19. .Құрамында майлары бар өсімдіктер. Ол өсімдіктердің морфологиялық ерекшеліктері,

Құрамында майлары бар өсімдіктер: Rіcіnus communіs - үпілмәлік; Helіanthus annuus –біржылдық күнбағыс; Zea mays – жүгері, олардың морфологиялық ерекшеліктері, химиялық құрамы, дәрілік шикізаты, пайдалануы. Өсімдік майлары және жануарлардың қорлық майлары көмірсулармен қатар организм тіршілігіндегі энергетикалық және құрылыстық қор болып табылады. Өсімдіктердің көбісінде (90%) қорлық майлар тұқымында жинақталады, бірақ олар өсімдіктердің басқа мүшелерінде де жинақталуы мүмкін. Өсімдіктердегі қорлық майлар негізінен тұқым өсуінде және ұрық дамығанда қорлық материалдар ретінде пайдаланылады. Сонымен бірге олар маңызды қорғағыш заттар ролін атқарады, организмді сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан мысалы, суықтан сақтайды. Қыстайтын тұқымдарда жинақталып, майла қатты суықтардан ұрықты үсіп кетуден сақтайды. Бір қалыпты аймақтарда ағаштар тыныштық күйіне көшкенде сүректегі қорлық крахмал майға айналып, өсімдіктің стволының суыққа төзімділігін арттырады. Майлар май қышқылдарының глицеридтерінен, яғни глицериннің күрделі эфирлерінен және жоғары молекулярлық май қышқылдарынан тұрады.Глицеридтердің жалпы формуласы былайша болады: CH2-O-CO-R1

CH-O-CO-R2

CH2=O-CO-R3

Мұндағы R1, R2, R3 – майқышқылдарыныңрадикалдары. Табиғимайларда 200-денастамәртүрлімайқышқылдарыанықталған. Майларкомпоненттерініңпайдаболуыныңнегізгікөзігексозалар, еңалдыменглюкозажәнефруктоза. Өсімдікорганизміндеферменттердіңәсеріменмайлардыңсинтезделуімынадайжобабойыншажүреді:ферменттерглицеринглюкозамонодитриглицеридтер (фруктоза) майқышқылдарыферменттер(қанықпағанқаныққан).Өсімдіктердемайдыңпайдаболуыжәнежинақталуыорганизмніңтіршілігіментығызбайланыстажүретінпроцестер. Оләринеөсімдіктүрініңтұқымқуалаушылықерекшеліктеріне, онтогенезкезеңінежәнеқоршағанортаерекшеліктерінебайланысты. Өсімдіктегімайдыңмөлшеріжәнеоныңосыөсімдіктүрінетәнхимиялыққұрамытұқымныңжәнежемістіңжетіліп-пісупроцесіндетұрақтыемес. Майдыңмөлшерітұқымныңжәнежемістіңқалыптасабастағанынанбастаполардыңтолықпіскенінедейінбірте-біртекөбейеді. Бұлпроцестемайқышқылдарыныңсапалыққұрамы (қаныққан, қанықпаған) азды-көптітұрақтыболады. Бұләртүргетәнбелгілер.Климатфакторлары – жарық, жылужәнеылғалмайдыңтүзілуінеүлкенәсеретеді. Әдебиеттегімәліметтербойыншаоңтүстікендіктенсолтүстіккежылжығансайынөсімдіктегімайдыңмөлшерікөбейеді. Солтүстікендіктердеөсімдіктемайдыңмөлшерініңкөбеюіжәнеқанықпағанмайқышқылдарыныңартуымайдыңжылушығарғыштыққабілеттілігінарттырып, суыққатөзімділіктіарттырады. Географиялықендіккебайланыстызығырмайындағыиодтыңсаны (қанықпағанқышқылдарболуынсипаттайды) былайшаөзгередіекен: Архангельск – 195, Москва –180, Ташкент – 154. Қазіргізаманғытүсінікбойыншаклиматфакторларынбір-біріненажыратыпқарауғаболмайды. Соныменқатарөсімдіктабиғатжағдайындама, жоқекпежағдайындама, соныдаесепкеалыпескергендұрыс. Жарықжәнежылу – климаттыңнегізгіфакторлары, оларөсімдікорганизмініңтіршілігінежәнеондағыбиохимиялықпроцестергеәсерететінфакторлар. Алолбиохимиялықпроцестергекелешектемайдыңтүзілуінеалыпкеледі. Алүшіншіфакторылғалнемесесу. Суөсімдіктегікез-келгенорганикалықзаттардыңтүзілуінеқатынасатынөтемаңыздыматериалдардыңбіріболыптабылады. Судыңжетіспеуіөсімдіктегісинтетикалықпроцестісоныңішіндемайқышқылдарыныңсинтезделуіннашарлатыпжібереді.