24.Өсімдіктердегі алколоидтардың болуына сыртқы орта факторларының әсері

Алкалоид дегеніміз - табиғи күрделі органикалық азотты зат. Әдебиеттегі мәліметтер бойынша, дүние жүзі флорасының 10% түрлерінің құрамында алкалоидтар болады. Профессор Соколов В.С. әдебиеттегі мәліметтерді жинақтап, қорытып құрамында алкалоидтары бар өсімдіктерді (папоротниктерден бастап Asteraceae-ға дейін) үш класқа бөлді:

І класқа Соколов В.С. 20%-дан кем емес туыстарының өсімдіктері құрамында алкалоидтар бар тұқымдастарды жатқызады. Мұндай тұқымдастарды проф. Соколов В.С. құрамында алкалоидтары мол класс деп атауға ұсынды.

ІІ класқа құрамында 10-20% туыстарында алкалоидтары бар тұқымдастарды жатқызуға ұсынды. Бұл құрамында алкалоидтар мөлшері орташа тұқымдастар деп атауды ұсынды.

ІІІ класқа құрамындағы алкалоидтары бар туыстарының мөлшері 1-10% болатын тұқымдастарды жатқызды. Мұндай тұқымдастар алкалоидтары аз деп аталады. Өсімдіктердегі алкалоидтардың жылжымалығы-қозғалысы тек онтогенетикалық факторларға ғана емес, сонымен бірге өсімдіктің өскен жерінің географиялық жағдайына және сыртқы ортаның факторларының әсеріне де байланысты.

Құрамында алкалоидтары бар өсімдіктер, әсіресе алкалоидтары мол өсімдіктер негізінен ыстық тропикалық аймақтарда таралған. Алкалоидтардың әртүрлі құрамы белгілі бір ендіктерге байланысты. Бірыңғай, орташа аймақта ең көп тараған алкалоидтар, ол - пиридин тобының алкалоидтары. Әртүрлі географиялық аймақтарда алкалоидтардың балқу температурасы әртүрлі. Мысалы, тропикада өсетін өсімдіктердің алкалоидтарының балқу температурасы 200-2500С болса, орташа бірыңғай (умеренный) аймақта – 100-1500С. Алкалоидтардың молекулярлық массасы тропикадан бірыңғай, орташа аймаққа қарай азаяды.Өте жиі кездесетін жағдай мысалы Швецияда Бәрпілер (Aconіtum-Борец) құрамында алкалоидтар өте аз немесе тіпті болмайды, ал Шығыс Қытайда, Индияда, Қазақстанда олар - улы өсімдіктер. Яғни құрамында алкалоидтар мол деген сөз. Қылшада (Ephedra-Хвойник) Европаның батысында алкалоидтар болмайды, ал Орта Азияда, Қазақстанда олардың құрамында өте мол алкалоидтар болады. Solanaceae (Пасленовые) тұқымдасына жататын өсімдіктер түрлерін алып қарасақ,олардың құрамында алкалоидтар олардың ареалына байланысты өзгереді. Мысалы, тропикада Datura arborea L. (Дурман) және D. fastuosa L. өсімдіктері құрамында алкалоид скополамин; ал бірыңғай, орташа аймақта Datura stramahіum L. түрінде құрамында болатын негізгі алкалоид – гиосциамин. Жалпы өсімдіктердегі алкалоидтар құрамына үлкен әсер ететін фактор, ол – ылғалдылық. Жылы климат алкалоидтар мөлшерінің көбеюіне, ал суық климат азаюына алып келеді. Индия ғалымдарының мәліметі бойынша, қылшаның жергілікті сорттарында жаңбырлы кезеңде (мамыр-тамыз) алкалоидтар мөлшері азаяды, ал құрғақ ыстық кездерде (қыркүйек-қараша) көбейеді, ал қысқы суық айларда тағы да азаяды. Ауаның және топырақтың температурасына өсімдіктің вегетациялық кезеңдері және биохимиялық реакциялары, яғни алкалоидтар мөлшері байланысты.

Күн сәулесі, оның қарқындылығы, күннің ұзақтығы өсімдіктегі барлық тіршілікке қажетті биохимиялық процестерде әсері зор. Өсімдіктерді салыстырмалы түрде күнде және көлеңкеде өсіргенде, көлеңкелі жерде өсімдіктерде алкалоидтар мөлшері азаятындығы анықталған. Мысалы, оны красавка деген өсімдік жапырақтарындағы алкалоидтар мөлшерінен көруге болады. Бірақ та әдебиетте басқа да яғни керісінше де мәліметтер бар. Мысалы, темекінің махоркаға жарайтын сорттарында көлеңкеде алкалоидтар мөлшері көбейетіндігі анықталды.

Өсімдіктегі алкалоидтардың мөлшеріне теңіз бетінен биіктік деңгейде әсер етеді. Әрбір түр үшін белгілі оптимумдар болады. Мысалы, хина ағашы, зиягүл (Senecіo-крестовник), красавка өсімдіктер үшін ең қолайлы оптимальды биіктіктен ол теңіз деңгейінен 1500-2000 м биіктік, ал одан биіктегенде алкалоид мөлшері төмендейді.