. Байырғы табиғи өсім 12%о-ден артық болатын, ал қазіргі өсім бойынша 12 %о-ден төмен. Халық қозғалысының бір типтен екінші типке өтуін демографиялық революция дейді.

Ұдайы өсудің дәстүрлі типі тән болатын мешеу елдерде өлім көрсеткішінің жоғары болуы халықтың тұрмыс жағдайының нашарлығымен, жқұпалы аурулардың кең тарауымен түсіндіріледі. Бұл елдерде табиғат апаттары мен апштық нәтижесінде халық санының күрт қысқаруы да байқалады. Өтпелі тип тән болатын елдерде соңғы жылдары халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруына байланысты өлім азайған, бірақ туу жоғары деңгейде қалып отыр. Ұдайы өсудің үшінші — казіргі типі демографиялық көрсеткіштердің төмендігімен сипатталады. Германия мен Швецияда өлгендер саны туғандар санынан артық, халық санының аздап өсуі тек сырттан келгендер есебінен өсуде.

Халықтың табиғи өсімі - белгілі бір кезеңде тірі туғандар мен өлгендер санының арасындағы айырмашылығына тең. Табиғи өсім оң шамада болуы мүмкін, егер туғандар саны өлгендер санынан асып түссе, немесе кері жағдайда - теріс (табиғи азаю).Туу және өлу процестерінің әсер етуі есебінен халық санының өзгеруі табиғи қозғалыс деп аталады. Қазақстан Республикасына, Қазақстан Республикасынан және аймақтар ішінде тұратын мекендеуге келгендер және шетелге тұрақты мекендеуге кеткендер халықтың миграциялық қозғалысы деп аталады.

Жалпы туу коэффициенті: К жалпы туу = , мұндағы - халықтың орташа жылдық саны

Жалпы өлу коэффициенті: К өлу =

Табиғи өсім коэффициенті: Кжалпы туу- Көлу

Әр түрлі жастағы еркектер мен әйелдердің арақатынасы халықтың табиғи қозғалысына тәуелді. Оны демографиялық (жыныстық, жастық) пирамидадан көруге болады. Ұлы Отан соғысы жылдарында туған буынның өкілдері 1960 жылдары тұрмыс құра бастады. Сондықтан да 39-44-жылдардағы топ саныны мөлшері қалған жылдарға қарағанда аз. Өз кезегінде 1960 жылдары туғандар 1990 жылдардың басынан отбасылы бола бастады. Бұл кезеңде мемлекетіміздегі экономикалық-әлеуметтік деңгейдің төмендеуіне байланысты бала саны азайды.

Жасына қарай халықты үш топка бөледі:

біріншісіне - 1-ден 14 жасқа дейінгі балаларды,

екіншісіне - ересек адамдарды (15-59 жас) және

үшіншісіне - егде адамдарды (65 жас және одан асқандар) жатқызады.

Халықтың ішіндегі егде адамдардың үлесін демографтар халықтың қартаю коэффициенті деп атап, шамасын пайызбен белгілейді. Қартаю коэффициенті бойынша халықтың 5%-ға жуығы жасөспірімдер, 5-10% ересектер, 10-15% қартайғандар, ал 15%-дан арғысы өте қартайғандар катарына жатады. Халықтың жас мөлшеріне негізінен әсер ететін фактор туу, оның жоғары болуы халықтың жасаруына әсер етсе, кемуі керісінше әсер етеді. Қазіргі таңда мемлекетіміздің халқы біртіндеп жасарып келеді. Бірақ аймақтар бойынша кәдімгідей айырмашылықтар бар. Халықтың табиғи қозғалысына қарай отырып мемлекет халқын 2 типке бөлеміз. Бірінші типке туу көрсеткіші жоғары, жастық құрамы ең жас аудандар жатады. Балалардың үлес салмағы 30%-дан астам, ал кәрілер 5%-ға жетпейді. Екінші типке туу көрсеткіші төмен, көшіп кетушілер саны басым аудандар жатады. Бұл жерде балалар саны (20%-дан аз), кәрілерге (10%-дан жоғары) қарағанда небәрі екі есе көп. Біздің елімізде 100 қыз балаға есептегенде 106 ер бала туады және төменгі жастарда ер адамдардың саны басым. Еркектердің үлес салмағы өлудің жоғары дәрежесіне байланысты азайып, жыныстардың арақатынасы теңеледі, енді әйелдер саны көбейе түседі. Ұлы Отан соғысына дейін Қазақстанда ер адамдардың саны басым болды.

Соғыс 600 мың қазақстандықтың өмірін қиды. Республика соғыс маңындағы аудандардан эвакуациямен келген жарты миллиондай адамды кабылдады. Енді әйел адамдар саны көбейді. Соғыстан кейінгі кезеңде, әйелдер мен еркектер санының айырмашылығы туудың жоғарылығы мен халықтың механикалық өсімі есебінен біртіндеп азайып отырды. Дегенмен оның мөлшері өлі де жоғары. Қазақстан әйелдер саны (52%) басым елдер тобына жатады. Әйелдер санының басымдылығы Қазақстанның барлық облыстарында байқалады. Оның мөлшері туу дәрежесі жоғары Қызылорда, Маңғыстау жөне Оңтүстік Қазақстан облыстарында төмендеу. Қарт адамдар тобы кебірек және туу деңгейі аздау Алматы, Қарағанды жөне Павлодар облыстарында әйелдер мен еркектер санындағы айырмашылық үлкен. Әкімшілік аудандарда әр түрлі арақатынастар: әйелдердің басым болуы, екі жағының бірдей болуы немесе еркектердің саны көп болуы кездеседі.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]