Майдыңтүзілуініңқарқындылығынатопыраққұрамы, алекпеөсімдіктергетыңайтқыштарәсеретеді. Майлардыңқасиетіолардағымайқышқылдарыныңқұрамдықсапасынасандықара-қатынасынабайланысты. Көптегенмайлардыңтығыздығы 0,910-0,945 арасында. Жекекейбірмайлартығыздығыжоғарыболады, мысалыкастормайы – 0,970-кедейін.Судамайларерімейді. Майларэфирмайлары, камфор, смола, күкірт, фосфоржәнет.б. заттарүшінжақсыеріткіш. Майлардыңқайнаутемпературасынанықтауөтеқиын. Өйткенітемпература 2500Сжеткендемайларбұзылыпглицеринненкөзгеәсерететінакролеинальдегидіпайдаболады. Өсімдікмайларыклассификациясыбойыншамайлар:Сұйықмайлар- құрғамайтын - жартылайқұрғайтын- құрғайтынҚаттымайларболыпбөлінеді. Өсімдікмайларыфармацевтикалықпрактикадабылайшапайдаланылады.Сұйықөсімдікмайларықұрғамайтын – оливка, миндаль, арахисжәнекастор; жартылайқұрғайтын – күнбағыс, мақта, жүгері; құрғайтын – зығыр.Қаттыөсімдікмайлары – какаомайы.Ендіосыөсімдіктердіңкейбіреулерінетолығырақтоқталыпкетейік.Кенедән (үпілмәлік) – Rіcіnus Communіs L. – Клещевинаобыкновенная –Euphorbіaceae – Сүттігендертұқымдасынан.ЕкпежағдайындаТМДелдеріндежәнебасқамемлекеттердебіржылдықшөптесінӨсімдік , биіктігі 2 мкейде 3 м-гедейін. Сабағыбұтақтанғанбұтақтарыменбіргекөк-жасылнемесебасқатүргебоялған. Жапырақтарыкезектесіпорналасқан, жапырақсағақтар 20-60 см, тақтасыжалауыш, қалқантәрізді, ені 30-80 см, 5-11 саусақсалалы. Гүлшоғы – шашақгүл. Гүлдерібіржынысты, бірүйлі, топтарғажиналған, гүлшоғыостерінеорналасқан, аталықгүлдерітөменгіжағында, аналықтары – гүлшоғыныңжоғарғыжағында. Жемістері – шартәріздінемесеұзынқорапшатәрізді, жалауышнемесетікендерімен, 3 – тұқымды, 3 – жармалы, жарылатынжәнежарылмайтын. Кенедәнніңотаны - тропикалықАфрика, ондаолкөпжылдықөсімдік, биіктігі 10 мағашқаұқсассабағыболады.Кенедәнкөпмемлекеттердеекпетүріндеқолданөсіріледі. ТМДелдеріндекенедәнСолтүстікКавказда, ОртаАзияда, УкраинаныңдалалықаудандарындатөменгіПоволжьедеегіледі. ТМДелдеріндекенедәнніңсорттарынекітопқабөлугеболады: Жарылатынқорапшаларыменжәнеұсақтұқымдарымен (1000 тұқымыныңсалмағы200-300 грамм). Жарылмайтынқорапшажәнеірітұқымдарымен (1000 тұқымыныңсалмағы 700-800 т). Дәрілікшикізаты.Тұқымдарыжұмырформалы, арқажағыдөңес, ішкіжағы – жазық, ортасындаұзынынанжігібар. Қабығытегіс, жылтыр, ала, мозаикалы. Сортынабайланыстытұқымныңтүрі-бояуы, сұр, сұр-көкшіл, ашықнемесеқоңыр-қызыл. Тұқымныңжоғарғыжағындаөсіпкеткенақөскінтұқыменетінжерібар. Тұқымядросыіріэндосперімнен, ұрықтантұрады. Ұрықекіжұқажапырақтәріздітұқымжарнақшаларынан, бүршікшежәнетамыршадантұрады.Химиялыққұрамы.Тұқымдары 40%-дан 60%-ғадейінмайданжәне 17%-ғадейінбелоктызаттардан(глобулинжәнеальбумин) ферментлипазадантұрады.