28.Хиназолинді алкалоидтар

Хиназолин туындылары алкалоидтардың кішкентай тобын құрайды. Олар мәңгі жасыл улы бұта Dіchroa febrіfuga Lour – дихроа противолихорадочный өсімдігінде бар екендігі анықталған. Ол өсімдік Оңтүстік-Шығыс Азияда тауда кездеседі. Қытайда ол өсімдікті температураны түсіру үшін қолданады. Қазақстанда кездесетін өсімдіктердің ішінде ол алкалоидтар Peganum harmala L. деген өсімдікте болады

PeganumharmalaL. – Гармала обыкновенная (могильник, адыраспан) қазақша аты – Адыраспан.

Адыраспан – Peganaceae тұқымдасынан.

Көпжылдық, көпсабақты шөптесін өсімдік өзіне тән ерекше иісі бар. Өсімдіктің биіктігі 40-50(70) см. Тамыры көпбасты, күшті дамыған, топыраққа тереңірек енеді. Сабақтары бұтақтанған, иірленген, жалаңаш, қалың жапырақтанған. Жапырақтары сағақсыз, кезек орналасқан, ұзындығы 4-5 см.

Гүлдері көп, 1-3-тен сабақтарының, бұтақтарының ұшында орналасқан. Тостағаншасы түбіне дейін 5 тостағанша жапырақшаларға бөлінген. Күлтесі 5 сары күлте жапырақшалардан тұрады. Аталығы 12-15. Жемісі - құрғақ, 3-ұялы қорапша, кесе-көлденеңі 1 см дейін. Қорапшада 100 дейін майда қара-қоңыр үш қырлы тұқымдары болады.

Орта Азия Республикаларында, Оңтүстік Қазақстанда, Кавказда көп кездеседі. Жартылай шөлдерде сазды және құмайт топырақтарда тегіс жерлерде өседі, кейде тауға да көтеріледі. Арам шөп ретінде үйлердің жандарында, жайылымдарда кездеседі.

Химиялық құрамы.

Адыраспан өркенінде 1,5-3% шамасында алкалоидтар, оның ішінде 60% пеганин (вазицин) және вазицинон болады. Тамыры және тұқымдары да алкалоидтарға бай (2-6%), бірақ та оларда негізінен гармин алкалоидтары болады.

Дәрілік шикізаты.

Шөбін ерте көктемде бутондану кезінде жинайды. Жинау сүректеніп кеткен төменгі жағынсыз және тамырларына жүргізіледі. Кейбір ірі өсімдіктерде сабақтарының саны 100-ге дейін болуы мүмкін. Кептіру тез көлеңкелі ауада жүргізіледі. Иісі және дәмі тексерілмейді (өсімдік улы).

Пайдаланылуы.

Адыраспан шөбінен гидрохлорид түрінде алкалоид пеганин алынады (Peganumhydrochlorіdum). Ол нәрсе таблеткалар немесе инъекциялық ерітінді түрінде миопатия, миостения және іш қатқанда, ішектің атониясына қарсы антихолинэстеразды дәрі есебінде қолданылады.

Адыраспанның тұқымдарындағы алкалоидтар эпидемиялық энцефалитке, қалтырауық салмен (паралич) ауырғанда қолданылады.

Пурин алкалоидтары.

Пурин негіздері өсімдіктер әлемінде кеңінен таралған. Құрылысы жағынан оған зәр қышқылы өте жақын. Пурин дегеніміз пиримидин және амидазоль сақиналарының конденсацияланған системасы. Пуриннің өзі табиғатта әлі табылмаған. Пуринге өте жақын нәрсе ол оның оттекті туындысы – ксантин. Ксантин дегеніміз 2,6-диоксипурин. Кофеин, теобромин және теофиллин сияқты алкалоидтар пуриннің метилді туындылары. Пуринді алкалоидтар TheasіnensіsL – (чай китайский, қытай шәйі), CoffeaarabіcaL(Кофейные деревья – Кофе ағашы), Fіrmіana Platanіfolіn Schott. et Endі (Фирмиана платанолистная) сияқты өсімдіктерде болады. Бұл аталған өсімдіктердің ешқайсысы Қазақстанда өсірілмейді. Дегенмен біздің ең көп қолданатынымыз шәй болғандықтан сол шәй өсімдігіне толығырақ тоқталып өтейік.