Қарым қатынастың параметірлік құрылымы.(м.И.Лисина бойынша)

Қарым -қатынас формасының атауы	Орындалу уақыты	Қажеттіліктердің құрылымы	Қарым қатынас дәлелі	Қарым қатынас құралы
Жеке ситуациялық	1-6 ай	Ересек адамның мейірімділігі мен зейін қоюы	Жеке бастық	Эспресивті мимикалық
Іскерлік ситуациялық	6ай-3жас	Ересек адамдармен серіктестік	Іскерлік	Бұйымдық іс әрекеттік
Танымдық жағдайдан тыс	3ай-5жас	Үлкенге деген сыйластық	Танымдық	Сөздік
Жеке ситуациялық	5-7жас	Ересек адамның уайымдауы мен өзара түсіністігі.	Жеке бастық	Сөздік

Қарым қатынастың нақты формасы жастық кезеңнің кейінгі тарауларында қаралады.Қазір ересекпенен қатынас жасау баланың психикалық дамуының маңызды мінездемесі екенін ескеру қажет , себебі ересектермен қарым қатынас барысында мәдени үлгілері бойына сіңіру ғана емес баланы жаңа әрекетінің дәлелі.

М.И Лисина айтуы бойынша қарым қатынас жігерлілігінің механизмінің ауысуы,яғни бала ересек адамның мәдени үлгісі бойынша дамиды.Ересек адаммен қарым қатынас жасау баланың психикалық дамуына маңызды мінездеме болып табылады ,ол бала үшін өзіндік әлі меңгермеген құнды дүние. Норма мен ережелерді сақтап қана қоймай баланың қызығушылығын арттырып оған барлығын ашып көрсету маңызды.

Арынтай Бақыт 66 - 67

М.И.Лисинаның тұжырымдауы бойынша баламен қарым – қатынасқа түсу оның іс – әрекетінің өзгеруінің тетігі болады. Ересек адам бала үшін тек тәсілдер мен іс – әрекет түрлерін таратушы ғана емес оған қоса ол ерекше тұлғаның мотивтері мен маңыздылығын түсіндіруші. Олар бала үшін ол әлі білмейтін өмірдің маңыздылығы мен мотиві болады. Бала жоғары кезеңге өтуі үшін ол ересек адамдармен қарым – қатынасқа түсу , бірге жұмыс жасауы керек.Мотивация – басқа да жоғары психикалық функция сияқты екі жағынан көрінеді : бастапқы да адамдармен қарым – қатынас және олармен бірігу ретінде , одан кейін өзіндік жеке ішкі құндылығы ретінде. Бірақ , жаңа мотивацияны жеткізу тәсілінде өзіндік ерекшелігі бар. Бұл жерде жаңа ақпаратты хабарлау мүмкін емес немесе еліктеп қабылдау мүмкін емес немесе іс – әрекет үлгісін көрсету мүмкін емес.Бұл салада басқа механизмдер жүзеге асады , баланың тек тез қабылдауын ғана емес , соған қоса ересек адамның белсенді көмектесуі , оның баламен субъективті қарым – қатынасқа түсуі. Ол педагогтар мен тәрбиешілерге ерекше талап қояды. Тек нормадағы тәртіпті ұстану ғана емес , қажетті іс – әрекеттерді меңгеру емес , оны балаға жеткізе білу керек , оған аса үлкен мән беру қажет.

Қоршаған орта заттары мен ынталандыру бала үшін психологиялық құралдар бола алмауы мүмкін. Дауыстың дыбысталуы , естелік ретіндегі түйін өзінің табиғи түрінде адамның өзін ұстауы мен психикасын қалыптастыра алмайды. Белгілердің мағынасы оларды қоршаған ересектермен беріледі , қандайда бір ынталандырудан мотив туындап оның іс – әрекетке ауысуын және психологиялық құралдарын өзін – өзі билеуді жүзеге асырады. Д.Б Эльконин маңызды ойын білдірді : қандайда бір белгі өзінде басқа адамның ізін алып жүреді. Белгі қандайда бір адамның іс – әрекетін және бір адамның екінші адамға қарым – қатынасын білдіреді.Сол себепті белгі баланың тәртібін және психологиясын ұйымдастырады. Басқа адамдар баланы тек сыртынан қабылдамай оған қоса оның ішкі дүниесін , басты психикалық өмірін қабылдайды.

Жоғарыда айтылғаннын барлығы тағы да бала мен ересек адамның қарым-қатынасын психикалық тұрғыдағы рөлін ерекшелендіреді. Басқа адамдармен қарым- қатынас жүйесін, белгілі бір онтогенездік кезеңге сәйкес, Л.С. Выготский оны әлеуметтік даму жағдайы деді. Әлеуметтік даму жағдайы жастық кезеңнің маңызды мінездемеесі.