Белоктызаттардыңішіндеаззерттелгентоксальбуминрициндегензатбар. Бұлзатулызаттарқатарынажатады. Рицинэндоспермдежәнеұрықта 2-3%-ғадейінжинақталады. 3 тұқымдыішкеқабылдағандаашішектіңқоймалжыңқабатынқабындырады, құстырады, 6 тұқым – балаларды, ал 20 тұқым – ересекадамдардыөлімгеалыпкеледі. Кенедәнніңтұқымындажәнебарлықбасқамүшелеріндеалкалоидриципин 0,1-1% аралығындакездеседі.Майы.Медициналықкастормайыкенедәнненалғашқыыстықнығыздағанда (прессование) алынады. Рицинненқұтылуүшінмайдаыстықпарменөңдейді. Рицин – тұрақсыззат, қыздырғандагидролизгеұшырайды. Майы – түріақсұр-сарғыш, өзінетәниісібар, қоюжәнежабысқақ. Құрамында 85%-ғадейінрицинолқышқылыныңбірқышқылдытриглицеридіболады – монооксиолеинқышқылы. Рицинол қышқылының формуласы:

СН3-(СН2)7-СН=СН-СН2-СН-(СН2)5-СООН 9 10 12 ОН26

Кастор майы өсімдіктер майлары ішінде ең жоғарғы тығыздылығымен және жоғарғы жабысқақтығымен ерекшеленеді. Оның, яғни кастор майының тағы бір ерекшелігі ол 95% этанолдың тең көлемінде еритіндігі.Қолданылуы. Сүргілік (ішті айдайтын дәрі-дәрмек) классикалық дәрі. Эмульсия түрінде немесе желатин капсуласы түрінде пайдаланылады. Медициналық майдан басқа кенедәннен өндірісте авиациялық және техникалық кастор майлары шығарылады. Ол мотор майлайтын заттар құрамына қосуға пайдаланылады. Соның нәтижесінде жоғарғы температура жағдайында жабысқақтығын сақтайды да тотықпайды. Майдың техникалық сорттары сабын жасауда, олиф дайындауда, тері өңдеуде және гидравликалық сұйықтық ретінде пайдаланылады. Күнжарасы (жмых) улы екендігіне байланысты азот тыңайтқышы ретінде және клей алуға пайдаланылады. Кенедән өте ерте заманнан дәрілік өсімдік түрінде белгілі, оның суреттері ертедегі Египетте болған.Күнбағыс – Aelіanthus annuus L.-Подсолнечник однолетний. Біржылдық, шөптесін өсімдік, биіктігі 2,5 м-ге дейін, кезектесіп орналасатын жапырақтарымен және үлкен жоғарғы алтын-сары себет гүлдерімен. Жапырақтары ұзын сағақтарымен, тақталары жүрек тәрізді, ұзындығы 15-25 см. Себеттер шеткі тілше тәрізді ұрықсыз (аналықтары болса да) гүлдерден және ішкі ұрпақты түтікше тәрізді гүлдерден тұрады. Жемісі – бір тұқымды тұқымша. Күнбағыстың отаны – Солтүстік Америка. ТМД елдерінде негізгі майлы өсімдіктердің бірі ретінде өсіріледі. ТМД елдерінде негізгі екпе өсімдіктер ретінде өсірілетін региондар: Солтүстік Кавказ, Поволжье, Украина, Қазақстан. Дәрілік шикізаты. Піскен тұқымшалары олардың сортына байланысты ірілерінің 1000 тұқымшасының салмағы 100-200 грамм, ал кіші тұқымшалы сорттарының 1000 тұқымшаларының салмағы 40-100 грамм болады. Тұқымшалардың түрлері-бояулары ақ, сұр, қара, ақ жолақтары бар қара болуы мүмкін. Эндоспермсіз тұқымы жұқа ашық пленкамен қапталған.