II. Аналитикалық блок: есептерді шешу кезеңдері
ХТТ жүргізу кезеңдері
|
УЛАР |
|
|
1 Химиялық формуласы |
2 Химиялық формуласы |
1. Талдауды жүргізудің құқықтық негіздері |
|
|
2. Талдау жүргізу схемасын құрастыру* |
|
|
3. Биообъектілерді адекватты таңдау |
|
|
4.Сынаманы дайындау әдісін адекватты таңдау |
|
|
5.Сынаманы дайындау процедурасын сипттау |
|
|
6.Талдаудың алдын ала әдістерін адекватты таңдау |
|
|
7.Талдауды орындаудың қысқа әдістемесі |
|
|
8.Талдауды нақтылайтын әдістерді адекватты таңдау |
|
|
9.Талдауды аталған әдістермен жүргізудің шарттарын адекватты таңдау |
|
|
10.Улардың сандық талдауын есептеуді адекватты таңдау |
|
|
11.Алынған нәтижелер интерпретациясы* |
|
|
12.Қорытынды*. Қорытындыны тапсыру тәртібі |
|
|
13. «Оқу» экспертизасының актын келтіру* |
|
|
14. Қолданылған әдебиеттер тізімі* |
|
|
* Көрсетілген пункттердің материалдары кестеде қосымша түрінде көрсетілуі тиіс.
Несие № 5
Тақырып 1. Тақырып бойынша бастапқы білім деңгейін бақылау (тестілеу, ауызша және т. б.): Пестицидтер. Пестицидтердің ХТТ әдістері.
Тәжрибелік бөлімі: Фосфорорганикалық қосылыстар улы химикттарын (ФОҚ): хлорофос, дихлофос, карбофос, метафос оқшаулау және ашу әдістерінің техникасын меңгеру.
Мақсаты: Студенттердің жаңа тақырып бойынша өз білімдерін тексеру және улы химикаттарды фосфоорганикалық қосылыстар тобынан (ФОҚ):хлорофос, дихлофос,карсофос, метафос, табуды және оқшауландыру техникасын меңгеруін тексереді.
Білу керек: Оқшауландыру және улы химикаттарды фосфоорганикалық қосылыстар тобынан табу әдістерін үйрену.
Өткізу формасы: Теориялық материалдық топпен талқылау және жұп бойынша тапсырмалары орындау.
Тақырып бойынша тапсырмалар:
Тапсырма 1 (тақырыптық теориялық сұрақтарын топ бойынша талқылау)
Пестицидтер. Жалпы сипаттамасы, классификациясы, улылығы;
Уланудың клиникасы. Клиникалық диагностикалық.
Ағзаны детоксикациялау әдістері;
Зерттеу объектілері;
Пестицидтердің химико-токсикологиялық анализінің әдістері;
Сынамаға дайындық;
Пестицидтерді сулы ортадан оқшауландыру әдістері.
Құрамында пестицидтері бар экстрактерді тазарту әдістері;
Фосфоорганикалық қосылыстар (ФОҚ); хлорофос, дихлофос, карбофос, метафос, жалпы сипаттамасы;
Зәрдегі ФОҚ-ны анықтау.
Тапсырма 2 (2студент үшін).Схема құрау және оқшауландыру мен улы химикаттарды фосфоорганикалық қосылыстар (ФОҚ):хлорофос, дихлорофос, карбофос, метафостан, табу жұмыстарын жүргізу.
СХЭ үшін қажет: өліктің ішкі ағзалары (заты бар асқазан, бауыр, бүйрек, ми,май тіні, өкпе). Объектер шіру процесіне ұшырамаған.
Жұмыс жағдайы.
Саябақтағы өсімдіктерді залалсыздандыру жұмыстарынан соң, қоймада түссіз, сұйықтығы бар, жағымсыз иісті 3 кішкентай шыны сауыт бар еді.Екі жұмысшы өз беттерінше оның біреуін алды.Келесі күні таңертең екі жұмысшы да қайтыс болды.Соттық-химиялық зерттеуге өліктердің ішкі ағзалары түсті.Өлікті патолоанатом зерттеу кезінде мыналарды байқайды: ішектердің бөлігі спастикалық қысқарған; тыныс алу жолдарында шырыштың көп болуы; ішкі ағзалардың дистрофиялық өзгерістері.Қанды биохимиялық зерттеу кезінде холинэстеразаның активтілігінің төмендегені анықталды.
Ақпарат.
Жұмысшылар алған кішкентай шыны сауыт қалдығын зерттеген кезде, құрамында пестицид- хлоробромды ертінді анықталды.
сульфанил қышқылымен диазоттау реакциясы-шие түстес бояу;
CuSO4-пен, сілтілік гидролизден кейін -лимон сарғыш комплексті түстес;
Марки реактивімен-қызыл-сары түс береді.Микрокристаллокопиялық реакциялар:
HgCI2-жұлдызша;
BiJ3- ине тәріздес қара-қызыл түстес кристалдар;
JCI- ине тәріздес бура түстес кристалдар.
Берілген биообъектілерде ХТА бойынша пестицид табылды.
Зерттеу мақсаты: Пестицидтердің бар екенін СХЭ бойынша тексеру.
Жүйелік химико-токсикологиялық анализ әдістемесіне сүйене отырып, берілген биообъектілердің химико- тосикологиялық анализінің сызба нұсқасын келтір.
Зертхана GLP принциптеріне сәйкес жұмыс істейді және қазіргі заманғы TIAFT нұсқаулықтарынан сәйкес аналитикалық құрал-жабдықтармен жабдықталған.
Ескерту:
Тапсырмаларды орындау кезінде:
Токсиканттардың физико-химиялық қасиеттері, токсикокинетикасы мен метоболизмі туралы білімдерін қолдана отырып, таңдап алынған биообъект туралы ақпарат беру;
Токсиканттардың физико-химиялық қасиеттері туралы білімдерін қолданып, өзіңізге қажет анализ әдісін таңдай отырып, токсиканттарды оқшауландыру және сынамаға дайындау жайлы ақпарат беру;
Сезімталдығы мен арнайлылығын, қасиеттері мен кемшіліктерін ескере отырып, токсиканттардың сандық анықтау және идентификациялау әдістерін таңдау;
Қажет болған жағдайда, есептеуді жүргізу; математикалық формулаларды келтіру; саты бойынша сызбанұсқаны және процедураны өткізу жолын түсіндіру; сандық анықтау үшін таңдап алынған әдісті түсіндіру;
Алынған сандық нәтижелерін интерпретациясын келтіру;
Токсиканттарды табу туралы қорытынды.
Әдебиеттер:
Токсиколгическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие +CD\ под ред. Н.И. Калетиной. –М., 2008-1016с. Перепет.
Токсикологическая химия:учебник\под ред.Т.В.Плетеневой. -2-ое изд.-М., 2008.-512с. Переплет.
Крамаренко В.Ф. Токсикологическая химия \ В.Ф.Крамаренко. –Киев,“Высшая школа”, 1989.-272с.
Швайкова М.Д. Токсикологическая химия\ М.Д.Швайкова.-М., “Медицина”,1975-376с.
Бақылау сұрақтары:
Пестицидтер, сипаттамасы, классификациясы, токсикалылығы;
Улану клиникасы, клиникалық диагностика;
Ағзаны детоксикациялау әдістері;
Зерттеу объектілері.Сынамаға дайындық;
Сулы ортада пестицидтерді оқшауландыру әдістері;
Пестицидтердің химико-токсикологиялық анализі әдістері.
Қосымша
Фосфоорганикалық пестицидтер.
Фторангидрид диэтилфосфат буымен дем алған да адамдарда күшті холинэргиялық эффектілердің пайда болуынан кейін, 1932 жылы фосфор қышқылдарының күрделі эфирлерінің биологиялық қасиеттері кенеттен ашылды.XXғ. ортасында ФОҚ тобының 10000 астам түрі синтезделді және инсектицидтер түрінде қолданылып көрінді.Т. Шредер ұсынған құрылысы бойынша қослыстың потенциалды саны бойынша 250000-ға жуық атауы бар.ФОП- кристалды қатты заттар, түссіз немесе сарғыш- қоңыр түсті, кейде майлы сұйықтық ретінде кездеседі.Олардың көп түріне жағымсыз иіс, төмен қысым, суда аз,ал майда жақсы ерігіштік тән.Көптеген ФОП-тар,дихлорфостан басқа, аз ұшқыш ертінді болып табылады; суда улы емес қосылыстар түзе отырып, гидролизге ұшырайды; ағзаға ұзақ әсер ететін хлорорганикалық пестицидтер салыстырғанда, улану қаупі төмен болып табылады.
Х
II
R1- P-R3
I
R2
Сурет1. ФОС-ң жалпы құрылымдық формуласы.
Пестицидтердің анықтау әдістері.
Заттардың өіне тән қасиеттерінің кең ассортиментіне байланысты оларды анықтау өте қиын. Осы мақсатта иммунохимиялық және хроматографиялық әдістерді қолданылады. Зерттеу объектілері: әртүрлі коммерциялық препараттар, үйде дайындалған тағамдар, косметика, су, сусындар, тағамдар, қоршаған орта, объектілері, биологиялық сұйықтықтармен тіндердің үлгілері болып табылады.
Пестицидтердің химиялық класының және олардың қасиеттерінің әртүлілігі, зерттеу объектілеріне тән қасиеттер, анықтау әдістерінің ерекшеліктері сынамаға дайындау әдісін таңдауға әсер етеді.Конъюгат пестицидтердің немесе олардың метаболиттерінің глюкурон, күкірт немесе басқа да қышқылдармен (субстраттармен) гидролизі биоүлгілердің сынауға дайындау сатыларының бірі болып табылады.Биологиялық сұйықтықтардан алынған экстракцияның күрделілігі –кейбір пестицидтер қышқылдар немесе сілтілер қатысында оңай ыдырайды.
Пестицидтерді сулы ортадан сұйық- сұйық немесе қатты фазалы экстракцияны қолдана отырып, оқшаулайды. ССЭ- скрингтің ең әмбебап әдісі болып табылады, ал ҚФЭ-тен қан үлгісінен алынған пестицидтердің сандық анықтауда немесе кумариндік антикоагулянттар немесе төртіншілік аммоний негіздері сияқты жеке химиялық пестицидтер класын оқшаулау кезінде тиімді. Балластты заттардан құрамында пестицидтерді бар экстрактарды тазалау үшін әртүрлі әдістерді қолданады. Липидтерден экстрактардан тазартудың ең қарапайым түрі –тазалаудың бірінші сатысында қолданылатын пестицидтерді сулы ортадан сұйық - сұйық немесе қатты фазалы экстракцияны қолдана отырып, ССЭ - скрингтің ең әмбебап әдісі болып табылады оқшаулайды, ал ҚФЭ - тен қан үлгісінен алынған пестицидтердің сандық анықтауда немесе кумариндік антикоагулянттар немесе төртіншілік аммоний Балластты заттардан құрамында пестицидтерді негіздері сияқты жеке химиялық пестицидтер класын оқшаулау кезінде тиімді бар. Липидтерден экстрактардан тазартудың ең қарапайым түрі экстрактарды тазалау үшін әртүрлі әдістерді қолданады. Тазалаудың бірінші сатысында қолданылатын Пестицидтерді сулы ортадан сұйық - сұйық немесе қатты фазалы экстракцияны қолдана отырып, ССЭ - скрингтің ең әмбебап әдісі болып табылады оқшаулайды, ал ҚФЭ - тен қан үлгісінен алынған пестицидтердің сандық анықтауда немесе кумариндік антикоагулянттар немесе төртіншілік Балластты заттардан құрамында пестицидтерді негіздері сияқты жеке химиялық пестицидтер класын оқшаулау кезінде тиімді. Аммоний липидтерден экстрактардан тазартудың ең қарапайым түрі экстрактарды тазалау үшін әртүрлі әдістерді қолданады бары .– тазалаудың бірінші сатысында қолданылатын Пестицидтерді сулы ортадан сұйық - сұйық немесе қатты фазалы экстракцияны қолдана отырып, ССЭ - скрингтің ең әмбебап әдісі болып табылады оқшаулайды, ал ҚФЭ - тен қан үлгісінен алынған пестицидтердің сандық анықтауда немесе кумариндік антикоагулянттар немесе төртіншілік Балластты заттардан құрамында пестицидтерді негіздері сияқты жеке химиялық пестицидтер класын оқшаулау кезінде тиімді. Липидтерден экстрактардан тазартудың ең қарапайым түрі экстрактарды тазалау үшін әртүрлі әдістерді қолданады аммонийі байбатшалар. Тазалаудың бірінші сатысында қолданылатын мұздату әдісі болып табылады. Экстракционды тазалаудың келесі сатыларына хроматографиялық әдістерді қолданылады:препараттық жұқа қабатты хроматография, бағаналық хроматография, гель немес флеш-хроматографиясы.
