- •1 Ықтималдықтар теориясынан мәліметтер
- •1.1 Ықтималдықтар теориясы пәні. Кездейсоқ оқиғалар
- •1.1.1 Ықтималдықты классикалық және статистикалық анықтау
- •1.1.2 Кездейсоқ оқиғалар түрлері
- •1.1.3 Ықтималдықтарды қосу теоремасы
- •1.1.4 Ықтималдықтарды көбейту теоремасы. Шартты ықтималдық
- •1.1.5 Оқиғалардың дегенмен біреуінің пайда болу ықтималдығы
- •1.1.6 Күмәнді оқиғалардың практикалық іске асырылмау принципі
- •1.1.7 Толық ықтималдық формуласы. Гипотезалар ықтималдығы
- •1.1.8 Бірнеше рет сынау. Бернулли формуласы
- •1.1.9 Лапластың жергілікті теоремасы
- •1.1.10 Лапластың интегралдық теоремасы
- •1.2 Кездейсоқ шамалар
- •1.2.1 Үлестіру заңы және дискрет кездейсоқ шаманың сандық сипаттамалары
- •1.2.2 Үздіксіз кездейсоқ шама ықтималдықтарының үлестірім функциясы және тығыздығы
- •1.2.3 Үздіксіз кездейсоқ шамалардың сандық сипаттамалары
- •1.2.4 Үлкен сандар заңы
- •1.3 Үздіксіз кездейсоқ шамалардың үлестірім заңдары
- •1.3.1 Біркелкі үлестірім
- •1.3.2 Кездейсоқ шаманың қалыпты үлестірімі
- •X қалыпты үлестірілген кездейсоқ шаманың берілген интервалға түсу ықтималдығы.
- •1.3.3 Χ2 және Стьюдент үлестірімдері
- •1.4 Математикалық статистика элементтері
- •1.4.1 Бас және таңдамалы жиынтық туралы ұғым. Эмпирикалық үлестірім функциясы
- •Х нұсқалары
- •Х нұсқалары
- •1.4.2 Үлестірім параметрлерінің статистикалық бағалары
- •1.4.3 Кездейсоқ шамалар корреляциясы теориясы
- •1.4.4 Гипотезаларды статистикалық тексеру
- •1.5 Көп өлшемді үлестірімдер. Кездейсоқ вектор
- •1.5.1 Көп өлшемді үлестірімдер сипаттамалары.
- •2 Өлшемдер қателіктері теориясы
- •2.1 Өлшемдерді жіктеу
- •2.2 Өлшемдер қателіктерінің түрлері
- •2.2.1 Дөңгелектеу қателері
- •2.3 Өлшемдер нәтижелерінің дәлдік шамалары
- •2.3.1 Орташа квадраттық қателік. Тең дәлдікті өлшемдерді өңдеу
- •2.3.2 Тең дәлдікті емес өлшемдерді өңдеу. Өлшемдер салмағы және салмақ бірлігінің орташа квадраттық қателігі туралы ұғым
- •2.4 Өлшенген шамалар функцияларының қателіктері
- •2.4.1 Орташа квадраттық қателік және арифметикалық орталар салмағы
- •2.4.2 Салмақ бірлігінің орташа квадраттық қателігін арифметикалық орталардан ауытқуы бойынша анықтау
- •2.4.3 Тәуелсіз қателіктер көздерінің бірлескен әсері
- •2.5 Өлшемдер қателіктері теориясының тура және кері есептері
- •2.6 Ең кіші квадраттар әдісі
- •2.7 Бір шамалы көп реттік өлшемдерді қатаң теңестіру
- •3 Геодезиялық тораптарды теңестіру
- •3.1 Геодезиялық тораптарды параметрлік тәсілмен теңестіру
- •3.1.1 Параметрлік теңестіру теориясы
- •3.1.2 Матрицамен берілген параметрлік теңестіру теориясы
- •3.2 Пландық тораптар түзетулерінің параметрлік теңдеулерін құрастыру
- •Өлшенген бағыттарға арналған түзетулер теңдеулері
- •Өлшенген ара қашықтықтар үшін түзетулер теңдетулері
- •3.3 Пунктті өлшенген ара қашықтықтар бойынша триангуляциялық торапқа кірістіруді теңестіру кезінде түзетулердің параметрлік теңдеулерін құрастыру
- •3.4 Параметрлік теңестіру кезіндегі пландық тораптардың дәлдігін бағалау
- •3.4.1 Пландық тораптар координаталарының корреляциялық матрицасы
- •3.4.2 Пландық тораптар пункттерінің орналасу қателерінің эллипстері
- •3.4.3 Қателер эллипсінің параметрлерін есептеп шығару
- •3.5 Геодезиялық тораптарды коррелаттық тәсілмен теңестіру
- •3.5.1 Коррелаттық теңестіру теориясы
- •3.5.2 Матрицамен берілген коррелаттық теңестіру теориясы
- •3.6 Полигонометриялық тораптарды коррелаттық теңестіру
- •3.6.1 Полигонометриялық жүрістер жүйесін полигондар әдісімен теңестіру
- •3.7 Триангуляциялық тораптарды коррелаттық теңестіру
- •3.7.1 Бос триангуляциялық тораптардың шартты теңдеулерінің саны
- •3.8 Орталық фигураны теңестіру
- •3.9 Нивелирлік тораптарды коррелаттық теңестіру. Полигондар әдісі
- •3.10 Полигонометриялық және нивелирлік жүрістер тораптарын түйіндер әдісімен теңестіру
- •3.10.1 Бір түйінді нүктесі бар торапты теңестіру
- •3.10.2 Бірнеше түйінді нүктесі бар торапты теңестіру
1.1.8 Бірнеше рет сынау. Бернулли формуласы
Әрқайсысында А оқиғасы болуы, не болмауы мүмкін n тәуелсіз сынау жүргізілетін болсын. А оқиғасының пайда болу ықтималдығы - p, ал пайда болмау ықтималдығы q тең.