Химиялық құрамы. Күнбағыстың тұқымшаларында 35%-ға дейін май, 24-27% көмірсулар; 13-20% белок заттары; 2% фитин, 2% шамасында – хлороген қышқылы, аз да болса илік заттар жәнеорганикалық қышқылдар болады. Жапырақтарында 100 грамында 11 мг-ға дейін каротин болады. Ыстық нығыздаудың нәтижесінде алынған майдың түрі алтын-сары болады, олардың өзіне тән қуырылған дәннің иісіндегідей иісі болады. Салқын нығыздау әдісімен алынған майдың иісі онша болмайды және түрі ашықтау болады, яғни бояуы аз болады. Медицинада жоғарғы сортты тазартылмаған (нерафинированные) майлар қолданылады. Олардың түрі (бояуы) ашық-сарыдан сарыға дейін, өзіне тән иісі болады. Қышқылдық саны 2,2-ден артпайды. Пайдаланылуы. Дененің сыртын емдеуге қолданылатын дәрілік майлық заттардың негізгі еріткіші ретінде қолданылады, мысалы камфор майы, липименттер, май экстрактары. Кәдімгі жүгері – Zea mays L. – Кукуруза маис. - Poaceae Barnhart. – қоңырбастар тұқымдасынан. Ірі біржылдық, даражарнақты, желмен тозаңданатын, биіктігі 1-3 м күшті дамыған шашақ тамырлы өсімдік. Сабағының төменгі жағынан жақсы дамыған қосалқы тамырлары болады. Сабақ жалғыз, жуан, өте сирек 2, диаметрі 2-3 см болады. Жапырақ тақталары жалпақ қандауыр-сызықты (ланцетно-линейное). Гүлдері біржынысты, ұсқынсыз, гүл серіктерінсіз. Аталық гүлдері 2-ден сирек 1-3-тен сабақта. Олар 27 сыпыртқыға жинақталған. Аталық саны 3. Аналық гүлдері собыққа жиналған. Аналық масақта біреуі ғана дамиды. Жатыры жоғарғы. Жемісі - үлкен жалауыш бүйрекке ұқсас ақ, сары, қызылдау, қоңыр дән. Жүгерінің отаны Америка, Мексика және Гватемала. Европаға жүгері дәнін XV ғасырда Колумб алып келген. Таралуы. Жүгері тағамдық және мал азықтық өсімдік ретінде Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарында кеңінен егіледі.Химиялық құрамы.Жүгерінің ұрығында 49-57% майлар, 13-18% белокты заттар, 5% фитин және басқа заттар соның ішінде тоноферолдар болады. Жүгерінің дәнінде 12% белоктар, 6% майлар, ал ұрығында 40% көмірсулар, 70% клетчаткалар, 2,2% витаминдер: В1, В2, В6, В12, D, C, І, K, калий, фосфор, темір, мыс, никель, патент қышқылы болады.Дәрілік шикізаты. Жүгері дәнінің ұрығы, өндірісте жүгері ұнын дайындағандағы қалдығы немесе жүгері крахмалы. Жүгерінің ұнын өндіруде ұрықтарын құрғақ әдіспен ұрып-талқандайды және майы 18-20% шамасында алынады. Крахмал алатын өндірісте жүгері ұрықтарын жуып крахмалдардан тазартады. Ондай ұрықтарды нығыздағанда май толығымен алынады (40-50%). Жүгері майын ыстық және суық нығыздау арқылы алуға болады. Суық нығыздау нәтижесінде алынған май алтын-сары түсті болады, ыстық нығыздау нәтижесінде қоңырлау болады. Жүгері майы триглицериндерден тұрады, оның ішінде олеин (45%-ға дейін), линолев (48%-ға дейін) және шекті (11%-ға дейін) қышқылдары болады. Шекті қышқылдардың ішінде пальмитин, стеарин, арахин, капрон, каприл және каприн қышқылдары; ал шексіз қышқылдардың гипогеон қышқылы болады. Майдың құрамында Е витамині болады. Қолданылуы. Шипалық қасиеті май компоненттерінің комплексті әсеріне байланысты. Линолев қышқылы липидтердің ыдырап организмнен шығарылуын тездетеді; фитостерин асқазан- ішек жолынан холестериннің сіңірілуіне кедергі жасайды. Е витамині капиллярлардың өткізгіштігіне және морттығына кері әсер етеді, жүйке клеткаларының нашарлауына кері әсер етеді. Осы жоғарыда аталған қасиеттеріне байланысты жүгері майын атеросклероздан алдын ала сақтандыру және емдеу үшін қолданады.