Пестицидтерді бөлу үшін және кедергі келтіретін қоспаларды жою үшін ультрадыбыстық, микротолқындық, жоғары критикалық сұйық (СЖЭ)жоғары критикалық флюидті экстракция, т.б. қолданылады.Ағза тіндерінен алынған кейбір пестицидтерді судың буын айдау арқылы оқшауландыруға болады.
Пестицидтерді алдын-ала зерттеу хроматографиялық әдістермен (ҚСХ немесе ГХ) немесе ИХМ бойынша жүргізіледі.ҚСХ коммерциялық препараттардағы, сусындар мен тағамдық өнімдерге қосылатын, тіндермен биологиялық сұйықтардағы (асқазан, зәр) пестицидтердің идентификациялау және скринингтеу үшін қолданылады.
Қан үлгісін зерттеу, қоршаған орта объектілерінде қалдық пестицидтерді сандық анықтау анықтауда газдық хроматографияны ГХ, қолданылады. Пестицидтер молекуласында фосфор, галогендер, сурьма немесе мышьяк молекуласының болуы селективті газохроматографиялық детекторларды (АФД, ЭЗФ, жалынды- фотометриялық-ПФД), сондай-ақ газохроматографиялық жүйелерді қолдануға мүмкіндік береді. Арбитажды әдіс арқылы пестицидтерді анықтауға ГХ –МС есептейді.Бірақ аналитикалық техниканың дамуына байланысты термолабилді суда еритін заттарды анықтауда масс-селективті детекторы бар (ЖЭСХ -МС) ЖЭСХ қолданылады. Соңғы жылдары ИХМ-ді қолдана отырып, пестицидтердің скрингтік анализі жасалуда.ИХМ әдістерінің арасында пестицидтерді анықтауда, гетерогенді қатты фазалы иммуноферментті анализ (ИФА), технология ЕП5А ең көп қолданылады.Сондай-ақ пестицидтерді анықтауда поляризациялық флюоресцентті иммуноанализ (ПФИН) әдісіде кеңінен қолданылады.
Тақырып - 2 Тақырып бойынша бастапқы білім деңгейін бақылау (тестілеу, ауызша және т. б.): Сумен экстракциялау арқылы оқшауланатын заттар тобы. Минералды қышқылдар, күйдіргіш сілтілер және олардың тұздарының ХТТ әдістері.
Тәжрибелік бөлімі: Өсімдік тектес объектілердегі нитрат және нитриттерді оқшаулау және ашу әдістерінің техникасын меңгеру.
Мақсаты: Студенттердің тақырып бойынша білімін тексеру және минералды қышқылдар, сілтілер және олардың тұздарын табу және оқшауландыру техникасын меңгергендігін тексеру.
Білу керек:Минералды қышқылдар, сілтілер және олардың тұздарын табу және оқшауландыру әдістерін меңгеру.
Өткізу формасы: теориялық материалдарды топ бойынша талқылау және тапсырмаларды жұп бойынша орындау.
Тақырып бойынша тапсырмалар:
Тапсырма 1(тақырып бойынша теориялық сұрақтарды топ бойынша талқылау)
Топқа жалпы сипаттама. Токсикалығы;
Зерттеу объектісін таңдау негіздері;
Зерттеу объектісің рН ортасын анықтау әдістері.Мембраналық фильтрация және диализ;
Сілтілердің оқшаулардың ерекшеліктері;
Қышқылдарды оқшауландыру әдістері;
Осы топқа енетін жеке заттарды анализдеу әдістері;
Анализдеу құжаттары.Қорытынды жасау.
Тапсырма 2(2студент үшін ). Өсімдік тектес объектілерден нитриттер мен нитраттарды табу және оқшауландыру сызбанұсқасын құрастыру.
Әдебиеттер.
Токсиколгическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие +CD\ под ред. Н.И. Калетиной. –М., 2008-1016с. Перепет.
Токсикологическая химия:учебник\под ред.Т.В.Плетеневой. -2-ое изд.-М., 2008.-512с. Переплет.
Крамаренко В.Ф. Токсикологическая химия \ В.Ф.Крамаренко. –Киев,“Высшая школа”, 1989.-272с.
Швайкова М.Д. Токсикологическая химия\ М.Д.Швайкова.-М., “Медицина”,1975-376с.
Бақылау сұрақтары:
Топқа жалпы сипаттама. Токсикалығы;
Зерттеу объектісін таңдау негіздері;
Сілтілерді оқшауландыру негіздері;
Қышқылдарды оқшауландыру әдістері;
Өсімдік тектес объектілерден нитриттер мен нитраттарды табу және оқшауландыру сызбанұсқасы;
Осы топқа енетін жеке заттарды анализдеу әдістері;
Анализдің құжаттары. Қорытынды жасау.
Қосымша
Нитриттерді оқшауландыру.
Нитриттерді зәрде экспрессті анықтау үшін 100-125ºC термоинды детекторды пайдалана отырып, капиллярлы, бағанада (15м х 0.55мм) анықтайтын нитромезитиленге айналдырады. Зәрдегі, қандағы сілекейді және басқа да биоортадағы нитраттар мен нитриттерді (нитробензолға айналдыру арқылы) анықтау үшін ГХ- ЭЗД әдәсән кеңінен қолданылады.
Сандық анықтау
1.Судан оқшауландыруды зерттеу:
a) диазоттау және азобояу алу реакциясын жүргізеді.Оқшауландыратын бөлігіне сульфанил қышқылы немесе n-нитроанилин, тұз қышқылы ерітіндісін қосып шайқайды.10 мин өткен соң сұйықты сілтілейді және жаңа дайындалған р- нафтол ертіндісін (сілті) қосады, сарғыш-қызғылт түс және тұнба пайда болады.
б) сұйықтың бір бөлігіне Грисс реактивін қосады; қара-қызыл, қызыл немесе қызғылт түсті тұнба пайда болады.Боялу дәрежесі нитриттің санын жуық дәрежеде анықтайды, және сандық анықтау үшін қажет концентрацияда стандартты ертінді дайындауға болады.
Суды айдау арқылы оқшауландыру.
Мұздатқышпен қосылған, төменгі ұшы сұйытылған натрий гидрооксиді ертіндісіне салынған колбаға сорғышты орналастырады, сұйытылған сірке қышқылы ертіндісімен қышқылдандырады және көміртегі диоксидін Капп аппаратынан жіберу арқылы азот қышқылына натрий тұз түрінде жинайды.Дистиллятты жоғарыда келтірілген реакциялармен алады.Дистилляттың бір бөлігін қышқылдандырады және сұйытылған күкірт қышқылымен крахмал клейстрімен араластырылған калий иодиді ертіндісін құяды.Азот қышқылы бар болса, ерітінді көк түске боялады.
Зерттеудің бұл әдісі өліктің ішкі органдарын анализінде қолданылатын бірден- бір әдіс болып табылады, себебі жоғары сезімтал әдістері арқылы барлық жерде:сілекейде, өсімдікте, жерде, шаңда кездесетін нитриттерді табады.Азот қышқылының іздері (азот оксиді) зертхана ауасында әрқашан кездеседі, сондықтан қауіпсіздік ережелерін сақтау қажет, сонымен бірге бақылау тәжірибелерін өткізіп отыру қажет.
2.Заттық дәлелдерді зерттеу-азотты қышқыл тұздары:
1. тұзға сірке қышқылын қосады, шырышты қабатты тітіркендіретін сарғыш- қызыл түсті азот оксиді бөлінеді.
2. 1а немесе 1б реакцияларын (азобояу түзілу ) және бөлу реакцияларын жүргізеді.
Na+және K+ ионына реакциялар жүргізеді немесе оларды физико-химиялық әдістер арқылы анықтайды.
Сандық анықтау:Азотты қышқылдың аз көлемін колориметриялық әдіс арқылы анықтау тиімді.Стандартты ерітінде ретінде арнай ыәдіспен дайындалған күміс нитритті ертіндісін қолданады.Грисс реактивінің белгілі бір мөлшерін қосады.Сыналатын ертіндінің түсін жұмысшы ертінділер түсімен салыстырады.
Токсикалылығы: Натрий нитритін азобояу (диазоттау ) алуда қолдану оны қолжетімді етеді.Мұндай уланулар тағамда натрий хлоридінің орнына натрий нитриттін қолданған кезде болады.Кейбір өндірістік орындарда азот оксидінің ауаға түсуі мамандық улануға алып келеді.NO2-нің сумен әрекеттесуі (шырышты қабықпен) нәтижесінде азот немесе азотты қышқыл түзіледі.
Тақырып 3. Сумен экстракциялау арқылы оқшауланатын заттарғв бағытталмаған сот- химиялық талдау жүргізудегі экспертті есепті шешу:
- талданушы сынамаға алдын-ала сынақ жүргізу;
- химия-токсикологиялық зерттеулерді жүргізу;
- сараптама қорытындысын жазу (сот-химиялық зерттеу актісі).
Мақсаты: Студенттердің бағдарланбаған зертханалық токсикант-іздеуші қызметін меңгеруі;минералды қышқылдар, сілтілер мен олардың тұздарын табу және оқшауландыру.
Білу керек: Минералды қышқылдар, сілтілер мен олардың тұздарын табу және оқшауландыру әдістерін жүргізу.
Өткізу формасы: теориялық материалды топ бойынша талқылау және студенттер жұбы бойынша тапсырмаларды орындау.
Тақырып бойынша тапсырмалар:
Тапсырма 1 (тақырып бойынша теориялық сұрақтарды топтық талқылау)
1.Диализбен бірге сулы экстракцияны қолдана отырып, оқшауландыратын заттар тобы.Токсикалылығы.
2.Зерттеу объектісінің таңдаудың негіздері;
3.Анализденетін сынамаға алдын-ала қандай зерттеулер жүргізіледі.
4.Осы топқа енетін заттардың токсикологиялық мәндері және анализ ерекшеліктері.
5.Эксперттік қорытынды жасау(соттық-химиялық зерттеу акті)
Тапсырма 2 (2 студент үшін).
Токсикологиялық химия. Ситуациялық есептер мен тапсырмалар.Н.И. Калетина ред. бойынша- М. 2007-C.312. Ситуациялық есеп №8.
ХТА қажет: зәр, қан, зардап шегушінің құсығы флаконда қалған сұйықтық қалдықтары.
Жұмыс жағдайы:
Н қ. Ауруханасына ауыз қуысы, асқазан және қарынның шырышты қабат күйігі белгілерімен науқас жеткізіледі.Зардап шегушіні көшеде естен танып қалған жағдайында тауып алған. Күртешесінің қалтасынана иіссіз, түссіз сұйықтық қалдығы бар флакон табылды.
Ақпарат:
Досының сөзінен. Зардап шегуші соңғы 2 күн әйелімен болған ұрыстан кейін көңілсіз болып жүрген, ал таңертең жұмысқа келмеген.
Флакондағы сұйықтық анализінен келесі нәтижелер алынады:
Гексагидрооксостибат калий реакциясы оң-ақ микрокристалдық тұнба түзіледі;
Цинкуранилацетатпен реакция оң реакцияға тән сары октаэдрлік және тетраэдрлік кристалдар түзіледі.
Асқазандағы қалдық зат пен құсықтық массаны біріншілік тексергенде, мынадай нәтижелер алынды:
Фенолфталеиннің спиртін ертіндісі малина түс береді;
Екі зерттелуші ертіндіде лакмус көгереді.
Зерттеу мақсаты: берілген биообъектілерге ХТА жүргізу.
Жүйелік химико-токсикологиялық анализ (СХТА) әдістемесімен сүйене отырып,берілген биообъектілердің химико-токсикологиялық анализінің сызбанұсқасын келтіру:
Зертхана GLP принциптеріне сай жұмыс істейді және TIAFT қазіргі заманға сай нұсқаулықтарына сәйкес аналитикалық құрал-жабдықтармен жабдықталған.
Ескерту:
Тапсырмаларды орындау кезінде:
Токсиканттардың физико-химиялық қасиеттері олардың токсикокинетикасы және метоболизмі туралы білімдерін қолдана отырып, биообъектті таңдау туралы ақпарат беру;
Токсиканттардың физико-химиялық қасиеттері туралы білімдерін қолдана отырып, келесіде таңдаған анализ әдісіне сүйене отырып, сынамаға дайындау әдістері мен токсиканттарды оқшауландыру әдістерін туралы ақпарат беру;
Сезімталдығы және арнайлылығы, қасиеттерімен кемшіліктерін ескере отырып, токсиканттардың сандық анықтау және идентификациялау әдістерін таңдау;
Алынған сандық нәтижелерін туралы интерпретация беру;
Токсиканттарды табу туралы қорытынды беру.
Тапсырма 3 (2студент үшін). 2-тапсырма бойынша эксперттік қортынды жазу (соттық-химиялық зерттеу акті).
