41Тапсырма: Ranunculaceae тұқымдасындағы дәрілік өсімдіктерді анықтап, олардың тізімін тапсыру.

Adonіs vernalіs (сем. Ranunculaceae).

Көпжылдық шөптесін өсімдік, қысқа тамырсабағымен. Сабақтары тік, қарапайым

немесе бұтақтанған, жапырақтары тығыз орналасқан. Жапырақтары жалпақ жұмыртқа

тәрізді. Гүлдері өркендер ұшында жеке-жеке орналасқан. Күлтелері 10-20, айқын-сары.

Жемісі - көп жаңғақша.

Adonіs vernalіs - көктемгі өсімдіктердің алғашқыларының бірі. Көкек-мамыр

айларында жапырақтар пайда болғанымен қатар гүлдейді. ТМД-нің Европалық бөлігінде

орманды-дала және дала аймақтарында өседі. Қазақстанда Солтүстік және Солтүстік-

шығыста көбірек кездеседі.

Химиялық құрамы.

Adonіs vernalіs өсімдігінің карденолидтары болып адопитоксин және цимарин

саналады. Адопитоксин адопитоксигенин және L-рампозға гидролизденеді, ал цимарин -

строфантидин және цимарозға. Харьков химия-фармацевтикалық ғылыми-зерттеу

институтында бірінші рет бұл өсімдікте К-строфантин-( болатындығы анықталды. Бұл

өсімдікте аз мөлшерде басқа да жүрек гликозидтер және сапониндер болады. Сонымен

қатар бұл өсімдікте флавон гликозиді адонивернит болатындығы анықталды.

Дәрілік шикізаты.

Өсімдіктің жер үсті бөліктері. Шикізат ретінде толық гүлдегеннен бастап,

жемістерінің пісіп жетілгеніне дейін жинайды. Өсімдікті пышақпен немесе орақпен кесіп

алады. Өсімдікті жұлып алуға болмайды. Өйткені оның келесі жылы көктемде өсетін

сабағының түбінде орналасқан бүршіктеріне зиян келеді. Жиналған шикізатты тез арада

көлеңкеде немесе термостаттарда, кептіргіштерде 50-60оС температурада кептіреді.

Шикізаттың сапалығын анықтау үшін оның биологиялық белсенділігін анықтайды. 1

грамм өсімдікте 50-60 ЛЕД болуы керек.

Пайдаланылуы.

Adonіs vernalіs бұрыннан халық медицинасында шеменді (водянка) емдеуге

пайдаланылады. Бұл өсімдікті ең алғаш зерттеген Россияда врач Н.А.Бубков (1880ж)

қазіргі кезде Adonіs - жүректі емдейтін дәрілердің бірі. Бұл өсімдік негізінен жүрек

қызметінің тұрақты жеткіліксіздігі және жүрек неврозы болғанда пайдаланылады.

Сонымен қатар Adonіs броммен бірге жүйке тозғанда, ұйқы қашқанда және эпилепсияға

қарсы ішеді.

Aconіtum soongorіcum Stapf. – Борец джунгарский Ranunculaceae Juss тұқымдасынан,

қазақша аты – Ыстықкөл утамыры.

Ыстықкөл утамыры – көпжылдық шөптесін өсімдік көлденең тамырсабағының 12-ге

дейін түйнектері болады. Ол түйнектердің ұзындығы 2-2,5 см, жуандығы 0,7-1 см. Сабағы

қарапайым, биіктігі 70-130 см. Жапырақтары ұзын сағақты, дөңгелек-жүрек тәрізді,

ұзындығы 5-9 см және ені 8-12 см, түбіне дейін 5 сына (клин) тәрізді сегментке

тілгіленген. Гүлшоғы – 5 ірі зигоморфты гүлден тұратын шашақ. Гүлдерінің 5-күлте

жапырақшалары бар, олардың күлгін тостағаншалары бар. Гүлдің томағасы (шлем) доға

сияқты иілген ұзын мұрыншасы бар, томаға астында екі көк шырындығы (нектарник)

болады. Шырындықтың ұзын тегеуріні (шпорец) бар. Жемісі – көпжапырақ

(многолистовка).

ТМД елдерінде биік тауларда Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, Талас

Алатауында, Оңтүстік Алтайда кездеседі. Шөптесін ылғалды беткейлерде және тау

өзендері жағалауларында, орманда, субальпі және альпі белдеулерінде теңіз деңгейінен

1000-3000 м биіктікке дейін кездеседі.72

Химиялық құрамы.

Өсімдіктің барлық мүшелері алкалоидтарға өте бай. Жер үсті мүшелерінде

алкалоидтар мөлшері 0,6%-ға дейін болуы мүмкін (бутондану фазасында). Күзде тамыр

түйнектерінде алкалоидтар мөлшері 2%-ға жетеді. Аконитин тобының алкалоидтарына

аконитин жатады. Ал атизин тобына – зонгорин және ацетилзонгорин жатады.

Дәрілік шикізаты.

Көк майса шөбін, ұзындығы 30 см дейін гүлдері бар жапырақтары мол сабақтарының

жоғарғы ұштарын жинайды. Дәмі және иісі анықталмайды. Өйткені өсімдік өте улы.

Ылғалдылығы 70%-дан кем емес. Алкалоидтар мөлшері 0,2%-дан кем емес.

Пайдаланылуы.

Қайнатпаларын радикулит, радикулоишиалгия, радикулоневритпен ауырғанда

қолданады. Сонымен қатар бұл өсімдіктің құрамындағы алкалоидтар күрделі препараттар

құрамында болады.

1976 жылға дейін ресми түрде қайнатпалар түйнектерден дайындалған. Бірақ та оның

өте улы екендігіне байланысты және ол өсімдіктің "Қызыл кітапқа" енгеніне байланысты

ол өсімдіктің тек өркеннің ғана жинауға болатындығы туралы мемлекеттік реестрде

көрсетілді.

Ыстықкөл утамырына (Aconіtum soongorіcum) уқорғасын (Aconіtum karakolіcum) өте

жақын. Қырғыз халық медицинасында оны яғни уқорғасынды "Ыстықкөл тамыршасы"

("Иссыккульский корешок") деп атайды. Ол екеуінің ареалдары бірдей, сондықтан ол

екеуін әдетте бірге жинайды. Уқорғасында алкалоидтар мөлшері 0,3%-дан артпайды.