20.Эфир майлы осимдиктер. Хим.курамы шикизаты пайд.Menthapіperіta, Salvіaoffіcіnalіs, Junіperuscommunіs, Tanacetumvulgare, Valerіanaoffіcіnalіs, Іnulahelenіum, Artemіsіacіna. Осы өсімдіктердің морфологиялық ерекшеліктері, химиялық құрамы, дәрілік шикізаты, пайдаланылуы. Menthapіperіta – Мята перечная – Lamіaceae тұқымдасынан. Көпжылдық шөптесін өсімдік. Тамыр сабағы көлденең, тармақтанған, тамыр сабақ буындарынан кететін шашақты жіңішке тамырларымен. Тамырсабақтан көптеген жас жер асты өркендер дамиды. Олар жер бетіне жақын орналасады, олардың кейбіреулері тамырдың қабаттарына еніп, тамырсабаққа айналады, ал кейбіреулері топырақ бетіне шығып төселіп өседі. Сабақтары 100 см биіктікке дейін төрт қырлы, жалауыш немесе сүрек түтіктерімен, жапырақтары мол, бұтақтануы және жапырақ орналасуы қарама-қарсы крест сияқты. Гүлдері ұсақ, қызыл-қызғылт күлгін, жарты шоқтанып орналасқан, сабақтың және бұтақтардың ұштарында бір-біріне жақындасып масақ тәрізді гүл шоғына жиналған. Өсімдіктің бүтіндей күшті аромат иісі бар. Маусым айынан қыркүйекке дейін гүлдейді. Menthapіperіta жабайы күйінде белгісіз. Бұл өте ерте заманнан екпе өсімдік түрінде белгілі, екпе өсімдік ретінде XVІІ ғасырдан бері Англияда белгілі. Сондықтан бұл өсімдіктің екінші аты "Англия жалбызы" деп аталады. Кейбір мамандардың ойынша бұл өсімдік екі жабайы түрдің: MenthaaquataL. Және MenthaspіcataGіlіb (M.VіrіdіsL.) гибриді. Ал Menthaspіcata-ның өзін MenthasіlvestrіsL. және MentharotundіfolіaHuds түрлерінің гибриді деп санайды. Menthapіperіta Россияда XVІІІ ғасырдан бері "аптека бақшаларында" екпе өсімдік түрінде белгілі. Қазіргі кезде бұл өсімдік - Россияда және Қазақстанда белгілі эфир майлы өсімдіктердің бірі. Россия, Украина, Белоруссия, Қазақстан және т.б. елдерде үлкенселекциялық жұмыстар жүргізілуде. Мақсат - бұл өсімдіктің жаңа жоғары өнімді құрамында ментол майы мол сорттарын алу. Бұл өсімдіктің негізгі екі формасын ажыратады: қара және ақ. Қара формасының сабақтары, сағақтары және жапырақтарының жүйкелері қоңыр, қызыл-күлгін антоцион тәрізді болады. Ал ақ формаларының сабақтары және жапырақтары ақшыл-көк жасыл болып антоциондық бояу болмайды. Ақ формасының қарасына қарағанда эфир майларының нәзік иісі болады. Бірақ та қара формаларының өнімділігі жоғары болады. ТМД елдерінде екі формасы да екпе түрінде өсіріледі. Қара формасы ментолдың өндірістік көзі болып табылады. Селекционерлер бұл формасының біраз өте бағалы жапырақтарының құрамында 5%-ға дейін май және майында 65-70%-ға дейін ментол болатын сорттарын шығарды (мысалы, "Прилукская-6", "Краснодарская-2" және т.б.). Ақ формасынан алынған шикізат парфюмерия және тамақ өндірістерінде, әсіресе олардан алынатын майдың хош иісі өте бағаланады. Menthapіperіta өсімдігі тамырсабақтары арқылы (ұзындығы 6-10 см) және топырақта қыстап шыққан тамырсабақтан пайда болған жас өркендер арқылы вегетативтік жолмен көбейеді. Химиялық құрамы. Эфир майларына бай мүшелері гүл шоғы (4-6%), жапырақтары (2,5%). Сабақтарында эфир майлары жоқ деп айтуға болады. Эфир майларының негізгі компоненттері - моноциклді терпендердің (ментол 40-70%, ментон 10-25%), пулегон, ментофуран және ментол эфирлері (уксус және валериан қышқылдарымен) оттегілі туындылары. Menthapіperіta майларында жоғарыда аталғандардан басқа L-лимонен, (-феллиндрен, ( және ( - пинендер сияқты терпендер болады. Жапырақтарында урсол және олеанол қышқылдары (0,5% дейін), каротин (40мг/100г), геперидин бетаин болады. Дәрілік шикізаты. Menthapіperіta өсімдігін гүлдеу басталғанда күннің бірінші жартысында олардағы эфир майларының мөлшері өте мол болатын кезде жинайды. Жиналған өсімдіктер массасын сілкіп тазалап, олардан бүтін жапырақтарын бөліп алады. Негізгі официнальды шикізат сол жапырақтар болып саналады. Қалған массасын қатты сабақтардан тазалап оларды эфир майларын алуға пайдаланады. Официнальды шикізаттар болып саналатын бүтін жапырақтар өте бағаланады. Олар қысқа сағақты, ланцет тәрізді немесе сопақ жұмыртқа тәрізді, үшкірленген ұзындықтары 8 см-ге дейін, ені 3 см. Жапырақтары жалаңаш, тек жүйке бойларында сирек түктер болады. Лупа арқылы жалтыраған сары бездерді көруге болады. Ол бездердің күшті хош иісі болады. Шикізаттың сапасын олардың құрамындағы эфир майлары анықтайды, олардың мөлшері 1% шамасында болуы керек.