Әдебиеттер.
Токсиколгическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие +CD\ под ред. Н.И. Калетиной. –М., 2008-1016с. Перепет.
Токсикологическая химия:учебник\под ред.Т.В.Плетеневой. -2-ое изд.-М., 2008.-512с. Переплет.
Крамаренко В.Ф. Токсикологическая химия \ В.Ф.Крамаренко. –Киев,“Высшая школа”, 1989.-272с.
Швайкова М.Д. Токсикологическая химия\ М.Д.Швайкова.-М., “Медицина”,1975-376с.
Бақылау сұрақтары:
1. Диализбен бірге сулы экстракцияны қолдана отырып, оқшауландыратын қышқылдар, сілтілер және сілтілік металдар тұздары тобына сипаттама.Токсикалылығы.
2. Анализденетін сынамаға алдын-ала қандай зерттеулер жүргізіледі.
3. Осы топқа енетін заттардың токсикологиялық мәндері және анализ ерекшеліктері.
4. Эксперттік қорытынды жасау(соттық-химиялық зерттеу акті).
Қосымша
Токсиканттың бағдарланбаған зертханалық іздеуі. Биологиялық материалдағы әртүрлі топтағы заттарды (барбитураттар, фенотиазиндер, хлорланған көмірсулар, опиаттар т.б.) сатылап табу өте көп уақытты алады.Жиі зерттелетін материалдар құрамында іздеуге бағытталған заттар болмайды, тіркеуші құжаттарында, ережеге сай былай жазады: “Табиғаты белгісіз токсикантпен улану”. Мұндай жағдай да бағдарланбаған ХТА жүргізіледі.
Қышқылдарды, сілтілерді, тұздарды оқшауландыру. Зерттелетін объектіні аз мөлшердегі дистилденген қою болғанша араластырады, қоспаны 1-2 сағ соң фильтрлейді. Ақуызды заттарды бөліп алу үшін қоспаны немесе фильтраттар диализдейді.Диализ әр 4-6 сағ.сайын 2-3 рет жүргізеді.Алынған диализаттарды су моншасында көлемі 5-10мл қалғанша кептіреді және қышқалдар, сілтілер, тұздарды зерттейді.Бұл үшін электродиализді қолданған дұрыс.
Диализбен бірге сулы экстракция арқылы оқшауланатын заттарды зерттеу.Егер алдын-ала жасалған сынаулар зерттеуді жүргізуге негіз болса немесе жұмыс материалдары көрсетілген заттармен уланулардың болғандығын көрсетсе биоматериалдан бұл заттарды зерттеу жүргізіледі.
Қазіргі таңда биологиялық сұйықтықтар мен тіндердегі бейорганикалық және кейбір карбон қышқылдарының аниондарын газдық хромотография, ЖЭСХ иондық хромотография, капиллярлы электрофорез, индуктивті байланысты плазма мен масс-спектрометрия, флюорометрия, электрохимиялық, биохимиялық және басқа да әдістермен анықтайды. Құрамында бромид-, йодид-, роданид, нитрит-, сульфид-, иондары бар аниондар қоспасын анализдеу оларлы ұшқыш пентафторбензилді туындыларға айналдыру арқылы жүргізіледі. Сондай-ақ анализде химиялық және биохимиялық әдістерде қолданылады. Заттардың бұл тобын анықтайтын зерттеу объектілері болып асқазандағы қалдық зат, құсық масса тағам қалдықтары, киім қалдығы, т.б. заттар саналады, тұздарын зерттейтін объектілерге, сондай-ақ, бауыр да жатқызуға болмайды.
Несие № 6
Тақырып 1. Тақырып бойынша бастапқы білім дәрежесін бақылау (тест жүргізу, ауызша талдау): «Биологиялық объектілерден «металдық уларды» оқшаулаудың жалпы және жеке әдістері».
Практикалық бөлім: «Ылғалды минерализация» әдісімен биообъектілерден мышьяк және ауыр металдардың белгісіз қосылыстарын оқшаулау әдісін меңгеру.
Мақсаты: Студенттердің биологиялық объектілерден «металдық уларды» оқшаулаудың әдістерін меңгерілуі.
Оқыту мақсаты: Биологиялық объектілерден «металдық уларды» оқшаулаудың әдістерін меңгеруі.
Өткізу түрі: Теориялық материалды топ бойынша талдау және студенттердің бірігіп тапсырма орындауы.
Тақырып бойынша тапсырмалар:
Тапсырма 1 Сабақ тақырыбы бойынша теориялық материалды топпен талдау
Биологиялық объектілерден минерализация әдісімен оқшауланатын заттар тобы, «металдық улардың» жалпы сипаттамасы.
Адам ағзасының өмірге маңызды функцияларын реттеудегі макро- және микроэлементтердің рөлі және маңызы.
«Металдық улардың» токсикалығы.
Физико-химиялық қасиеттері және токсикалық механизмі.
Биологиялық объектілерден ауыр металдардың қосылыстарын оқшаулаудың жалпы әдістері.
Биологиялық объектілерден ауыр металдардың қосылыстарын оқшаулау әдістері – жалпы және «ылғалды минерализация» әдістері.
Биологиялық объектілерден мышьякты оқшаулау әдістері.
Тапсырма 2. (2-ші студенттер үшін). Биологиялық объектілерден «ылғалды минерализация» әдісімен ауыр металдардың және мышьяк тың белгісіз қосылыстарын оқшаулаудың және анализінің жоспарын құрастыру.
Минерализация үшін биологиялық материалдың сынамаларын таңдау және дайындау: биологиялық материалды «металдық уларға» тексеру кезінде сараптамаға мәйіт ағзаларын (бауыр, бүйрек, асқазан ішіндегісімен), биологиялық сұйықтықтар (зәр, қан), тағам өнімдері және басқа объектілер алынады. Әрбір сараптамаға қажетті, зерттелетін материалдың мөлшері зертеуге түскен объектінің жалпы массасына және істің жағдайына байланысты. Мұндай мәлімет болмаса биологиялық материалдан 100 г алынады. Биологиялық материалдың әрбір сынамасын бөлек минерализациялайды, сынамалардың араласуына жол берілмейді. Минерализацияның қай түрі болса да қауіпсіздік ережелері сақталуы керек (колбалардан ыстық қышқылдардың атқылауы мүмкін).
Токсикологическая химия. Ситуационные задачи и упражнения. Под ред.Н.И. Калетиной.-М.-2007.-С.282. № 1ситуациялық есеп.
ХТС –ға зардап шеккен ауыл тұрғындарынан алынған биосынамалар жеткізілді. Іс жағдайы.
Кішкентай өндірістік ауылдың тұрғындары 3 айға жуық көрші өндіріс орнының тазарту құрылыстарының сынуына байланысты токсиканттардың созылмалы улау әсеріне ұшырады. Топырақ және суға кадьмий, қорғасын, талий, барий, марганец тұздары және сынаптың органикалық туындысы («метилсынап») өткен. Жоғарыда аталған токсиканттармен уланудың (жеңіл және ауыр түрлері) клиникалық көріністері 80% үлкен адамдар мен балаларда байқалды.
Ақпарат.
Лабаратория (ХТЛ) металдарды фотоэлектроколориметрия, спектрофотометрия, атомды-абсорбционды спектроскопия, индуктивті байланысқан плазмалы атомды-эмиссионды спектроскопия, индуктивті байланысқан плазмалы және масс-спектрометрлік детектрлеуші атомды-эмиссионды спектроскопия әдістерімен анықтау мүмкіндігі бар.
ХТЛ-да экспертизаны химиялық әдістермен жүргізу үшін қажетті барлық реактивтер бар.
Зерттеу мақсаты.
Кадьмий, қорғасын, талий, барий, марганец тұздары және метилсынаптың анықталуына химико-токсикологиялық зертеу жүргізу.
Берілген биообъектілердің химико-токсикологиялық сараптамасының жоспарын жүйелік химико-токсикологиялық сараптамасының (ЖХТС) методологиясына негізделе оырып құрыңыз.
Лабаратория GLP принциптеріне негізделіп жұмыс істейді және TIAFT қазіргі ұсыныстарына сай аналитикалық құрал – жабдықтармен қамтамасыз етілген.
Есепті шешу кезінде:
Токсиканттардың физико-химиялық қасиеттері, олардың токсикокинетикасы және метаболизмі туралы білімді қолдана отырып, биообъектіні таңдау туралы ақпарат келтіру;
Токсиканттардың физико-химиялық қасиеттері туралы білімді және Сіз таңдаған анализ әдістерін ескере отырып, токсиканттарды оқшаулау және сынама дайындауды жүргізу туралы ақпарат келтіру;
Токсиканттарды сандық анықтау және идентификациялау әдістерін, олардың сезімталдығы мен спецификалығын, олардың жетістіктері мен кемшіліктерін ескере отырып, таңдау;
Таңдалған сандық талдау әдісін негіздеу, оны жургізудің жоспары мен жолын сатылап көрсету, математикалық формулаларын көрсету, қажет болса есептеулерін жүргізу;
Сандық талдау нәтижелерінің талдау;
Токсиканттарды анықтау туралы қорытынды беру.
Әдебиеттер
Токсикологическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие + СD/ под ред. Н.И. Калетиной. – М., 2008. – 1016 с. Переплет.
Токсикологическая химия: учебник / под ред. Т.В. Плетеневой. – 2-ое изд. – М., 2008. – 512 с. Переплет.
Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия / В. Ф. Крамаренко. - Киев, «Высшая школа», 1989.- 272с.
Бақылау сұрақтары:
Биологиялық объектілерден минерализация әдісімен оқшауланатын заттар тобының химико-токсикологиялық сипаттамасы.
Адам ағзасының өмірге маңызды функцияларын реттеудегі макро- және микроэлементтердің рөлі және маңызы.
«Металдық улардың» токсикалығының механизмі.
Биологиялық объектілерден ауыр металдардың қосылыстарын оқшаулаудың жалпы әдістері.
Биологиялық объектілерден ауыр металдардың қосылыстарын оқшаулау әдістері – жалпы және «ылғалды минерализация» әдістері.
Биологиялық объектілерден мышьякты оқшаулау әдістері.
Қосымша Оқшаулаудың жеке жағдайлары (металдық уларды оқшаулау).
Адамның элементтік құрамын бағалау оның денсаулығына ұлпаларда макро- және микроэлементтердің таралуының кемшілігінің, артықшылығын немесе бұзылыстарының әсерін анықтау үшін маңызды. Адам ағзасындағы элементтер алмасу жағдайын немесе жеке металдың созылмалы токсикалық әсерін анықтау үшін макро- және микроэлементтердің құрамы ағзаның элементтік статусын көрсететін шаш зерттеуге алынады. Зерттеу мақсаты биообъект таңдауына әсер етеді. Элементтердің экспозициясы бойынша қысқа және элементтік статустан ауытқуы бойынша едәуір болатын құрамдық өзгеруі, клинико-токсикологиялық та, сот-химиялық та сараптама жүргізу үшін ақпаратты биоорта болатын ағзаның сұйық орталарынан элементтер концентрациясынан орын алады. Брутто химиялық элементтерін анықтауды органикалық матрицангың толық деструкциясынан кейін жүргізеді. Биообъектіден элементерді анықтау үшін сынаманы дайындау 2 сатыдан тұрады: биологиялық сынамадан элементтерді биомолекуланы деструкция жолымен оқшаулау және оларды анықтауға ыңғайлы күйге, әдетте, ерітінді күйіне ауыстыру. Минерализация деп аталатын сынама дайындау сатысы өте маңызды.
Химико-токсикологиялық сараптамада минерализация әдісі биологиялық материалды (мәйіттер ағзаларын, биологиялық сұыйқтықтарын, өсімдіктерді, тағам өнімдерді және т.б.) «металдық улардың» болуына тексеруде қолданылады. Адам ағзасында металл иондары ақуыздық заттармен де, амин қышқылдармен де, пептидермен де және басқа да бірқатар өмірге маңызды қосылыстармен де байланысады. Биологиялық материалды «металдық уларға» тексеру үшін металдар байланысқан органикалық заттарды бұзып, металдарды иондық күйіне ауыстыру қажет. Бұл мақсатта қолданылатын екі топқа бөлуге болады: құрғақ күлге айналдыру әдісі және ылғалды күлге айналдыру әдісі немесе «ылғалды минерализация». Органикалық затты минерализациялау әдісін таңдау зерттелетін элементтің қасиетіне, зерттеуге түскен биологиялық материал сынамасының мөлшеріне және т.б. байланысты болады. Құрғақ күлге айналдыру әдісі ауа қатысуымен органикалық заттарды жоғары температураға дейін қыздыруға негізделген. Құрғақ күлге айналдыруды фарфор, кварц, немесе платина тигельдерінде жүргізеді. Бұл әдіспен органикалық заттарды бұзғанда зерттеуге аз мөлшердегі сынамаларды алады және оларды тигельде 300-400ºС дейін қыздырады. Минерализацияның бұл әдісі бірқатар кемшіліктерге ие болады. Органикалық заттарды ылғалды күлге айналдыру әдісімен минерализациялау үшін тотықтырғыш қышқылдарды (хлорлы, күкірт, азот қышқылы), калий хлоратын және пергидрольды қолданады. Бұл тотықтырғыштардың көмегімен биологиялық материалдың қарапайым химиялық қосылыс түзу арқылы бұзылуы жүреді. Қолданылатын тотықтырғыштар металдар мен пептидтер, ақуыздар, амин қышқылдары және басқа қосылыстармен байланысын бұзады. Ағзада көптеген өмірге маңызды органикалық қосылыстармен байланысқан металдар бар биологиялық материалды минерализациялау кезінде минерализатта сәйкес реакциялар мен әдістер көмегімен анықтауға болатын металл тұздары пайда болады.
