Развіццё сістэмы мясцовага кіравання

Вялікія князі літоўскія ў 13 – 14 ст. захоўвалі былую тэрытарыяльную структуру на падуладных землях, ажыццяўлялі кіраўніцтва імі праз сістэму васалітэту. Вялікія князі на далучаных землях пакідалі прадстаўнікоў мясцовых дынастый. Паступова улада ў іх пераходзіла да прадстаўнікоў вялікакняжацкага роду.

Вітаўт увёў інстытут намесніцтва. Пераемнікамі ўдзельных князёў станавіліся вялікакняжацкія намеснікі. Правы: уся адміністрацыйна – гаспадарчая. Фінансавая, судовая ўлады.

Пазней замест намеснікаў – ваяводы. Іх прызначаў сам князь.

У часы Казіміра (2-я пал. 15 ст.) на тэрыторыі Беларусі працягвалі існаваць княствы, якімі кіравалі мясцовыя князі. Але яны падпарадкоўваліся вялікаму князю і знаходзіліся ў васальнай залежнасці ад яго. Пры Казіміры дзейнічаў прынцып дзяржаўнага будаўніцтва “не рушыць даўніны, не ўводзіць навіны”.

Полацкае і віцебскае баярства дабілася ад вярхоўнай улады гарантаванага права на атрыманне пасад мясцовага кіравання – ключніка, баброўнічага, лоўчага і інш.

У староствах – старосты.

На месцах (ніжэйшае звяно)– цівуны, сотнікі, прыставы, старцы.

Цівуны і старцы размяркоўвалі і збіралі чынш з сялян, наглядалі за работамі ў вялікакняжацкай гаспадарцы + абаранялі сялян ад свавольстваў і празмернага прыгнёту з боку аканомаў.

Гарады.

Баяры валодалі дамамі і дварамі ў горадзе, землямі і лясамі за горадам. Багатыя купцы вялі гандаль з іншымі гарадамі. Разам з баярамі купцы ўдзельнічалі ў кіраванні горадам.

Пераважнай па колькасці часткай насельніцтва горада былі так званыя “чорныя людзі”. Гэта шматлікія рамеснікі (“рукадзельныя людзі”), а таксама дробныя і сярэднія гандляры.

Карэнных жыхароў горада, якія не былі залежнымі ад феадалаў, называлі мяшчанамі (г.зн. жыхары месца – горада).

Асобнае становішча занімала духавентсва (епіскапы, святары, манахі). Яны складалі ўплывовую групу грамадства.

З канца 14 ст. гарады пачалі атрымоўваць Магдэбургскае права. Гарады, якія мелі такое права сталі асобнымі адзінкамі адміністрацыйна – тэрытарыяльнай структуры ВКЛ і не падпарадкоўваліся феадалу.

Вільня – 1387, Брэст (1390), Слуцк (1441), Гродна (1496), Полацк (1498), Мінск (1499)

У такіх гарадах была гарадская рада. Складалася з бургамістра, радцаў, лаўнікаў – службовыя асобы гарадскога магістрата. Магістрат складаўся з рады і лавы - суду.У ёй галоўную ролю адыгрывалі : купецтва, рамесныя майстры, цэхмістры.

Усе пасады ў магістраце за выключэннем войта былі выбарнымі.

Войт узначальваў гарадскую раду і прызначаўся вялікім князем ці ўладальнікамі горада. Як правіла войтамі станавіліся прадстаўнікі мясцовай феадальнай знаці.

Грамату на Магдэбургскае права дараваў (выдаваў) гарадам вялікі князь або ўладальнік горада.

На працягу 14 – 16 ст. васальная сістэма мясцовага кіравання ў ВКЛ была заменена павятова – ваяводскай сістэмай. Гэта забяспечвала кансалідацыю правячай эліты вакол вялікакняжацкай улады і аб’ектыўна спрыяла цэнтралізацыі дзяржавы.

Ваяводства – ваявода (вырашаў усе пытанні (гаспадарчыя, фінансавыя, вайсковыя, судовыя)

Намеснік – кашталян ( камандаваў вайсковымі сіламі)

Падваявода (вёў справы канцылярыі)

Гараднічы (адказваў за рамонт і ўмацаванне ваяводскага замка)

Ключнік (наглядаў за зборам падаткаў і выкананнем павіннасцей)

Ляснічы і лоўчы (даглядалі лясныя ўгоддзі)

Стайнік (загадваў ваяводскай стайняй)

Павет – стараста

Горад – войт, бургамістр і гарадская рада

Вёска – цівун

Сотнік

Прыстаў

старцы