Халықтың жастық және жыныстық құрамы

Халықтың жастық құрамы оның әр кезеңдегi ұдайы өсуiнiң ерекшелiктерi мен себептерiне байланысты болып келедi. Жастық құрамының халықтың ұдайы өсуiне тәуелдi болуына байланысты, оның көрсеткiштерi елдердi типологияға бөлуге де әсерiн тигiзедi. Елдердi халық­тың жастық құрамының арақатынас мөлшерiне қарай екi типке: жоғары дамы­ған және дамушы елдер деп бөлемiз. Жоғары дамығанелдерде 14 жасқа дейiнгiлер 22—26% шамасында болса, дамушы елдерде 41—45%, 15—60 жас аралығын­дағылар бiрiншi топта 58—62% болса, екiншi топта — 50—54%, 60-тан асқандар шамамен бiрiншi топта — 14—18%, ал екiншi топта 3—7% мөлшерiнде.

Бұдан шығатын қорытынды — дамыған елдердiң халқының жастық құрамында балалардың үлес салмағы аз болып келуiнде. Еңбекке жарамды жастағы халықтың көптiлiгiмен, әсiресе өмiр сүрудегi орта жас ұзақтығының жоғары болуымен егде адамдар саны бiршама көзге түседi. Ал дамушы елдерде халықтың табиғи өсiмiнiң жоғары қарқындылығы оның құрамындағы балалардың үлес салмағының көп болуымен, ал орта жастағы және егде адамдардың үлес салмағының аздығымен сипатта­лады. Әсiресе адамдардың орта жасының көрсет­кiшi төмен және ұрпақтар ауысуы тез жүретiн кейбiр дамушы елдерде бұл құбылыс өте айқын байқалады. Жеке елдер мен аудандар халқы­ның жастық құрамына көшi-қон (миграция) да үлкен әсер етедi. Егер игерiлетiн белгiлi бiр жерге жұмыс iздеп адамдар көп қоныс аударып келсе, ол жерде жұмысқа қабiлеттi жастағы адамдардың үлес салмағы көбейедi. Ал, керiсiнше, олар көшiп кеткен аудандарда бұл жастағылар кемидi.

Рыноктық экономикаға өтпелi елдер халқының жастық құрамы, жалпы алғанда, дамыған елдердiң халқының құрылымына жақын келедi. Сонымен қатар кейбiр айырмашылықтар да бар. Мәселен, халықтың жастық пирамидасынан олардағы туу мөлшерi жағынан айтарлықтай айырмашылықтар байқалмайды. Ал ондағы үзiлiстерге келсек, оның бiрi ТМД-да Ұлы Отан соғысы жыл­дарына және оның салдарына дәл келсе, дамыған елдерде олардың экономикалық дағдарысына сәйкес келедi.

ТМД-да қала және село халқының жастық құрамында айтар­лықтай айырмашылықтар бар. Қалаға қарағанда ауылдық жерде қарт адамдардың үлесi 1,5 есе көп. Бұл ауылдық жерде туудың бiршама төмендеуiнен ғана емес, сонымен қатар еңбекке жарамды халықтың бiр бөлiгiнiң қалаға қоныс аударуымен де түсiндiрiледi. ТМД-ның жекеленген республикаларының жастық құрамының ерекшелiгi — оларда тұратын халықтардың табиғи өсiмiнiң әртүрлi типiне байланысты. Мысалы, Өзбекстанда жастар көп те, егделер саны аз, ал Украинада, керiсiнше. 1999 жылғы халық санағы бойынша, Қазақстанда мұндай жастық құрылым 27,2% және 10,9% қатынасында екендiгi анықталды. Бұл көрсеткiш бiздегi табиғи өсiмнiң өтпелi типiне жататындығын дәлелдейдi.