Мышьяк қосылыстары адам және жануарлар ағзасына өте қатты токсикологиялық әсер көрсететін заттар тобына жатады. Минерализатты мышьяк қосылыстарына зерттеу. Химико-токсикологиялық сараптамада қолданылатын мышьякты анықтау әдістері оны мышьякты сутекке ауыстырып, оны келесіде Зангер-Блек, пиридиндегі күміс диэтилдитиокарбаматы, Марш реациясымен анықтауға негізделген. Бұл реакциялар кезінде мышьяк қосылыстарынан ұшқыш және өте улы мышьякты сутегі түзіледі. Сондықтан, жоғарыда аталған мышьякты анықтау реакциясы кезінде өте сақ болу қажет. Алдыңғы екі реакция алдын-ала реакциялар болып табылады. Олар теріс нәтиже көрсетсе мышьякты зертеуге келесі реакциялар жұргізілмейді.Оң нәтиже кезінде қосымша МАрш реакциясын орындайды.
Тақырып 2. Барий, қорғасын, висмут, марганец, мыс, күміс, сурьма, таллий, хром, цинк, мышьяк қосылыстарын анықтау әдістерін және техникасын меңгеру. Сынапты анықтау үшін бөлшектік әдіс.
Мақсаты: Студенттермен барий,қорғасын, висмут, марганец, мыс,күміс, сурьма, талий, хром, цинк, мышьяк қосылыстарын анықтаудың әдістерінің меңгерілуі.
Оқыту мақсаты: Минерализаттарда металл иондарының химико-токсикологиялық сараптамасының жүйелік және бөлшектік әдістерін үйрену.
Өткізу түрі: Теориялық материалды топ бойынша талдау және студенттердің бірігіп тапсырма орындауы.
Тақырып боынша тапсырмалар:
Тапсырма 1 Сабақ тақырыбы бойынша теориялық материалды топпен талдау
«Металдық улардың» бөлшектік анализінің жүйелік анализ жолынан қандай айырмашылығы бар?
Зерттелетін иондарды табуға кедергі келтіретін металл катиондарын жасыру.
Химико-токсикологиялық анализде жеке катиондарды жасыру үшінқандай реактивтерді қолданады?
Химико-токсикологиялық анализде дитизон мен диэтилдитиокарбаматты қолданады?
Анализдің бөлшектік әдісі, ерекшелігі.
Сынаптың иондарын анықтау мен талдау жеке әдістері.
Тапсырма 2. Сынапты анықтау мен талдаудың бөлшектік әдісі. Сынапты оқшаулау. Анықтау мен талдаудың жоспарын құру.
Токсикологическая химия. Ситуационные задачи и упражнения. Под ред.Н.И. Калетиной.-М.-2007.-С.283. Есеп №1
ХТС –ға зардап шеккен ауыл тұрғындарынан алынған биосынамалар жеткізілді. Іс жағдайы.
Кішкентай өндірістік ауылдың тұрғындары 3 айға жуық көрші өндіріс орнының тазарту құрылыстарының сынуына байланысты токсиканттардың созылмалы улау әсеріне ұшырады. Топырақ және суға кадьмий, қорғасын, талий, барий, марганец тұздары және сынаптың органикалық туындысы («метилсынап») өткен. Жоғарыда аталған токсиканттармен уланудың (жеңіл және ауыр түрлері) клиникалық көріністері 80% үлкен адамдар мен балаларда байқалды.
Ақпарат.
Лабаратория (ХТЛ) металдарды фотоэлектроколориметрия, спектрофотометрия, атомды-абсорбционды спектроскопия, индуктивті байланысқан плазмалы атомды-эмиссионды спектроскопия, индуктивті байланысқан плазмалы және масс-спектрометрлік детектрлеуші атомды-эмиссионды спектроскопия әдістерімен анықтау мүмкіндігі бар.
ХТЛ-да экспертизаны химиялық әдістермен жүргізу үшін қажетті барлық реактивтер бар.
Зерттеу мақсаты.
Кадьмий, қорғасын, талий, барий, марганец тұздары және метилсынаптың анықталуына химико-токсикологиялық зертеу жүргізу.
Берілген биообъектілердің химико-токсикологиялық сараптамасының жоспарын жүйелік химико-токсикологиялық сараптамасының (ЖХТС) методологиясына негізделе оырып құрыңыз.
Лабаратория GLP принциптеріне негізделіп жұмыс істейді және TIAFT қазіргі ұсыныстарына сай аналитикалық құрал – жабдықтармен қамтамасыз етілген.
Есепті шешу кезінде:
Токсиканттардың физико-химиялық қасиеттері, олардың токсикокинетикасы және метаболизмі туралы білімді қолдана отырып, биообъектіні таңдау туралы ақпарат келтіру;
Токсиканттардың физико-химиялық қасиеттері туралы білімді және Сіз таңдаған анализ әдістерін ескере отырып, токсиканттарды оқшаулау және сынама дайындауды жүргізу туралы ақпарат келтіру;
Токсиканттарды сандық анықтау және идентификациялау әдістерін, олардың сезімталдығы мен спецификалығын, олардың жетістіктері мен кемшіліктерін ескере отырып, таңдау;
Таңдалған сандық талдау әдісін негіздеу, оны жургізудің жоспары мен жолын сатылап көрсету, математикалық формулаларын көрсету, қажет болса есептеулерін жүргізу;
Сандық талдау нәтижелерінің талдау;
Токсиканттарды анықтау туралы қорытынды беру.
Әдебиеттер
Токсикологическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие + СD/ под ред. Н.И. Калетиной. – М., 2008. – 1016 с. Переплет.
Токсикологическая химия: учебник / под ред. Т.В. Плетеневой. – 2-ое изд. – М., 2008. – 512 с. Переплет.
Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия / В. Ф. Крамаренко. - Киев, «Высшая школа», 1989.- 272с.
Швайкова М.Д. Токсикологическая химия/ М.Д. Швайкова. - М., «Медицина», 1975.-376 с.
Бақылау сұрақтары:
Биологиялық объектілерден минерализация әдісімен оқшауланатын заттар тобының химико-токсикологиялық сипаттамасы.
Минерализацияның жалпы және жеке әдістерінің сипаттамасы.
Металдық улардың жүйелік анализ жолы.
Анализдің бөлшектік әдісі, ерекшелігі.
Бөлшектік анализ әдісіндегі реагенттер. Бөлшектік анализ және бөлек иондар.
Сынаптың иондарын анықтау мен талдау жеке әдістері.
Қосымша
«Металдық уларды»
Анықтау және сандық талдау үшін осы улары бар биологиялық материалды бұзғаннан кейін алынған минерализаттарды қолданады. Зерттелетін металл иондарын анықтауда ағзаның сұйықтықтары мен ұлпаларының табиғи құрамдас бөлігі ретінде жүретін биологиялық объектілердің басқа элементер иондары кедергі келтіруі мүмкін. Химико-токсикологиялық анализде минерализаттағы металл иондарын анықтау үшін анализдің жүйелік және бөлшектік жолы қолданылады. Анализдің жүйелік жолы ерітінділерден жеке иондар тобын сатылап шығаруға, осы топтарды топшаларға бөліп, сол топшалардан жеке иондарды анықтауға негізделген. Анықтауды белгілі реагенттер көмегімен жүргізеді. Анализдің жүйелік жолының кемшіліктерін ескере отырып, қоспалардағы иондарды анықтау үшін бөлшектік әдісті қолданады. Бөлшектік әдіс зерттелетін иондарды белгілі реакциялар көмегімен ерітіндінің кішкентай порцияларынан кез келген ретпен анықтауға негізделген. Бөлшектік әдісті қолданғанда ерітінділерден зерттелетін иондарды бөліп алудың қажет болмайды. Зерттелетін ионды бөлшектік әдіспен анықтаған кезде басқа ион қатысында да анықтауға мүмкіндік беретін спецификалық реактивтер қолдану керек. Дегенмен, зертттелетін ионды анықтайтын спецификалық реактивтер табыла бермейді. Мұндай жағдайда бөлшектік анализде арнайы әдіс (жасыру) қолданылады, бұл кезде кедргі келтіретін иондардың әсері жасырылады. Зерттелетін иондарды анықтау бөлшектік әдісте екі сатыдан тұрады.Алдымен кедергі келтіретін ионның әсерін жасырушы реагентпен жояды, содан кейін зерттелетін ионмен бояу беретін реактив қосады.
Сынап қосылыстары. Сынап токсикалығы өте жоғары металл болып табылады. Сынап хлор және NaOH өндірісінде, электроаппаратурада, люминисцентті шамдарда, фунгицидтерде қолданылады. Қазіргі заман медицинада сынаптың қабынуға қарсы, антисептикалық және дезинфекциялық әсері қолданылады. Сынапты термометрлерде, манометрлерде, сынап-кварцтік шамдарда және басқа медициналық мақсаттағы приборларда қолданады. Сынаптың токсикалығы оның ағзаға түсу кезіндегі формасына байланысты. Сынаптың сары (II) оксиді көз және тері ауруларында қолданылатын жағылмалар құрамына кіреді. Сынаптың қызыл (II) оксиді бояу алу үшін қолданылады. Сынаптың (I) хлориді, каломель, пиротехникада және фунгицид ретінде қолданылады. Каломельдің токсикалық әсері, әсіресе, оны ішке қабылдағаннан кейін оның іш айдағыш әсері болмай ағза көп уақытқа дейін препараттан босай алмайды. Сынаптың (IІ) хлориді, сулема, өте жоғары токсикалы. Адам ағзасында сынап,ең алдымен, бауыр мен бүйректе жиналады. Ағзадан жай шығарылады. Адам ағзасына әсерін ерте анықтау корректті диагностикалық биосубстраттағы токсиканттар деңгейін бағалаулдың валидті әдістерін қолданумен байланысты, диагностика үшін критерийлерді анықтау токсикант табиғатымен және оның токсикалық әсерінің ерекшеліктерімен байланысты. Адам үшін сынаптың токсикалық дозасы 0,4 мг, леталды дозасы 150-300мг.
А.А.Васильева сынап құрамды биоматериалды деструкция әдісін ұсынған. Бұл әдісті А.Н.Крылова жетілдірді. Деструция – азот, күкірт және басқа да тотықтырғыш қасиеті бар қышқылдардың әсерінен биоматериал құрылысын толық бұзылыстарын шақырмай органикалық заттарды деструкттатқа өткізу. Биологиялық материалдың қатты бөлшектерінің деструкциясы кезінде ол сұйық фазаға (деструктатқа) өтеді. Деструкция кезінде биологиялық материалдың қатты бөлшектерінің деструктатқа өтетін ыдырау өнімдері болып ақуыздық заттардың молекулалары және олардың қышқылдық гидролизінің өнімдері (пептидтер, амин қышқылдары), липидтер және басқа да адам ағзасының құрамына кіретін заттар табылады. Деструктаттағы сынапты анықтау үшін мыс (I) иодидімен және дитизонмен реакцияны қолданады. Дитизонмен реакцияны, сонымен қатар, сынапты фотоколориметриялық анықтау үшін, ал мыс (I) иодидімен реакцияны деструктатта осы металл иондарын визуалды анықтау үшін де қолданады.
Тақырып 3. «Металдық уларды» сандық анықтау әдістерін және техникасын меңгеру.
Мақсаты: Студенттермен «металдық уларды» сандық анықтау әдістерінің және техникасының меңгерілуі.
Оқыту мақсаты: «Металдық уларды» сандық анықтау әдістеріне және техникасына үйрену.
Өткізу түрі: Теориялық материалды топ бойынша талдау және студенттердің бірігіп тапсырма орындауы.
Тақырып боынша тапсырмалар:
Тапсырма 1 Сабақ тақырыбы бойынша теориялық материалды топпен талдау
Метал иондарын анықтау және бөлудің қазіргі заман әдістері.