Эфир майлары. Әдетте түссіз. Ондағы жалпы ментол мөлшері 50% шамасында болуы керек. 100С дейін салқындатқанда ментол кристалдана бастайды. Пайдаланылуы. Жапырақтары асқорытуды жақсартатын және ішектер түйілгенде, жүрек айнығанда (тошната) пайдаланылатын дәрілік қоспалардың тұнба формасы құрамында болады. Бұл өсімдіктің майлары кеңінен қолданылады. Мысалы оларды сергітуші, антисептикалық дәрі ретінде хош иісті су, тұнбалар құрамына, тіс пасталары және ұнталары құрамына қосады. Сонымен бірге олар "Корвалол", "Валикордон" препараттарының тыныштандырушы және спазмолитикалық әсерлері олардың құрамында ментол майының болуына байланысты. Ментол жүрек қантамырларына әсері бар комплексті препараттар (Валидол,Зеленин тамшылары және т.б.) мигренге тұмауға қарсы қолданылатын және ингаляциялық қоспалардың да құрамдарына кіреді. Salvіa offіcіnalіs L. – Шалфей лекарственный Lamіaceae тұқымдасынан. Жартылай бұта, биіктігі 50 см дейін, қалың түктенген сұр-көк жасыл сабақтарымен және жапырақтарымен. Сабақтары өте көп, бұтақтанған, 4-қырлы, мол жапырақтанған. Сабақтарының төменгі бөлігі сүректенеді. Жапырақтары қарама-қарсы. Гүлдері 6-8-ден шоғырланып жиналған, жоғарғы жағында бостау масақ тәрізді гүл шоғын түзеді. Тостағаншасы екі ерінді, түктенген. Күлтесі де екі ерінді, көк-қызғылт (кейде ақшыл). Аталығы 2, олар үстіңгі еріннің астында жасырынған. Аналығы жоғарғы 4 бөлінген жатырмен. Өсімдіктің күшті хош иісі бар. Маусым-шілде айларында гүлдейді. Отаны – Жерорта теңізі. ТМД елдерінде Молдавияда, Украинада, Қырымда және Солтүстік Кавказда екпе өсімдік түрінде өсіріледі. Қазақстанда дәрілік және әсемдік өсімдік ретінде өсіріледі. Химиялық құрамы. Өсімдіктің барлық мүшелерінде эфир майлары болады. Жапырақтарында эфир майының мөлшері 2,5% шамасында болуы мүмкін. Эфир майының негізгі компоненті цинеол майы (15% шамасында); сонымен қатар L-(-туйон, D-(-туйон, D-(-пинен, D- борнеол, D-камфора болады. Оларға қоса трициклді сесквитерпен цедреннің болатындығыда анықталған. Salvіa offіcіnalіs жапырақтарында эфир майларынан басқа илік заттар, тритерпен қышқылдары (урсол және олеанол) болатындығы да анықталған. Дәрілік шикізаты. Жаз бойында жапырақтарын 2-3 рет жинайды. Жапырақтарын жинауды гүлдей бастағанда, соңында және күзде жүргізеді. Жапырақтарын қолмен алғашқы 2 рет төменгі жапырақтарын күзде барлығын жоғарғы жақтағыларын сабағымен қосып жинап алады. Жапырақтары сағақты, сопақша немесе жалпақ қияқ (ланцет) тәрізді, жоғарғы жақтары үшкір емес, жапырақтың түпкі жақтары бір немесе екі қалақты ("құлақша"). Жапырақтары мол түктенген, әсіресе жас жапырақтары және олар жылтыр- ақшыл. Иісі күшті хош иісті, тырыстыратын (вяжущий) ащылау-татымды дәмі бар. Сапалы шикізатта эфир майларының мөлшері 0,8%-дан аз болмауы керек. Пайдаланылуы. Жапырақтары тұнба түрінде бактериоцидтік және қабынуға қарсы дәрі ретінде қолданылады. Жоғары тыныс жолдары суыққа шалдыққанда соларды емдеу үшін, тамақты шаю үшін қолданылады. Эфир майларын тіс ұнтақтарын хош иістендіру үшін қолданады. Жапырақтарынан "Сальвин" деген препарат жасалады. Парадонтозбен ауырғанда, ауыз қуысы созылмалы және қабынған ауруға шалдыққанда, стоматит және гингивит ауруларына қарсы 1% спирттегі