Жер шарындағы халықтың жыныстық құрамына келсек, әйелдер мен ерлер саны бiр-бiрiмен бiршама сәйкес келедi. ХХ ғасыр басында әлемде ерлердiң үлес салмағы шамамен 50,1% болса, әйелдер — 49,9%. Яғни, ерлердiң саны әйелдерге қарағанда 62 млн-ға артық. Күнделiктi халықтың есебi жақсы жолға қойылған елдердiң статистикалық материалдары әрбiр 100 қыз балаға шаққанда, орташа 104—106 ұл бала дүниеге келетiнiн көрсетiп отыр. Физиологтардың есебiнше, ер балалар, әсiресе жас кезiнде әлжуаз болады, сондықтан қыздарға қарағанда ұлдар сәби шағында көбiрек шетiнейдi. Әрi қарай ерлер мен әйелдер арасындағы өлiм әрбiр елде әрқалай болады. Мысалы, дамыған елдерде әйелдерге қарағанда ерлер арасында өлiм жиi ұшырасады. Мұның себебi — өндiрiстiк жарақат алу, кәсiптiк аурулар, т.б. ден­саулыққа зиянды еңбектiң нәтижесiнде, сол сияқты iшiмдiк, наша­қорлық және басқадай адам организмiн улайтын әдеттер салдарынан өлiмнiң көбеюi есебiнен. Ал дамушы елдерде керiсiнше, ер адамдарға қарағанда әйелдер арасында өлiм көп. Оған әйелдердiң ерте тұрмысқа шығуы, жиi бала көтеруi, денсаулық сақтау шаралары мен тамақтың жетiспеушiлiгi, сондай-ақ олардың ауыр жұмыстар iстеуi және қоғамдағы теңсiздiк жағдайы әсер етедi.

Соғыстың салдарынан да халықтың жыныстық құрамында үлкен ауыт­қушылықтар болады. Мысалы, Еуропа елдерiнде 70-тен асқандар арасында әйелдер ерлерге қарағанда шамамен 2 еседей көп. Халықтың жыныстық құрамына көшi-қон да әсерiн тигiзедi. Мысалы, Кувейт халқының санында әйелдерге қарағанда ер адамдар аса басым. Сонымен бiрге жаңадан игерiлiп жатқан аудандар да халықтың жыныстық құрамына ықпал етедi. Өйткенi мұндай жерде құрылыс нысан­дарын жүргiзуге байланысты көшi-қон есебiнен ер адамдар бiршама көп жиналады. Жер шарының әрбiр аймағында әйелдер мен ерлердiң үлес салмағы әртүрлi. Мәселен: Шетелдiк Еуропада — 49% және 51%; ТМД елдерiнде осы мөлшерде; ал Шетелдiк Азияда — 51% және 49%; ал Африка мен Мұхиттық аралдарда Шетелдiк Азиямен шамалас

Сұрақтар мен тапсырмалар:

“Қазақстанның экономикалық және әлеуметтiк гео­гра­фиясы” оқу курсы бойынша алған бiлiмдерiңдi, 2009 жылғы ақпан айында елiмiзде жүргiзiлген халық санағы­ның негiзгi көрсеткiштерiн және осы пән дәрісіндегі мәлiметтердi пайдаланып, оларды тұрғын халықтың ұдайы өсу заңды­лықтарына сәйкестiлiгi бойынша салыстырыңдар. Мемле­кетiмiздiң ұстанып отырған демография­лық саясатына, оның iшiнде оралмандар мәселесiне көңiл аударыңдар.

1. Алғашқы адамдар шыққан аймақты анықтап, олардың саны мен таралу бағыттарын көрсетiңдер.

2. Халық санағы не себептi жүргiзiледi, «Демографиялық жылнама» дегенiмiз не?

3. Халықтың ұдайы өсуiне анықтама берiп, оның екi типiнiң бiр-бiрiнен айыр­машылығын түсiндiрiңдер.

4. Халықтың табиғи өсiмiне әсер етушi негiзгi факторларды атап, оларға түсiнiк­теме берiңдер?

5. Дамыған және дамушы елдердегi халықтың жастық құрылымындағы негiзгi айырмашылықтарды атап көрсетiңдер.

6. Халықтың жыныстық құрылымына қандай факторлардың ықпалы бар? Себептерiн түсiндiрiңдер.

№3 ДӘРІС (2 сағат)