«Металдық уларды» сандық анықтау әдістеріне сипаттама.
Деструктатта сынапты анықтау.
Биоматериалда мышьякты анықтау.
Мысты экстракционды – фотоколориметриялық анықтаудың ерекшеліктері.
Әдебиеттер
Токсикологическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие + СD/ под ред. Н.И. Калетиной. – М., 2008. – 1016 с. Переплет.
Токсикологическая химия: учебник / под ред. Т.В. Плетеневой. – 2-ое изд. – М., 2008. – 512 с. Переплет.
Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия / В. Ф. Крамаренко. - Киев, «Высшая школа», 1989.- 272с.
Швайкова М.Д. Токсикологическая химия/ М.Д. Швайкова. - М., «Медицина», 1975.-376 с.
Бақылау сұрақтары:
Метал иондарын анықтау және бөлудің қазіргі заман әдістері.
Деструктатта сынапты анықтау.
Биоматериалда мышьякты анықтау.
Мысты экстракционды – фотоколориметриялық анықтаудың ерекшеліктері.
Қосымша
«Металдық уларды» сандық анықтау үшін минерализаттар қолданылады. «Металдық уларды» сандық анықтау химико-токсикологиялық анализде гравиметриялық, титриметриялық және фотоколориметриялық әдістер қолданылады. Кейбір «металдық уларды» сандық анықтау бірнеше әдістер құрастырылған. Гравиметриялық әдіс барийді (BaSO4) сандық анықтау үшін ұсынылған. Кейбір «металдық уларды» анықтауға ұсынылған титриметриялық әдістер бір-бірінен титрлеуші ерітінділермен ажыратылады. Висмут, қорғасын, мыс, барий, кадьмий және цинк қосылыстарын сандық анықтау үшін комплексонометриялық әдіс ұсынылады. Қорғасын қосылыстарын иодометриялық әдіспен жүргізеді. Күмісті роданометриялық анықтау үшін роданометриялық әдіс ұсынылады. Мышьякты сандық анықтау үшін аргентометриялық әдіс ұсынылған. Минерализатта (немесе деструктатта) болатын көпшілік металл иондарын фотоколориметриялық әдіспен анықтайды. Бұл мақсатта реактив ретінде дитизонды (сынап,қорғасын, күміс, таллийді анықтау үшін), дифенилкарбазидті (хромды анықтауға), диэтилдитиокарбаматты (мыс пен мышьякты анықтау үшін), тиомочевинаны (висмутты анықтау үшін) қолданады. Марганец иондарын фотоколориметриялық анықтау бұл иондарды перманганат иондарына ауыстыруға негізділген. Визуалды колориметриялық әдістер (стандартты сериялар әдісі) сынап пен мышьякты сандық анықтау үшін ұсынылған. Сынапты Cu2[HgI4] суспензиясының боялу интенсивтілігі бойынша, ал мышьякты – сынап бромиді мен хлоридімен сіңірілген индикаторлы қағаздың боялуы бойынша анықтайды.
Химико-токсикологиялық анализ позициясынан аналитикалық алдыңғы сынама дайындауға жалпы әдістер анықталады:
Анализ типімен ( бағытталған немесе бағытталмаған). Клинико-токсиколлогиялық анализ (КТА) немесе допинг –бақылау және т.б.;
Үлгі биоматрицасының типімен (биологиялық сұйықтық, ағза ұлпалары және т.б.);
Анализделетін заттардың, олардың оқшаулау әдісін таңдау үшін, физико-химиялық әдістермен (экстракция, сорбция, су буымен айдау, дистилляция, возгонка және т.б.);
ХТС-тың жеке тапсырмаларымен (ұшқыш және металдық уларды, пестицидтерді оқшаулау);
Процедураны өткізу техникасымен (лиофилизация, диализ және т.б.).
Практика барысында химик-токсиколог ең тиімді оқшаулау әдісін таңдау барысында ( оқшаулау жоспарында), негізінде, 5 позицияны ескеру керек.
Биологиялық объектілерде элементтерді анықтаудың негізгі әдістері:
Атомды-адсорбционды спектрофотометрия;
Электротермиялық атомизациясы бар атомды-адсорбционды спектрофотометрия;
Индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссионда спектрометрия;
Индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия;
Жалынды фотометрия;
Рентгенофлюоресцентті спектрометрия;
Нейроактивационды анализ;
Гамма-резонансты спектрометрия;
Спектрофотометриялық әдіс;
Электрохимиялық әдістер (ионометрия, полярография және т.б.);
Хроматографиялық әдістер (ЖЭСХ, ЖЭСХ-МС жүйесі);
Иммунохимиялық және басқа да әдістер.
Тақырып 4. «Металдық улардың» бағытталмаған сот-химиялық сараптамасын өткізу бойынша есеп шығару.
Мақсаты: Студенттермен «металдық улардың» бағытталмаған сот-химиялық сараптамасының әдістерінің меңгерілуі.
Оқыту мақсаты: «Металдық улардың» бағытталмаған сот-химиялық сараптамасын әдістеріне және эксперттік бақылау жазуға үйрену.
Өткізу түрі: Теориялық материалды топ бойынша талдау және студенттердің бірігіп тапсырма орындауы.
Тақырып боынша тапсырмалар:
Тапсырма 1 Сабақ тақырыбы бойынша теориялық материалды топпен талдау
Химико-токсикологиялық сараптамасының негізгі бағыттары.
Бағытталған немесе бағытталмаған сараптаманың ерекшелігіне қарай сараптама жүргізу стратегиясы.
Органикалық табиғатты заттарды оқшаулаудың жалпы скринингтік жолы.
«Металдық улардың» бағытталмаған сот-химиялық сараптамасын өткізудің жоспары.
Документация. Қорытынды жасау.
Тапсырма 2. Экспертті қорытында жасау (сот-химиялық зерттеудің акті),акт жазу барысында №2 тақырыптың тапсырмасын қолдану. Токсикологическая химия. Ситуационные задачи и упражнения. Под ред.Н.И. Калетиной.-М.-2007.-С.283. Есеп №1
Әдебиеттер
1. Токсикологическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие + СD/ под ред. Н.И. Калетиной. – М., 2008. – 1016 с. Переплет.
2. Токсикологическая химия: учебник / под ред. Т.В. Плетеневой. – 2-ое изд. – М., 2008. – 512 с. Переплет.
3. Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия / В. Ф. Крамаренко. - Киев, «Высшая школа», 1989.- 272с.
4.Швайкова М.Д. Токсикологическая химия/ М.Д. Швайкова. - М., «Медицина», 1975.-376 с.
Бақылау сұрақтары:
Химико-токсикологиялық сараптаманың негізгі бағыттары.
Бағытталған немесе бағытталмаған сараптаманың ерекшелігіне қарай сараптама жүргізу стратегиясы.
Органикалық табиғатты заттарды оқшаулаудың жалпы скринингтік жолы.
«Металдық улардың» бағытталмаған сот-химиялық сараптамасын өткізудің жоспары.
Документация. Қорытынды жасау.
Қосымша
ХТС сот-құқықтық бағыттылыққа ие болады. Ол құқықтық сұрақтарбиоаналитикалық жолмен шешілетінін, ал алынған нәтиже соңғы сатыда құқықтық жауапқа айналатыны білдіреді. ХТС жүргізудің белгілі іс жағдайына байланысты, клиникалық, криминеалистикалық және басқа да ситуациялар үшін үш түрі болады.
Белгілі токсикалық заттары бар (кейбір жағдайларда ағзаға түскен токсиканттардың дозасы белгілі болады) анализін «бағытталған» деп атайды, мысалы клиникалық лабораторияларда ксенобиотиктің шығарылуы, емнің жзүру жолының ХТС, яғни іс жағдай белгілі болғанда.
Уланудың мүмкін себептеріне ,зардап шеккеннің улану суретінің негізінде алынған немесе мәйітті патолого-анатомиялық тексеру негізінде алынған токсикалық заттың химиялық табиғаты жөніндегі гипотезаға нұсқайтын жанама мәліметтердің болуы «бағытталған» ХТС қолданылатын әдісті жүргізудің кейбір өзгерістеріне алып келеді.
Токсикалық заттың таабиғаты туралы қандай да бір мәліметтердің болмауыХТС жүргізудің принципиалды басқа стратегиясын қажет етеді. Бұл жағдайда «бағытталмаған» деп аталатын ХТС-тың аналитикалық әдістері қолданылады. Бұл зерттеудің анализ әдістерінің белгілі топтарын қолданатын ең күрделі жолы, ал алынағн мәліметтер бір-бірін толықтырады және анықтайды.
Бағытталмаған анализ жағдайында органикалық табиғатты заттарды оқшаулаудың жалпы скринингтік әдісі болып қандай да бір жалпы қасиеттерге негізделген токсиканттарды бөліп алу табылады.Скриниг деп аталатын методикалық әдіс – бұл токсиканттардың қай топқа жататыны сатылап анықтау, ал одан кейін индивидуалды токсикалық заттыидентификациялау жіне сандық анықтау. ХТС-да оқшаулаушы агенттерді қышқылды, негізді, әлсіз негізді және нейтралды деп бөледі. Оқшаулаудың көпсатылы жзоспары биообъектінің, үлкен массасын, қосымша заттардың (еріткіштер, реагенттер) үлкен мөлшерін және әр түрлі техниканы қажет етеді.
Биологиялық үлгілерде металдық элементтерді анықтауда бір уақытта бір сынамада 60 не одан артық макро-, микро- және ультрамикроэлементтерді анықтауға мүмкіндік беретін ИСП-АЭС және ИСП-МС әдістері қолданылады. Приборлардың жоғары бағасы қазіргі уақытта біздің мемлекетіміздің лабараторияларының практикасына ИСП-АЭС және ИСП-МС әдістерінің енгізілуіне кедергі келтіреді. Дегенмен, бүкіл дүние жүзінде ИСП-АЭС және ИСП-МС әдістерін әр түрлі үлгідегі көпэлементті жоғары өнімді анализді жургізу үшін қолданады. ИСП-МС әдісінің артықшылығы – құрал-жабдықтардың сенімділігі, жалпыстандартты үлгілердің калибровкасының қарапайымдылығы және дәлдігі, физикалық және химиялық әсерден біршама тәуелсіз болуы. Адам ағзасының элементті статусын бағалау үшін биосубстраттардың элементтік құрамын анықтауды қолданады, сонымен қатар ағзалар мен ұлпаларда химиялық элементердің деңгейін жанама көрсететін ферменттер миен метаболиттерді анықтауды қолданады.
Биологиялық объектілерде элементтерді анықтаудың негізгі әдістері:
Атомды-адсорбционды спектрофотометрия;
Электротермиялық атомизациясы бар атомды-адсорбционды спектрофотометрия;
Индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссионда спектрометрия;
Индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия;
Жалынды фотометрия;
Рентгенофлюоресцентті спектрометрия;
Нейроактивационды анализ;
Гамма-резонансты спектрометрия;
Спектрофотометриялық әдіс;
Электрохимиялық әдістер (ионометрия, полярография және т.б.);
Хроматографиялық әдістер (ЖЭСХ, ЖЭСХ-МС жүйесі);
Иммунохимиялық және басқа да әдістер.
Несие № 8
Тақырып 1. Қандағы карбоксигемоглобинді химиялық талдау техникасын, әдістемелерді меңгеру.
Мақсат: Қандағы карбоксигемоглобиннің химия-токсикологиялық анализімен студенттерді таныстыру.
Жүргізу тәртібі: Семинар, шағын топтармен және студенттермен тапсырмаларды орындау.
Тапсырма тақырыбы:
Тапсырма 1. Топпен сабақтың тақырыбы бойынша теориялық сұрақтарды талқылау
Көміртегі оксиді. Улану жағдайларымен, себебі.
Токсикалық.Токсикакинетика. Клиникалық улану және клиникалық диагностикасы.
Оксигенді гипербариялық әдісі мен кешенді дезинтоксикантты терапия әдістері.
Сапалық талдау. Химиялық әдістермен қандағы карбосигемоглабинді айқындау.
Спектрлік әдіспен қандағы карбоксигемоглобиді тексеру.
Газ сұйықтық хроматография әдісімен көміртегі оксидін анықтау.
Тапсырма 2. ( 2 студентке арналған).
Токсикалық химия. Ситуациялық тапсырмалар және жаттығулар. Н.И. Колетина.-2007.-С.312. Тапсырма №7.
ХТАға жеткізілгенері : бала зәрі мен қаны.
Жұмыс барысы.
Отбасы баласымен бірге 8 жылдан бері таудағы көкке (пикникке) қатысып келеді. Үйге оралатын кезде адамдар қар көшкініне ұшыраған, олар сол себепті 14 сағат бойы жабық автокөлікте моторды қосып отыруға мәжбүр болды. Үйге оралған соң барлығы өздерін нашар сезінді. Ересектерінде бастары айналып, жүректері айныды, бұлшықеттерінің әлсіреуі байқалды. Әйелдерде төменгі қысым әсерінен жүрек ауруы байқалды. Бала комаға түсіп, ауруханаға жеткізілді.
