1868-1869 Жж. Орал, Торғай облыстарындағы және 1970 ж. Маңғыстаудағы қазақтар көтерілісі

1867-1868жылдардағы реформалар отаршылдық езгіні тереңдетті:

-Жерді патша үкіметінің мемлекеттік меншігі етіп жариялады.

-Жаңа бекіністерді көптеп салды.

-Салықтар көбейтілді(шаңырақ және земство салығы).

Осы ауыртпалықтар қазақ шаруаларын азаттық күреске көтерді.

1868 жылдың желтоқсаны мен 1869 жылдың қазаны аралығы –Орал мен Торғайдағы көтеріліс отаршылдыққа қарсы және антифеодалдық сипатта болды.

Көтеріліс жетекшілері:Сейіл Түркібайұлы және Беркін Оспанұлы.Көтерілісті басқаруға артықшылықтарынан айырылған ру басылары қатысып,кейін көтерілістің бұқаралық,таптық бағытынан сескеніп ауытқыды.Көтерілісшілердің талаптары:еркін көшіп-қонуды сақтау;жер сатуды тоқтату;уезд бастықтарын бекіту шарттарын жою;салықты жою.

1869жылғы 6мамырда Жамансай көлі маңында 20000 көтерілісші фон Штемпель тобын 7күн бойы қоршап,жазалаушылар шайқаспай әскери шепке қайтып кетті.

1869жылғы наурыз-маусымда 30000 5аруа феодалдарға қарсы 41рет шабуылдады.Көтерілісшілерге қарсы подполковник Рукиннің,граф Комаровскийдің,генерал-губернатор Веревкиннің жазаушылар тобы жіберілді.

Ақсүйектер опасыздығынан көтеріліс талқандалды.Жеңілу себептері:қарудың аздығы,ауызбірліктің болмауы,ақсүйектер опасыздығы,шаруалардың түпкі мақсаттарын жете түсінбеуі.

1870 жыл-Маңғыстаудағы шаруалар көтерілісі.

Көтерілісшілер жетекшілері:Досан Тәжіұлы, Иса Тіленбайұлы.Көтерілістің себебі:40мыңдық шаңырақтан тұратын Адай руы екі жылда 160000 сом салық төлеуге тиіс болды.Көтеріліске түрткі болған оқиға:жазалаушылардың адайлықтардың мекендеріне жақындауы.

1870жылы 16наурызда Маңғыстау приставы подполковник Рукин тобы «Ережелерге»қарсылық білдіріп көшуге бел байлаған адайлықтарды күшпен тоқтатуға тырысты.

Бозащы түбегінде 200көтерілісші жазалаушыларды қоршап алып талқандады.Рукин атылып өлді.Қозғалыс бүкіл Маңғыстауға таралып,Николаевск станциясы мен Александровск фортының балық аулау кәсіпшіліктеріндегі жұмысшылар қосылып,көтерілісшілер тобы 10000-ға жетті.

1870жылғы 5сәуірде көтерілісшілер Александровск фортына шабуылдады.

1870жылғы мамырда Маңғыстауға Кавказдан әскери топ жеткізіліп,көтеріліс талқандалды.

Әскери министр Милютиннің«бұларды келістіріп жазалау керек» деген нұсқауына сәйкес Орынбор генерал-губернаторы Н.А.Крыжановский көтерілісшілерді 3ай бойы қудалады1870жылғы желтоқсанда И.тіленбайұлы,Д.Тәжіұлы,И.Көлұлыбастаған 3000 шаңырақ Хиуа хандығына өтіп кетті.Бұл көтерілістердің тарихи маңызы:тұңғыш рет қазақ жұмысшыларының күреске қатысуы;ХІХғ. 70-80ж.Ресейдегі азаттық қозғалыстың құрамдас бөлігі.

Хіх ғ. Екінші жартысы мен хх ғ. Басындағы Қазақстандағы патшалық Ресейдің қоныс аудару саясаты

Патша үкіметінің орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аудартудағы көздеген мақсаты:ішкі губерниялардағы революциялық толқуларды әлсірету;жер тапшылығын шешу;ұлттық аймақтарда тірек жасау.

Ресейден қоныс аударған шаруалар салықтан,әскерден босатылды.Оларға алғашында ақшалай жәрдем берді.Бұл Қазақстанға қоныс аударған орыс шаруалары Ресей империясының Қазақстанды отарлауының тірегі болды.Орыс шаруаларын Қазақстанға қоныс аудару,әсіресе Столыпинның аграрлық саясаты кезінде кең өрістеді.Бір ғана 1906жылдан 1907жылға дейінгі аралықта қазақтардан 17миллион десятина жер тартып алынды.Қазақтарды құмды,шөлейт жерлерге ығыстырып тастады.Бұл қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайының нашарлауына алып келді.

ХІХғ.ІІ-жартысында патша үкіметі шаруалар толқуын әлсіретіп,жер мәселесін шешу мақсатында орыс шаруаларын Қазақстан,Орта Азия сияқты ұлттық аймақтарға қоныс аудартау мәселесін қоға ала бастады.1868ж.«Жетісуда шаруаларды қоныстандыру туралы» ереже қадылданды.1870жылдан бастап Ресей мен Украинадан Жетісу,Семей,Орал,Сырдария,Ақмола облыстарына көптеген шаруалар қоныс тепті.1862-1877жылы Қытайда ұйғырлар мен дүнгендердің азаттық көтерілісі болды.Көтеріліс нәтижесінде Ұйғыр мемлекеті құрылды.Кейін Цинь империясы Ұйғыр мемлекетін құлатты,Цинь империясының қыспаққа алуы,ұйғырлар мен дүнгендердің Қазақстанға қоныс аударуына себеп болды.1883жылы«Жетісу облысына орыс,ұйғыр,дүнгендерді орналастыру туралы» ереже қабылданды.Қоныс аударған ұйғырлар саны 45000,дүнгендер саны 5000 болды.Жаркент,Ақсу,Ақкент,Малыбай,Қарасу,Қорамса болыстарының негізін ұйғырлар қалады.1897жылы Жетісудағы ұйғырлар саны 55999адамға,дүнгендер саны 14136 адамға жетті.

ХХғ. Бас кезінде Ресейден,Украинадан Қазақстанға 1,5миллионға жуық адам келді.

1897жылы Бүкіл Ресейлік халық санағы бойынша қазақтар өз жеріндегі халықтың 81% құраса,1914жылы олардың саны 65%-ке төмендеді.