38 Қр және тмд елдерінің өндіргіш күштерінің аймақтық ұйымдастырылуына сипаттама келтіріндер

Өндіргіш күштер — қоғамдық өндіріс үдерісінің материалдық-заттай және адами факторларының жиынтығы. Өндіргіш күштер табиғат заттары мен күштеріне адамның белсенді қатынасын, табиғат байлықтарын тану, игеру, түрлендіру, дамыту және пайдалану дәрежесін білдіреді және жетекші өндіріс тәсілдерінің бірі болып табылады. Ең басты өндіргіш күштер – адам, өндіріске қатысушылар.

Өндіргіш күштерді орналастыру – 1) өндірістің заттай құрамбөліктері мен еңбек ресурстарының географиялық таралуы. Өндіргіш күштерді орналастыру өндірістің басым әдісімен, құрал-жабдықтарға меншіктің түрімен, аумақтық еңбек бөлінісінің ерекшеліктерімен, жеке аудандардың табиғи, экономикалық, әлеуметтік жағдайларымен, нақты өндіріс пен салалардың орналасу факторларымен анықталады; 2) өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс кәсіпорындары мен өндірістік инфрақұрылым және еңбек ресурстарының орналасуы жөніндегі процестер мен әрекеттердің жиынтығы. Бұл мәнінде "Өндіргіш күштерді орналастыру" ұғымы қоғамдық өндірісті аумақтық орналастыру ұғымына ұқсас деуге болады.^[2]

Өндіргіш күштерді орналастыру факторлары

Өндіргіш күштерді орналастыру факторлары – пайдаланылу кезінде орналастарылған нысан мен аумақ арасында өзара қатынас байқалатын және ең соңында, таңдалған критерийлер мен қойылған мақсаттарға сай нысанның оңтайлы оқшаулануын анықтайтын әр мәнді ресурстардың жиынтығы. Өндіргіш күштерді орналастыру факторлары ұғымын: өндірісті орналастыру факторлары және халықты қоныстандыру факторлары деп екі туынды ұғымға белуге болады

  Елдің және өңірлердің экономикалық өсуі экономиканың инновациялық процестері мен және оны индустрияландырумен тығыз байланысты ғылыми-техникалық прогресспен басым түрде қамтамасыз етіледі.       Жекелеген өңірлерде экономикалық өсуді жеделдету, ұлттық экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін өңірлік саясатты қалыптастырудың заманауи талаптары тұрғысынан жалпыалғанда өндіргіш күштерді орналастыру және халықты қоныстандырудың едәуір жетілдірілген әдіснамасы қажет.       Өндіргіш күштерді аумақтық ұйымдастырудың міндеттері Кеңес Одағының шикізаттық және азықтық мүддесімен ұйымдастырылған, кеңестік кезеңде қалыптасқан Қазақстан Республикасынының өндіргіш күштерін ұйымдастыру жүйесін реформалау мен қайта құру, тау-кен саласын басым дамытуда оның біржақты мамандануын жою қажеттілігімен анықталды.       Өндірісті ұтымды аумақтық ұйымдастыру перспективалық өнеркәсіптік кластерлер мен кешендерді қалыптастыру және дамыту аймақтарын орналастыратын аумақтарды анықтау арқылы экономикалық, энергетикалық, көліктік және еңбек шығындарын төмендетуге бағытталатын болады.       Өндіргіш күштердің даму әлеуеті үш құрамдас құрылымдық элементтерді талдау жолымен анықталды: табиғи-шикізаттық ресурстар, еңбек ресурстары және материалдық-техникалық базаның жағдайы. Өндіргіш күштердің даму перспективаларын анықтау үшін өңірлерде әрбір саланың табиғи-шикізаттық және еңбек ресурстарының әлеуеті зерттелді.       Табиғи-шикізаттық ресурстар еңбек ресурстарына қарағанда кеңістікте тұрақты екендігін ескере отырып, олар өндіргіш күштердің, өндірістік инфрақұрылымның қалыптасуын және орналастырылуын анықтайтын республика аумағының тірек жоспарлық қаңқасының жүйелік элементтеріне жатқызылады. Тау-кен саласының өндіргіш күштерін орналастыру мен дамытудың перспективалық аудандарын анықтау үшін минералды-шикізат ресурстардың негізгі түрлерін бөлу схемасы әзірленді (осы Негізгі ережелерге 2-қосымша). Аталған схема елдің индустриялық орталықтары мен өнеркәсіптік кластерлерлерінің жаңаларын қалыптастыру және ескілерін дамытуға арналған басшылық ретінде қызмет етеді.       Атырау, Ақтау және Жаңаөзен қалаларында мұнай-химия өнеркәсібін, мұнай-химия шикізатынан синтетикалық талшықтар, синтетикалық шайырлар, полимерлер, композитті материалдардан жасалған құбырлар және т.б. шығару бойынша ғылымды қажет ететін өндірістерді дамытудың ресурстық әлеуеті бар. Батыс өңірде синтетикалық шайырлар мен пластмассалар өндірісін қалпына келтіру және ары қарай дамыту кеңінен тұтынылатын тиісті тауарлар өндірісін ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Мұнай-химия өндірістерін қалыптастыру мақсатында Атырау облысында «Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркі» арнайы экономикалық аймағы құрылды, сондай-ақ «Мұнай химия өнімдерін өндіру жөніндегі «Интеграцияланған газ-химиялық кешенінің құрылысы», «Хош иісті көмірсутектер өндіру жөніндегі кешен құрылысы» жобалары іске асырылады, «Ақтау пластикалық массалар зауытындағы жол битумдарын өндіру жөніндегі зауыттың құрылысы» жобасын іске асыру аяқталуда. Шымкент қаласында шиналарды, Саран қаласында резиналық-техникалық бұйымдарды өндіру бойынша зауыттарды реконструкциялау, Атырау облысында резиналық-техникалық зауытты салу үшін ресурстық мүмкіндіктер мен қажеттіліктер бар.       Химия өнеркәсібін перспективалық дамытудың ерекше маңызды проблемаларының қатарына фосфорлы өнеркәсіпті қайта жандандыруды жатқызу қажет. Ішкі нарықтың нақты сыйымдылығы мен экспорт мүмкіндіктерін ескерсек, қолда бар ресурстар минералдық тыңайтқыштарға қажеттілікті толық қамтамасыз етуге жеткілікті. Ауыл шаруашылығы экономикасын қайта қалпына келтіру және оны шаруашылықтың қарқынды әдістеріне көшіру минералды тыңайтқыштарға қажеттілікті біршама арттырады.