Ақпарат
Ауруханада баланы тексеру барысында оның бетінің терісі көк-қызыл түске, ал көрініп тұратын нәзік тері қабаттары қою қызыл түке өзгерген. Фероцианид калий мен танин сынмаларында баланың қаны күлгін түсті (розовый) сақтап қалғандығы анықталды.
Зерттеу мақсаты: жеткізілген биообъектілермен химиялық жылдам-тесттерді пайдалана отырып, ХТА жүргізу.
Көрсетілген биообъектілерден химико-токсикологиялық сынамалардың сызбанұсқасын химия-токсикологиялық сынамалардың жүйелік әдістемелеріне сүйене отырып реттеңіз.
Зертхана GLP қағидаларына сүйене отырып жұмыс жасайды және заманауи TIAFT рекомендацияларына сәйкестендіріліп, аналитикалық құралдармен жабдықталған.
ЕСКЕРТУ
Тапсырманы орындау барысында:
Токсиканттардың физико-химиялық құрамдарын білуді пайдалана отырып және олардың токсикокинетикасы мен метаболизмін, биообъектіні таңдау кезінде ақпартты жеткізу;
Сынамаларды дайындау жөнінде және токсиканттарды жекешелендіруде ақпартты жеткізу;
Токсиканттарды анықтауда олардың сезімталдылығы мен жетіспеушіліктерін есепке ала отырып, химиялық жылдам-әдістерді таңдау;
Мөлшерлік анықтаудың әдістерін таңдауды негіздеу, математикалық формулаларды жүргізу, егер қажет болса бөлу әдістерін де қолдану;
Алынған нәтижелердің интерпретациясын жеткізу;
Токсиканттардың айқындалуы жөнінде қорытынды беру.
Әдебиеттер
Токсикологическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие + СD/ под ред. Н.И. Калетиной. – М., 2008. – 1016 с. Переплет.
Токсикологическая химия: учебник / под ред. Т.В. Плетеневой. – 2-ое изд. – М., 2008. – 512 с. Переплет.
Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия / В. Ф. Крамаренко. - Киев, «Высшая школа», 1989.- 272с.
Швайкова М.Д. Токсикологическая химия/ М.Д. Швайкова. - М., «Медицина», 1975.-376 с.
Бақылау сұрақтары:
1. Химия-токсикологиялық талдау топтық заттармен,оқшаулаудың арнайы әдістерін қажет етпейді.
2 Көміртегі оксиді. Улану жағдайларымен, себебі
3.Токсикалық.Токсикакинетика.Клиникалық улану және клиникалық диагностикасы.
4. Оксигенді гипербариялық әдісі мен кешенді дезинтоксикантты терапия әдістері.
5.Сапалық талдау. Химиялық әдістермен қандағы карбосигемоглабинді айқындау.
6.Спектрлік әдіспен қандағы карбоксигемоглобиді тексеру.
7. Газ сұйықтық хроматография әдісімен көміртегі оксидін анықта
ҚОСЫМША.
Улы газдық заттармен ерекше токсикологиялық және сот-медициналық СО - көміртегі оксидіне (II)қызығушылығын көрсетеді. Иісті газбен улану ұзақмерзімге созылуы клеткалық жойылуға алып келеді. Зерттеушілердің анықтауы бойынша иісті газ жүйке клеткасы қабыршағының құрамына кіретін миелин белаогын зақымдайды.
Көміртегі оксиді (II) – түссіз газ иіссіз және дәмсіз. Суда дерлік ерімейді,сия көк түсті жалын көміртегі оксиді (IV) ке дейін бөлінеді.
Көміртегі оксидімен қатты улану тыныс алу жолдарымен болады, жалпы өлім дозасының 12% құрайды.
СО қайнаркөзі Көміртегі оксиді барлық жерде кездеседі,заттардың жанбауына жағдай жасалған жерлерден басқа,көміртегі қатысында, құрамына көптеген өндірістік газдар кіретін (үйлік,генераторлық, кокстық); органикалық синтезде кең қолданылады.
Керекті қайнаркөзі СО автомобил бөліп шығарған ұшпалы газдар (көміртегі оксиді мазмұны 1 – 13% ). Өрт түтіні және қыздыру жүйесін пайдаланатын жерлерде. Дихлорэтан жұбы (аэрозоль және детергент), метаболизм нәтижесінде спецификалық емес оксидаза иісті және қышқыл газды , СО улану сияқты жүреді.
Токсикокинетика және биотрансформация
СО организмге енуінің бірден-бір жолы тыныс алу жолы. Токсикалық эффект адам үшін СО 3-10’ концентрациясын 1сағ ішінде ауаны жұтуда аңғартады.
СО токсикалық әсер механизмі карбоксигемоглобиннің – НbСО түзілуіне жағдай жасайды. СО қатты улану да гемоглобин эритроцитінің темірмен байланысу артықшылығы. Қайталама немесе созылмалы улануда улану әсерінен қан плазмасында темір гемоглобиннің ұлпадан шығу көлемін ұлғайтады . Бұл темір СО түспеуін бекітеді. СО аз концентрациясы әсерінен организмнің әртүрлі ұлпаларында, ал бұлшықеттерде де және миоглобин темірінде айқындалған, сондай – ақ СО темірі бар ферменттер арқылы фиксирленеді. Гемоглобинмен миоглобинді салыстырғанда СО және О шамамен 5 есе аз. Уланумен өлім жағдайында қан құрамында 58-85 НbCO қаңқа бұлшықетінде 10-53% Миокардта 3-44% карбо-ксимиоглобин (MbCO). MbCO концентрациясы бұлшықетке қарағанда әрқашан НbCO қанда аз болады.
СО уланғанда көміртегі айналымы бұзылады. Қандағы қант мөлшерінің ұлғаюы интоксикацияның алғашқы минутында басталады және гипоксимияға қарама-қарсы өседі.
Көміртегі оксиді организмнен негізінен бірнеше сағаттан соң тыныс жолдары арқылы шығарылады. СО иіскеуді тоқтатқан соң адам организмінен удың 60-70% алғашқы сағатта бөлінеді, ал 4 сағаттан кейін бөлінген зат абсорбирленген организм мөлшерінің 96% құрайды. Ең аз мөлшердегі көміртегі оксиді шамамен 0,007 мл/сағ тері арқылы бөлініп шығады, одан сәл көбірек мөлшерде ЖКТ мен бүйрек арқылы бөлінеді. СО зәрмен бірге темірмен комплексті байланыс түрінде қорытындыланады.
Көміртегі оксидімен уланудың зертханалық диагностикасы қандағы НbCO анықтаумен аяқталады. Сол уақытта сырқат адамның стационарға түскендегі анықталатын НbCO қан құрамында болуы сырқаттың денсаулығының жақсаруына сенімді қызмет ете алмайды. Көп жағдайда ол төмен болады, сол уақытта клиникалық белгілері уланудың жоғары дәрежесіне куә бола алады.
Биообъектілерде көміртегі оксидін анықтаудың әдістері
Қандағы СО анықтау.
Қандағы көміртегі оксидін анықтауда алдын-ала сынақтарды қосқанда әртүрлі әдістерді қолданады, сонымен қатар, спектрофотометрия газды, хромотография және арнайы әдістер де бар. Қан құрамындағ СО анықтау СО бойынша не қанның сынақтарынан газ тәрізді қоспа бөледі, СО, СО,. О,, N.. газдың мөлшерін өлшеп, әртүрлі әдіс-тәсілдермен ондағы көміртегі оксидінің құрамын анықтайды.
Алдын-ала зерттеу әдістері (химиялық). Төмендегі реакцияларды орындаумен бірге параллельді ек түрлі үлгіні зерттейді – НbCO жоқ қан мен уланып зардап шеккен қанды. Үлгіге мөлшері бірдей реактивтерді қосып, бояқтың өзгергенін бақылайды. Бояудың өзгеруі қалыпты қанның үлгісінде ғана жүреді. Уланып зардап шеккен қан үлгісін бояу өзгермейді не бірқалыпты өзгеріп отырады.
Жылдам – тесттер, не сынақтарды оқиға орнында не бірден зардап шегушінің клиникаға келіп түскенінен бастап жүргізеді. Мақсат – НbCO бар екендігін жедел анықтау.
Тақырып – 2 Ситуациялық есепті шешу:
- сынаманы дайындау;
- қандағы карбоксигемоглобинді химиялық экспресс-әдістерді қолдану арқылы идентификациялау;
- аналитикалық диагностика қортындысын жазу.
Мақсат: студенттерді сынақтарды талдамаға дайындығымен және химиялық жылдам-әдістерді қолдану арқылы қандағы карбоксигемоглабинді индентификациялаумен таныстыру.
Оқытудың тапсырмалары: студенттерді химиялық жылдам-әдістерді қолдану арқылы қандағы карбоксигемоглабинді талдау әдістеріне үйрету.
Өткізілу түрі: семинар, шағын топтармен жұмыс, студенттердің топтарымен тапсырмаларды орындау.
Тақырып бойынша тапсырмалар:
1 тапсырма. Топпен сабақтың тақырыбы бойынша теориялық сұрақтарды талқылау.
Қандағы СО анықтау
Алдын-ала зерттеу әдістері (химиялық)
Қан құрамындағы СО анықтауға бағытталған жылдам-тесттер
Басқа да химиялық сынамалар.
2 тапсырма. (2 студентке арналған)
Токсикологиялық химия. Ситуациялық тапсырмалар мен жаттығулар, Н.И.Калетина – М.-2007.-С-312. №7 тапсырма.
ХТАға жеткізілгендер: баланың зәрі мен қаны.
Жұмыстың барысы.
Отбасы баласымен бірге 8 жылдан бері таудағы көкке (пикникке) қатысып келеді. Үйге оралатын кезде адамдар қар көшкініне ұшыраған, олар сол себепті 14 сағат бойы жабық автокөлікте моторды қосып отыруға мәжбүр болды. Үйге оралған соң барлығы өздерін нашар сезінді. Ересектерінде бастары айналып, жүректері айныды, бұлшықеттерінің әлсіреуі байқалды. Әйелдерде төменгі қысым әсерінен жүрек ауруы байқалды. Бала комаға түсіп, ауруханаға жеткізілді.
Ақпарат
Ауруханада баланы тексеру барысында оның бетінің терісі көк-қызыл түске, ал көрініп тұратын нәзік тері қабаттары қою қызыл түке өзгерген. Фероцианид калий мен танин сынмаларында баланың қаны күлгін түсті (розовый) сақтап қалғандығы анықталды.
Зерттеу мақсаты: жеткізілген биообъектілермен химиялық жылдам-тесттерді пайдалана отырып, ХТА жүргізу.
Көрсетілген биообъектілерден химико-токсикологиялық сынамалардың сызбанұсқасын химия-токсикологиялық сынамалардың жүйелік әдістемелеріне сүйене отырып реттеңіз.
Зертхана GLP қағидаларына сүйене отырып жұмыс жасайды және заманауи TIAFT рекомендацияларына сәйкестендіріліп, аналитикалық құралдармен жабдықталған.
ЕСКЕРТУ
Тапсырманы орындау барысында:
Токсиканттардың физико-химиялық құрамдарын білуді пайдалана отырып және олардың токсикокинетикасы мен метаболизмін, биообъектіні таңдау кезінде ақпартты жеткізу;
Сынамаларды дайындау жөнінде және токсиканттарды жекешелендіруде ақпартты жеткізу;
Токсиканттарды анықтауда олардың сезімталдылығы мен жетіспеушіліктерін есепке ала отырып, химиялық жылдам-әдістерді таңдау;
Мөлшерлік анықтаудың әдістерін таңдауды негіздеу, математикалық формулаларды жүргізу, егер қажет болса бөлу әдістерін де қолдану;
Алынған нәтижелердің интерпретациясын жеткізу;
Токсиканттардың айқындалуы жөнінде қорытынды беру.
Әдебиеттер
1.Токсикологическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие + СD/ под ред. Н.И. Калетиной. – М., 2008. – 1016 с. Переплет.
2.Токсикологическая химия: учебник / под ред. Т.В. Плетеневой. – 2-ое изд. – М., 2008. – 512 с. Переплет.
3.Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия / В. Ф. Крамаренко. - Киев, «Высшая школа», 1989.- 272с.
4.Швайкова М.Д. Токсикологическая химия/ М.Д. Швайкова. - М., «Медицина», 1975.-376 с.