А оқиғасының n тәуелсіз сынауда (k < n болғанда) k есе пайда болу ықтималдығы Бернулли формуласы бойынша анықталуы мүмкін
.
(1.16)
n мәндері үлкен болғанда Бернулли формуласын қолдану факториалдарды есептеуден қиынға соғады.
1.9-мысал. Екі тең күшті шахматшы – А және В ойнап отыр. А шахматшы 6 партиядан тура 3-ін жеңіп алды (тең түскенді есепке алмағанда, партия нөміріне байланысты).
Ойыншылар тең күшті болғандықтан, онда p = q = 1/2. Бернулли формуласы бойынша
.
1.1.9 Лапластың жергілікті теоремасы
Есептің жоғарыда келтірілген шарттарында ізделіп отырған ықтималдық функция мәніне асимптотикалық түрде жақындайды (n неғұрлым үлкен болса, соғұрлым дәлірек)
,
(1.17)
мұнда
.
(х) функциясы жұп, (-х) = (х), (х) функциясының мәндері (0 < x < 4) аргументтерінің оң мәндері үшін кестелерде [3] келтірілген; х = 0, (0) 0,4; (4) 0 болғанда функция максимум мәнді қабылдайды.
1.10-мысал. Әрбір сынауда А оқиғасының пайда болу ықтималдығы 0,25 тең. Оқиғаның 243 сынауда тура 70 рет болу ықтималдығының табу керек. Шарт бойынша: n = 243; k = 70; p = 0,25; q = 0,75.
Жергілікті теореманы пайдаланамыз
;
(1,37)=0,1561.
Ізделіп отырған ықтималдық
.
1.1.10 Лапластың интегралдық теоремасы
Егер А оқиғасының әрбір сынауда пайда болуының p ықтималдығы тұрақты болса, онда А оқиғасының n сынауда k1-ден k2-ге дейін рет пайда болу ықтималдығы (k1 < k2 < n ) жуықтағанда мынаған тең
,
(1.18)
мұнда
,
.
интегралын
Лаплас
функциясы деп
атайды, оның мәндері аргументтердің оң
мәндері үшін [2, 3] кестелерде келтірілген
(0 < x < 5; Ф(0) = 0; Ф(5) 0,5). Ф(х) функциясы тақ, Ф(-х) = - Ф(х).
1.11-мысал. Монета 500 рет лақтырылған. Төмендегі шарттардың ықтималдығын табу керек:
а) цифрлы бетінің түсу саны 250-ден 300-ге дейінгі ретті құрайды;
Шарт бойынша: n = 500; k1 = 250; k2 = 300; p = 0,5; q = 0,5.
Интегралдық теореманы пайдаланамыз
;
.
Кесте бойынша (2-қосымша [3]) Лаплас функциялары (4,47) = 0,5; Ф(0) = 0.
Ізделіп
отырған ықтималдық
.
б) цифрлы бетінің түсу саны 230-дан 240-қа дейінгі ретті құрайды.
Шарт бойынша: n = 500; k1 = 230; k2 = 240; p = 0,5; q = 0,5.
Интегралдық теореманы пайдаланамыз
;
.
[3]-кесте бойынша Лаплас функциялары
Ф(-0,893) = -0,313; Ф(-1,786) = -0,463.
Ізделіп отырған ықтималдық
.
1.2 Кездейсоқ шамалар
Көптеген кездейсоқ оқиғалар (олардың қатарында өлшеу нәтижелері) эксперимент, өлшеу не болмаса бақылау нәтижесінде сол бір санның пайда болуынан тұрады.
Сынау нәтижесінде алдын ала белгілі және алдын ала ескеріле алмайтын кездейсоқ себептерге тәуелді болмайтын бір және сол бір ғана мүмкін мәнді қабылдайтын шаманы кездейсоқ деп атайды.
Дискрет және үздіксіз кездейсоқ шамалар
Тек жеке, оқшауланған мәндерді қабылдайтын кездейсоқ шамаларды және мүмкін мәндері кейбір аралықты жаппай толтыратын кездейсоқ шамаларды ажырату қажет.
Белгілі ықтималдықтары бар жеке, оқшауланған мүмкін мәндерді қабылдайтын кездейсоқ шаманы дискрет (үздікті) деп атайды. Дискрет кездейсоқ шаманың мүмкін мәндерінің саны шекті немесе шексіз болуы мүмкін.
Қандай да бір шекті немесе шексіз аралықтан барлық мәндерді қабылдай алатын кездейсоқ шаманы үздіксіз деп атайды. Үздіксіз кездейсоқ шаманың мүмкін мәндері санының шексіз екендігі анық.