ерітіндісі қолданылады. Junіperus communіs L. – (Кәдімгі арша) Можжевельник обыкновенный Cupressaceae тұқымдасынан. Мәңгі жасыл, қос үйлі бұта, биіктігі 1-3 м немесе ағаш, биіктігі 8 м дейін. Қылқандарының инелері тікенек тәрізді, олар күлтебас (мутовка) тәрізді 3 инеден орналасқан. Аталық және аналық бүрлері әртүрлі особтарда орналасқан. Аналық бүрлері әрқайсысы 3 қабыршақтан тұратын бірнеше күлтебастан (мутовка) тұрады. Бірақ та тек жоғарғы күлтебастағы қабыршақтар ғана жеміс бере алады. Олардың қабығында бір- бірден тұқым бүршігі болады. Бұл қабыршақтар ұрықтанғаннан кейін еттеніп бір-бірімен тұтасып бірігіп шырынды жидек тәрізді бүрге (шишка) айналады. Жемістері бірінші жылы көк, екінші жылы пісіп қара болады.40 Junіperus communіs ареалы – ТМД-ның Европалық территориясының Солтүстік және Орта бөліктері, Батыс және жарым-жартылай Шығыс Сібір. Таралуы. Қарағайлы және қайыңды ормандарда және Солтүстік Қазақстан шоқыларының құрғақ беткейлерінде өседі. Химиялық құрамы. Жидектерінде 0,5-2% эфир майлары болады. Ол майдан негізгі компоненттері – бицикликалы монотерпендер: DL-пинен, камфен, сабинен және олардың оттегілік туындылары (борнеол және изоборнеол). Олармен бірге моноциклді терпендер – L- терпинеон, L-фелландрен, дипентен (DL-лимонен) және терпинеол болады. Жоғарыда аталғандардан басқа бициклді сесквитерпен кадинен бар екендігі анықталды. Жидектерінде эфир майларынан басқа жидектерде қарамай 9%, көп қанттар (40%) пектинді заттар, органикалық қышқылдар (алма, уксус, құмырсқа) және пигмент болатындығы анықталған.Дәрілік шикізаты. Медицинада піскен жидектері пайдаланылады. Оларды күзде толық піскеннен кейін жинайды. Піскен кезінде олар дерлік қара болады және оларды оңай төселген материалға бұтаны ұрып немесе сілкіп түсіруге болады. Сілкіп немесе ұрғанда піспеген бірінші жылғы көк жидектері түспей піскен қара жидектері жерге оңай түседі. Жиналған шикізатты әртүрлі қоспалардан (қылқандардан, көк бүржидектерден және т.б.) тазалап алып, таза ауада ылғалдылығы 20% болғанша кептіреді. Кептірілген жидектері (жемістері) формасы шар тәрізді, кесе-көлденеңі 6-9 мм, тегіс, жылтыр, жұқа көгілдір балауыз қабаты болады. Жемістің жоғарғы жағында тұқымқабыршақтарының тұтасып бірігіп кеткенін көрсететін 3 сай ізі көрінеді.Бос етті көкшіл-қоңыр жұмсағында сол жұмсағымен бірігіп кеткен үшбұрышты формасы бар 3 тұқымы бар екенін көруге болады. Көлденең кесіндіден лупамен қарап жұмсағында эфир майлары жиналатын үлкен қуыстың бар екендігін көруге болады. Жемістердің өзіне тән хош иісі бар дәмі тәттірек татымды.Пайдаланылуы. Жемістері зәр шығаратын қоспалар құрамына қосылады. Жемістердің әсері оның құрамындағы эфир майларына байланысты. Бүйрек арқылы бөлінгенде олар, яғни эфир майлары бүйректі тітіркендіріп зәр бөлуді күшейтеді. Сонымен бірге эфир майлары зәр шығару жолдарын дезинфекциялайды. Нефриті және нефрозонефриті бар адамдарға ішуге болмайды. Tanacetum vulgare – (Кәдімгі түймешетен) Пижма обыкновенная Asteraceae тұқымдасынан. Көпжылдық шөптесін өсімдік, биіктігі 100-110 см. Сабақтары жоғарғы жағында бұтақтанған. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, формалары сопақша, ұзындығы 20 см дейін, қауырсынды бөлінген, әр бөліктері сопақша-қияқ тәрізді, қауырсынды кесілген тәрізді немесе тісше тәрізді. Гүлді себеттерінің диаметрі 7-12 см қалың қалқанға жиналған. Барлық гүлдері түтік тәрізді, қызыл-сары. Тамыз айында гүлдейді. Таралуы. ТМД елдерінің алыс солтүстігімен шөлдерінен басқа барлық региондарында үйлерг жақын жол бойында, темір жол жағалауларында кездеседі. Қазақстанда оңтүстіктегі шөлдерден басқа региондардың бәрінде кездеседі. Шығыс Қазақстанда олардың қоры шамамен 16,8т. Павлодар облысында оның пайдалану қоры (құрғақ алғанда) 0,8 т. Химиялық құрамы.