Бақылау сұрақтары:
Қандағы СО құрамын анықтау
Алдын-ала зерттеу әдістері (химиялық)
Қандағы СО құрамын анықтайтын жылдам-тесттер
Басқа да химиялық сынамалар
Токсиканттардың айқындалуы туралы қорытынды. Нәтижелерді анықтайтын сот-медициналық бағалауы.
ҚОСЫМША
Қандағы СО құрамын анықтау
Қандағы СО анықтау.
Қандағы көміртегі оксидін анықтауда алдын-ала сынақтарды қосқанда әртүрлі әдістерді қолданады, сонымен қатар, спектрофотометрия газды, хромотография және арнайы әдістер де бар. Қан құрамындағ СО анықтау СО бойынша не қанның сынақтарынан газ тәрізді қоспа бөледі, СО, СО,. О,, N.. газдың мөлшерін өлшеп, әртүрлі әдіс-тәсілдермен ондағы көміртегі оксидінің құрамын анықтайды.
Алдын-ала зерттеу әдістері (химиялық). Төмендегі реакцияларды орындаумен бірге параллельді ек түрлі үлгіні зерттейді – НbCO жоқ қан мен уланып зардап шеккен қанды. Үлгіге мөлшері бірдей реактивтерді қосып, бояқтың өзгергенін бақылайды. Бояудың өзгеруі қалыпты қанның үлгісінде ғана жүреді. Уланып зардап шеккен қан үлгісін бояу өзгермейді не бірқалыпты өзгеріп отырады.
Жылдам – тесттер, не сынақтарды оқиға орнында не бірден зардап шегушінің клиникаға келіп түскенінен бастап жүргізеді. Мақсат – НbCO бар екендігін жедел анықтау.
Тест 1. 15 мл суға 1-2 тамшы зерттелетін қан мен бөлек донорлық қанды қосады да пробирканы сілкиді. Қалыпты жағдайда сынама ашық-күлгін түсті, ал НbCO болғанда қою қызыл түске боялады. Содан соң 5 тамшы 20 % гидроксид натрий ерітіндісін тамызады. Пробирканы күшті сілкіп болған соң НbCO болғанда бірнеше сағат бойы ашық-күлгін түсін сақтап тұрады (НbCO концентрациясы 20 % кем болмауы тиіс). Егер ашық-күлгін түс сынық сары түске ауысса, қанда НbCO жоқ екендігін көрсетеді не 20% төмен. Бақылау сынамасын донорлық қанмен жүргізеді.
Токсиканттардың метаболизмі мен анықтау әртүрлі химиялық топтарда...755
Тест 2. екі пробиркаға 10 мл/ден дистилденген су құяды да біріншісіне – 5 тамшы анализденетін сынама мен 5 тамшы жаңадан дайындалған аммоний сульфидін, ал екіншісіне – 5 тамшы донорлық қан мен 5 тамшы жаңадан әзірленген аммоний сульфидін құяды. Жақсылап араластырып болған соң екі пробиркаға да 2-3 тамшыдан 30% сірке қышқылын тамызады. НbCO болған жағдайда анализденетін сынама қызыл түске енеді, ал бақылау сынамасы (донорлық) – қара жасыл түске ауысады.
Тест 3. 5 мл қанға (анализденетін қан мен донорлық қанға) 100 рет дистильденген сумен ерітілген 5 тамшы концентрленген мырыш сульфидінің ерітіндісін тамызады. Ұзақ және күштірек сілкиді. НbCO бар қан қызыл түске, ал НbCO жоқ қан – жасыл түске енеді.
Тест 4. 1 тамшы қанға (анализденетін қан мен донорлық қанға) 40 тамшы су мен 5 тамшы 40% фенилгидразин ерітіндісін тамызады. НbCO бар қан ашық-қызыл түске, ал НbCO жоқ қан – қою-қара қызыл түске енеді.
Тест 5. 5 мл қанға (анализденетін қан мен донорлық қанға) 100 рет ажыратылған 5 тамшы 1% гексаиианоферрат калий тамызады. НbCO бар қан қызыл-қоңыр түске, ал НbCO жоқ қан – ашық қоңыр (гемоглабин темірі Ре дейін қышқылданады) түске енеді.
Басқа да химиялық сынамалар. Малдардың бауырларынан алынған 2-5 мл көлеміндегі зерттелетін және бақылау қандарына 100 мл су қосады. Осыдан кейін НbCO бар қан ашық-қызыл түске, бақылау қаны – қою түске енеді.
Содан кейін төмендегі реакцияларды жүргізеді:
1:100 қатынасындағы зеріттелетін сынама мен бақылау қанына бірдей көлемде 30% гидроксид натрий ерітіндісін қосады. Көміртегі оксиді бар қан күлгін түсін сақтап қалады, ал бақылау қаны қара-жасыл түсті қабылдайды.
1:4 қатынасындағы зерттелетін сынама мен қанға шамамен 3түрлі көлемде 1% танин ерітіндісін тамызып араластырады. Көміртегі оксиді бар қан күлгін түсін сақтап, ал бақылау қаны сұр түсті қабылдайды.
1:20 қатынасындағы зерттелетін сынама мен бақылау қанына 20 % мөлшердегі теңдей калий гексаиианоферат ерітіндісімен 2 мл 2:1 қатынасында қышқыл тамызады. Көміртегі оксидінен тұратын қан күлгін түсін сақтайды, ал бақылау қаны қою түске боялады.
Қорғасын ацетаты ерітіндісінің 5 бөлігімен араласқан бақылау қаны, қара- жасыл түске енеді, көміртегі оксиді бар қан өзінің күлгін түсін сақтап қалады.
Реакцияны ажыратылған қанға ақ фильтр қағазын батыру арқылы жүргізуге болады. көрсетілген реакциялар НbCO қандағы аз мөлшерін анықтауда қажет.
Карбоксигемоглобин мен карбоксимиоглобинді сандық анықтаудың сот-медициналық бағалауы.
НbCO қан құрамында болуы бәрінен бұрын СО концентрациясының тыныс алатын ауа мен әсеріне байланысты.
НbCO концентрациясы жоғары не төмен болғанда СО парциальды қысымы альвеолярлы ауада порцальды қысыммен салыстырғанда О.
НbCO қандағы ажалды концентрациясы шамамен орташа 60% құрайды, бірақ 40%-80% дейін жылжуы мүмкін.
СО уланудың төмен барометриялық қысымда күшейеді, ылғалдың жоғарылауы жоғары не төмен температурада ауаның, күшейтілген бұлышқет жұмысына кері әсер етеді.
Уланудың аса ауыр түрі өкпе, жүрек ауруларынан зардап шегетіндерде қан айналымы бұзылған, семіздікпен, анемиямен, инфекциялық аурулармен ауырған кезде қаттырақ жүреді.
Өнеркәсібі дамыған қалалардың ауасында үнемі СО кездеседі, соның салдарынан сол қалалардағы тұрғындардың қан құрамында НbCO бар. НbCO концентрациясы мен ауаның ластану деңгейі арасында СО тікелей тәуелділік көрсетілген. Мысалы, көшедегі қозғалысты реттейтін адамдарда НbCO мөлшері 22% жетуі мүмкін.
Өлген адамның қан құрамынан НbCO мөлшері 60% екендігі байқалса, тез арада өлімнің себебіне қорытынды жасау үшін патологоанатомиялық негіздерін талдау қажет және де уланудың да негізін анықтау керек.
СО организмге түсуі жоғарыласа соғұрлым ол ұлпаларда да көбейе түседі.
Тақырып - 3 Карбоксигемоглобинге бағытталмаған сот-химиялық талдау бойынша тәжірибелік есеп шешу:
- сынаманы талдауға дайындау;
- өлік дене қанындағы карбоксигемоглобинді химиялық және физика-химиялық әдістерді қолдану арқылы талдау.
Мақсаты: студенттерді карбоксигемоглобиннің сот-химиялық талдауына бағытталған сызбамен таныстыру.
Оқытудың тапсырмалары: студенттерді сынамаларды талдауға дайындау әдістерімен және өлі денедегі қаннан карбоксигемоглобинді анықтау әдістерін үйрету.
Жүргізілу түрі: семинар, шағын топтармен жұмыс және екі жұп студенттермен тапсырмаларды орындау.
Тақырып бойынша тапсырма:
1 тапсырма. Сабақтың тақырыбы бойынша топпен бірге теориялық сұрақтарды талқылау.
Көміртегі оксидін (ІІ) биообъектіде анықтау әдістері.
Сынамаларды талдауға даярлау.
Алдын-ала зерттеу әдістері (химиялық).
Химиялық талдау әдістерін пайдалану арқылы өлген адам қанының құрамынан карбоксигемоглобинді анықтау.
Физика-химиялық талдау әдістерін пайдалану арқылы өлген адам қанының құрамынан карбоксигемоглобинді анықтау.
2 тапсырма. (2 студентке арналған)
Токсикологиялық химия. Ситуациялық тапсырмалар мен жаттығулар. Н.И.Калетина М-2007-с-314 ситуациялық тапсырмалар №9.
СХЭ жеткізілгендер: ішкі организмдер, өлген адамның зәр мен қаны.
Жұмыстың мазмұны.
Өте қатты өрттен саяжай ауданында бір адам жоғалды. Оқиға болған жерде айқындайтын ештеме қалмады. 3 күннен кейін өлі дене сырты жабық аз ғана жанған сарайдан табылды.
Ақпарат.
Өлі денені тексеру барысында оның өкпесі мен миынан ісік, көмекейінде дақ, сия-көк түсті тері мен нәзік тері жабындарының түсі қою-қызыл түске өзгергені айқындалды.
Өлі дененің қан құрамын зерттегенде токсикант табылды. Қорғасын ацетаты мен формалин негізіндегі сынамаларда зардап шегушінің қанының түсі өзінің күлгін түсін сақтап қалды.
Зерттеу мақсаты: көрсетілген биообектілерден карбоксигемоглобиннің сот-химиялық талдауына бағытталған сынамалар жүргізу.
Көрсетілген биообъектілерден химико-токсикологиялық сынамалардың сызбанұсқасын химия-токсикологиялық сынамалардың жүйелік әдістемелеріне сүйене отырып реттеңіз.
Зертхана GLP қағидаларына сүйене отырып жұмыс жасайды және заманауи TIAFT рекомендацияларына сәйкестендіріліп, аналитикалық құралдармен жабдықталған.
ЕСКЕРТУ
Тапсырманы орындау барысында:
Токсиканттардың физико-химиялық құрамдарын білуді пайдалана отырып және олардың токсикокинетикасы мен метаболизмін, биообъектіні таңдау кезінде ақпартты жеткізу;
Сынамаларды дайындау жөнінде және токсиканттарды жекешелендіруде ақпартты жеткізу;
Токсиканттарды анықтауда олардың сезімталдылығы мен жетіспеушіліктерін есепке ала отырып, химиялық жылдам-әдістерді таңдау;
Мөлшерлік анықтаудың әдістерін таңдауды негіздеу, математикалық формулаларды жүргізу, егер қажет болса бөлу әдістерін де қолдану;
Алынған нәтижелердің интерпретациясын жеткізу;
Токсиканттардың айқындалуы жөнінде қорытынды беру.
Әдебиеттер
Токсикологическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие + СD/ под ред. Н.И. Калетиной. – М., 2008. – 1016 с. Переплет.
Токсикологическая химия: учебник / под ред. Т.В. Плетеневой. – 2-ое изд. – М., 2008. – 512 с. Переплет.
Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия / В. Ф. Крамаренко. - Киев, «Высшая школа», 1989.- 272с.
Швайкова М.Д. Токсикологическая химия/ М.Д. Швайкова. - М., «Медицина», 1975.-376 с.
Бақылау сұрақтары:
Көміртегі оксидін (ІІ) биообъектіде анықтау әдістері.
Сынамаларды талдауға даярлау.
Алдын-ала зерттеу әдістері (химиялық).
Химиялық талдау әдістерін пайдалану арқылы өлген адам қанының құрамынан карбоксигемоглобинді анықтау.
Физика-химиялық талдау әдістерін пайдалану арқылы өлген адам қанының құрамынан карбоксигемоглобинді анықтау.
ҚОСЫМША
Қан құрамындағы көміртегі оксидін (ІІ) айқындаудың спектроскопиялық әдістері (Крамаренко В.Ф. Токс.химия-высшая школы – Киев 1989-с415-424)
Көміртегі оксидімен (ІІ) уланған адамдарда, гемоглобиннің барлығы карбоксигемоглобинге ауыспайды, оксигемоглобиннің карбоксигемоглобинге толық ауыспағанынша өлім ерте келеді.
Қан құрамынан карбоксигемоглобинді спектроскоп арқылы айқындауға болады.
Спектроскоппен қанды қарағанда карбоксигемоглобиннің бар не жоқ екендігіне көз жеткізетін сызықтар мен өзектер бақыланады.
Зерттелетін қан құрамына ашық-күлгін түсті бояқ ерітінді алынғанша су қосады. Бұл ерітіндінің спектрокопиялық зерттеулерінде сәйкестендірілетін спектральды сызықтар көрінеді.
Қанның құрамындағы оксигемоглобин спектрі ОНb
Оксигемоглобин спектрі ОНb қанындағы екі сызықты білдіреді. Фраунгофера D және E ұзындығының толқын арасындығы сызықтары 577 – 589нм және 536 – 556нм. Карбоксигемоглобин спектрі СОНb арасындағы екі сызығы және ұзындығының толқыны 564 – 579 және 523 – 536нм.
Бір көлемге жаңадан дайындалған аммоний сульфидінің (NH4)2S ерітіндісін не басқа да қалыпқа келтірушілерді (дитонит натрий Nа 2S2 О4 21-0 және т.б. қосқанда). зерттелетін қан құрамына төрт мөлшерде су ерітіндісін қосқанда оксигемоглобин (ОНb) дезоксигемолгобинге дейін тоқтайды, оның спектрінде 543-596 нм. Аралығында ұзын сызық пайда болады. Карбоксигемоглобин аммоний сульфиді мен басқа да қалыпқа келтіргіштермен қайта орнына келмейді. Сондықтан, қалпына келтіргіштерді қосқанда кабоксигемоглобиннің сызықтары жоғалмайды.
Осындай жағдайда окси-, карбоксигемоглобині бар қан құрамына аммоний сульфидінің ерітіндісін қосқаннан соң, карбоксигемоглобиннің екі анықтау сызықтары көрініп тұрады, бірақ оксигемоглобиннің сызықтары жоғалып кетеді, олардың орнына дезоксигемоглобиннің жуан сызықтары пайда болады. айтылған сызықтардың қан құрамында болуы организмнің көміртегі оксидімен уланғандығын көрсетеді.
Оптикалық әдістер (Н.И.Калетина – Метаболизм и определение токсикантов. М-2007, с-753-759)
Зардап шегушінің қаны мен өндірістік не СО тұратын ғимараттардың ауалары СО зерттеу объектілері болып табылады.
Оқиға орында алнған қаннан не зардап шегушіге алғашқы медициналық көмек көрсету кезінде алынған қан құрамын анықтау маңызды. СО анықтаудың спектрометриялық әдісі басқаларға қарағанда кеңінен тараған, себебі барлық гемоглобинді құрылымдар спектрдің белгілі бір бөлігінде абсорбцияға ие.
Қан құрамындағы НbCO мөлшерлік анықтаудың спектрофотометриялық әдістері
Зерттелетін қанға қалыпқа келтірушіні (натрий тиосульфаты) қосқанда окси-, метгемоглобин гемоглобиннің қалпына келтірілген формасын түзеді.
СО көмірқышқыл газына қарағанда гемоглобинге үлкен туыстық ұқсастығы бар, сондықтан НbCO комплексі тиосульфат натримен ыдырамайды. Осындай жағдайда тиосульфат натриймен шайғанда НbCO комплексінде (8-16, А сурет).
1-сурет. НbCO (А) УФ-спектрі қалпына келтірілген гемоглобиннің (Б) және иісті газбен папис қанын уландырғанда (В).
Нәтижелердің интерперитациясы
СО қан құрамында <5% болса: қалыпты, темекі тартатындарда 10%.
СО қан құрамында 10 -20 % болса: интоксикацияның жеңіл дәрежесі
СО қан құрамында 20 -30 % болса: интоксикацияның орташа дрежесі
СО қан құрамында 30 -40 % болса: интоксикацияның орташа дрежесі,бірақ коллапс болуы мүмкін.
СО қан құрамында 40 -50 %болса: интоксикацияның орташа дәрежесі, тыныс жүрек-қантамырлар жүйесінің бұзылуы,кейде коллапс, өлім болуыда мұмкін.
СО қан құрамында 50 -60% болса: интоксикацияның жоғарғы дрежесі - кома,талма,кейде өлім.
СО қан құрамында 60 - 90%болса: өлімге әкеледі
Газохромотографиялық әдіс.
Газ хромотография әдісі қандағы СО жалпы сандық анықтаудың қарапайым және тікелей әдісі болып табылады. НbCO қанынан СО босап шығуы натрий карбонаты ерітіндісі немесе басқада заттар қосқанда бөлінеді. СО концентрациясын калибрлік графикті есептеу арқылы анықтайды. Әдіс нәтижесі НbCO консентрациясы 30-100% көрсетеді. Әдісті қолдануда 10 % ауытқулықты құрайды.
Тақырып – 4 Сараптамалық есепті шешуді аяқтау:
- өлік дене қанындағы карбоксигемоглобин концентрациясын спектрофотометриялық әдіс көмегімен анықтау.
- сараптама қорытындысын (сот-химиялық зерттеу акті) рәсімдеу.
Мақсаты: Мәйіт қанындағы спетрофотометрия әдісімен анықталған карбоксигемоглобин концентрациясымен таныстыру; эксперт қорытындысы (сот-химиялық зерттеуінің акті).
Оқу тапсырмасы: Мәйіт қанындағы спетрофотометрия әдісімен анықталған карбоксигемоглобин концентрациясын және эксперт қорытындысын анықтауды (сот-химиялық зерттеуінің акті) үйрету.
Өткізілу түр: семинар, шағын топтармен жұмыс, студенттердің топтарымен тапсырмаларды орындау.
Тақырып бойынша тапсырмалар:
1 тапсырма. Топпен сабақтың тақырыбы бойынша теориялық сұрақтарды талқылау
1 Көміртегі оксидін (ІІ) биообъектіде анықтау әдістері.
2.Сынамаларды талдауға даярлау.
3.Алдын-ала зерттеу әдістері (химиялық).
4.Химиялық талдау әдістерін пайдалану арқылы өлген адам қанының құрамынан карбоксигемоглобинді анықтау.
5.Физика-химиялық талдау әдістерін пайдалану арқылы өлген адам қанының құрамынан карбоксигемоглобинді анықтау.
2 тапсырма. (2 студентке арналған)
Токсикологиялық химия. Ситуациялық тапсырмалар мен жаттығулар, Н.И.Калетина – М.-2007.-С-314. №9 тапсырма.
ХТАға жеткізілгендер: баланың зәрі мен қаны.
Жұмыстың барысы.
Өте қатты өрттен саяжай ауданында бір адам жоғалды. Оқиға болған жерде айқындайтын ештеме қалмады. 3 күннен кейін өлі дене сырты жабық аз ғана жанған сарайдан табылды.
Ақпарат.
Өлі денені тексеру барысында оның өкпесі мен миынан ісік, көмекейінде дақ, сия-көк түсті тері мен нәзік тері жабындарының түсі қою-қызыл түске өзгергені айқындалды.
Зерттеу мақсаты: жеткізілген биообъектілермен химиялық жылдам-тесттерді пайдалана отырып, ХТА жүргізу.
Көрсетілген биообъектілерден химико-токсикологиялық сынамалардың сызбанұсқасын химия-токсикологиялық сынамалардың жүйелік әдістемелеріне сүйене отырып реттеңіз.
Зертхана GLP қағидаларына сүйене отырып жұмыс жасайды және заманауи TIAFT рекомендацияларына сәйкестендіріліп, аналитикалық құралдармен жабдықталған.
ЕСКЕРТУ
Тапсырманы орындау барысында:
Токсиканттардың физико-химиялық құрамдарын білуді пайдалана отырып және олардың токсикокинетикасы мен метаболизмін, биообъектіні таңдау кезінде ақпартты жеткізу;
Сынамаларды дайындау жөнінде және токсиканттарды жекешелендіруде ақпартты жеткізу;
Токсиканттарды анықтауда олардың сезімталдылығы мен жетіспеушіліктерін есепке ала отырып, химиялық жылдам-әдістерді таңдау;
Мөлшерлік анықтаудың әдістерін таңдауды негіздеу, математикалық формулаларды жүргізу, егер қажет болса бөлу әдістерін де қолдану;
Алынған нәтижелердің интерпретациясын жеткізу;
Токсиканттардың айқындалуы жөнінде қорытынды беру.
Әдебиеттер
Токсикологическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие + СD/ под ред. Н.И. Калетиной. – М., 2008. – 1016 с. Переплет.
Токсикологическая химия: учебник / под ред. Т.В. Плетеневой. – 2-ое изд. – М., 2008. – 512 с. Переплет.
Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия / В. Ф. Крамаренко. - Киев, «Высшая школа», 1989.- 272с.
Швайкова М.Д. Токсикологическая химия/ М.Д. Швайкова. - М., «Медицина», 1975.-376 с.
Бақылау сұрақтары:
Көміртегі оксидін (ІІ) биообъектіде анықтау әдістері.
Сынамаларды талдауға даярлау.
Алдын-ала зерттеу әдістері (химиялық).
Химиялық талдау әдістерін пайдалану арқылы өлген адам қанының құрамынан карбоксигемоглобинді анықтау.
Физика-химиялық талдау әдістерін пайдалану арқылы өлген адам қанының құрамынан карбоксигемоглобинді анықтау.
Сараптама қорытындысы
ҚОСЫМША
Оптикалық әдістер (Н.И.Калетина – Метаболизм и определение токсикантов. М-2007, с-753-759)
Зардап шегушінің қаны мен өндірістік не СО тұратын ғимараттардың ауалары СО зерттеу объектілері болып табылады.
Қан құрамындағы НbCO мөлшерлік анықтаудың спектрофотометриялық әдістері
Зерттелетін қанға қалыпқа келтірушіні (натрий тиосульфаты) қосқанда окси-, метгемоглобин гемоглобиннің қалпына келтірілген формасын түзеді.
СО көмірқышқыл газына қарағанда гемоглобинге үлкен туыстық ұқсастығы бар, сондықтан НbCO комплексі тиосульфат натримен ыдырамайды. Осындай жағдайда тиосульфат натриймен шайғанда НbCO комплексінде (8-16, А сурет).
1-сурет. НbCO (А) УФ-спектрі қалпына келтірілген гемоглобиннің (Б) және иісті газбен папис қанын уландырғанда (В).
Нәтижелердің интерперитациясы
СО қан құрамында <5% болса: қалыпты, темекі тартатындарда 10%.
СО қан құрамында 10 -20 % болса: интоксикацияның жеңіл дәрежесі
СО қан құрамында 20 -30 % болса: интоксикацияның орташа дрежесі
СО қан құрамында 30 -40 % болса: интоксикацияның орташа дрежесі,бірақ коллапс болуы мүмкін.
СО қан құрамында 40 -50 %болса: интоксикацияның орташа дәрежесі, тыныс жүрек-қантамырлар жүйесінің бұзылуы,кейде коллапс, өлім болуыда мұмкін.
СО қан құрамында 50 -60% болса: интоксикацияның жоғарғы дрежесі - кома,талма,кейде өлім.
СО қан құрамында 60 - 90%болса: өлімге әкеледі
Карбоксигемоглобин мен карбоксимиоглобинді сандық анықтаудың сот-медициналық бағалауы
НbCO қан құрамында болуы бәрінен бұрын СО концентрациясының тыныс алатын ауа мен әсеріне байланысты.
НbCO концентрациясы жоғары не төмен болғанда СО парциальды қысымы альвеолярлы ауада порцальды қысыммен салыстырғанда О.
НbCO концентрациясы арасындағы сәйкестікпен кейде улану да кездеседі.Бұл ерекше жағдайларда топтық улануда кездеседі.
Аса қауіпті НbCO концентрациясы қанда 60% - ды құрайды, бірақ 40%-дан 80%-ға толқуы мүмкін , ішкі жағдайларға ерекше организмге әсерін тигізеді.
СОмен аса қатты уланумен қан қысымы төмендеген кезде жоғары дымқылдықта ауа райының өте жоғары немесе төмен температурада, жұмысты жылда істеген кезде артады.
Жасы егде адамдар НbCO-ны көтере алмайды. Әйелдерде улану еркектерге қарағанда жеңіл өтеді. Аяғы ауыр адамдар өте сезімтал болады.
Аса қатты улануда әсіресе өкпесі, жүрегі ауыратын, қанайналымы бұзылған, семіздікке шалдыққан, қаны аз, бас миы соққыға ұшыраған, жұқпалы аурулармен ауырған адамдар ауыр қабылдайды.
СО аса қатты улану ішімдік интоксикациясына қарама-қарсы.
СО және көмірқшқыл газы, СО улану, бензин буы, HCN HbCO концентрациясының аса жоғары түрі СО әрекетіне әртүрлі аса қатты сезінушілікті міндетті түрде есепке алуы керек. Топ болып уланғандарда коматоздық жағдайға душар болғандарды HbCO ауыр улануды басынан өткізгендерден төмен долады.
HbCO қандағы мөлшерлік құрамы адамның белгілі бір мүшелерінен зерттеуге алынған қанына байланысты болады.