Себет гүлдерінде және жапырақтарында эфир майлары болады. Гүлдерінде 1,5-2%, алжапырақтарында 0,2% шамасында. Эфир майының негізгі компоненті бициклдік терпенкетондары (-және (-туйон. Гүлдерде және жапырақтарда эфир майына қосымша флавоноидтар және ащы заттар болады. Дәрілік шикізаты.Ашылған себет гүлдерін немесе олардың сағақсыз қалқандарын жинайды. Кептіргенде олар шашылмауы керек. Себеттердің кесе-көлденеңі 6-8 мм, жарты шар тәрізді. Гүл табаны (цветоложе) жалаңаш, сұр-көк жапырақшалармен қоршалған. Иісі ерекше камфордың иісіндей, дәмі татымды, ащы. Пайдаланылуы. Қайнатпа және тұнба түрінде аскоридоза және острица ауруларына қарсы қолданылады. Холецистит ауруы болғанда өт шығарушы қоспалар құрамында болады. Valerіana offіcіnalіs – Түркістан валерианасы Валериана лекарственная Valerіanaceae тұқымдасынан. Көпжылдық шөптесін өсімдік, сабағы қуыс, биіктігі 1,5 м дейін. Тамырсабағы тік, одан көптеген жіп тәрізді тамырлар бастама алады. Бірінші жылы тамырға жақын пайда болған розеткалы жапырақтар түзіледі, ал екінші жылы және одан әрі үшінші т.б. жылдары сабақ дамиды. Жапырақтары қарама-қарсы, қос емес қауырсын сияқты бөлінген, сағақты, жоғарғылары отырыңқы (сидящие). Гүлдері ұсақ, боз-қызғылт немесе ақшыл-көк (лиловый), сабақтың ұшында ірі қалқан тәрізді сыпыртқыға жиналған. Жемісі - ұсақ, тұқымшасы ұзарған – жұмыртқа тәрізді. Маусымнан тамызға дейін гүлдейді. Таралуы.Евразияда кең таралған Атлантикадан Тынық мұхитқа дейін. Негізінен орман жәнеорманды-дала аймақтарында таралған, кейде дала және орманды-тундраға да кіріп кетеді. Қазақстанда бұталар арасында, алуан түрлі шөпті далаларда жалпы ылғалдылығы жеткілікті жерлерде кездеседі. Дәрілік өсімдіктер плантацияларында екпе өсімдік ретінде өсіріледі.Valerіana offіcіnalіs – полиморфты түр. Әртүрлі экологиялық жағдайларда өсіп –тауда, орманды далада, өзен бойларында, шалғындықта әртүрлі ботаникалық формаларытүзіледі. Олардың негізгі формалары: Тамырсабақты формалары столондарымен. Столондары жоқ бұталы формалары. КСРО фармакопеясында бұл өсімдіктің яғни Valerіana offіcіnalіs L түрінің барлық формаларына медицинада пайдалануға рұқсат етілген. Жабайы өсетін формалары қажеттілікті толық қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан әртүрлі шаруашылықтарда дәрілік өсімдік түрінде кеңінен өсіріледі. Химиялық құрамы. Тамырсабақтарында, тамырларында эфир майларының мөлшері 0,5-2%-ға дейін болады. Эфир майының аз немесе көп болуы өсімдік түрінің ботаникалық формасына, өскен жағдайына байланысты эфир майының құрамындағы басты бөлігі ол - борнилизовалерианат. Онымен қатар бос күйінде изовалериан қышқылы және борнеол, бициклді монотерпен спирті миртенол–бос күйінде және изовалериан қышқылы эфир күйінде болады. Бициклді монотерпендерден камфен және (-пинен, моноциклдіден-L-лимонен және D-терпинеол спирті болады. Құрамы әлі анықталмаған сесквитерпендер және трициклді сесквитерпен кессилов спирті болады. Жер асты мүшелерінде эфир майынан басқа негізгі седативті әсер ететін заттар, мысалы валепотриатамин болады. Валепотриаттар шикізаты 0,5-1% шамасында болады. Шикізатты эфир майынан және валепотриаттардан басқа пирилл-(-метилкетон, алкалоидтар валериан және хитинин және басқа да заттар болады. Валериана алкалоидтары - монотерпендер туындылары. Дәрілік шикізаты.Ашылған себет гүлдерін немесе олардың сағақсыз қалқандарын жинайды. Кептіргенде олар шашылмауы керек. Себеттердің кесе-көлденеңі 6-8 мм, жарты шар тәрізді. Гүл табаны (цветоложе) жалаңаш, сұр-көк жапырақшалармен қоршалған. Иісі ерекше камфордың иісіндей, дәмі татымды, ащы.Пайдаланылуы.Қайнатпа және тұнба түрінде аскоридоза және острица ауруларына қарсықолданылады. Холецистит ауруы болғанда өт шығарушы қоспалар құрамында болады.