Ғылым саласы бойынша аспиранттар саны

(адам)

	1999	2000	2001	2002
Аспиранттар саны - барлығы Олардың ішінде ғылым салалары бойынша: физика-математикалық химиялық биологиялық геология-минералогиялық техникалық ауыл шаруашылық тарих экономикалық философиялық филологиялық географиялық құқық педагогикалық медицина Фармацевтика Ветеринарлы өнер Архитектура Психологиялық Әлеуметтік Саяси Мәдениеттану Жер туралы ғылым	4919 326 189 251 42 687 184 242 946 110 410 96 326 460 396 5 61 7 31 56 25 69 - -	4691 251 158 213 40 573 174 223 915 94 356 94 450 458 371 6 48 64 45 40 29 89 - -	4792 228 157 213 6 679 198 209 963 97 365 25 484 458 239 5 56 83 29 39 11 57 10 181	5321 253 178 239 - 831 257 214 967 101 420 - 567 472 208 7 73 128 31 41 15 67 10 242

Олардың ішінде аспирантураны бітіргендер саны 21,8 (34) кестеде көрсетілген. Бұл мәліметтер бойынша соңғы 2002 ж экономика саласы бойынша бітірген аспираттар үлесі 19,5% болған, олардың ішінде дисертацияқорғағандар үлесі 97% құралған. Мысалы архитектура саласында аспирантура мүлдем болмаған, және 1997-2002 жыл аралығында дисертация бұл сала бойынша қорғалмаған себебі бізде қазіргі таңда құрылыс жұмыс тары қарқынды іске аспауда. Өнертану саласында да жағдай сондай с/қ бұл салаларды дамытуға қаржы қаражаты аз бөлінуде.

Кесте

Ғылым салалары бойынша бітіруші аспиранттар саны

(адам)

	Барлық ғылыми ұйымдар
	барлығы	Оның ішінде диссертация қорғағандар
Барлығы 1999 2000 2001 2002 Оның ішінде ғылым салдалары бойынша: физико-математических 1999 2000 2001 2002 химических 1999 2000 2001 2002 биологических 1999 2000 2001 2002 геолого-минералогических 1999 2000 2001 2002 технических 1999 2000 2001 2002 сельскохозяйственных 1999 2000 2001 2002 исторических 1999 2000 2001 2002 экономических 1999 2000 2001 2002 философских 1999 2000 2001 2002 филологических 1999 2000 2001 2002 географических 1999 2000 2001 2002 юридических 1999 2000 2001 2002 педагогических 1999 2000 2001 2002 медицинских 1999 2000 2001 2002 фармацевтических 1999 2000 2001 2002 ветеринарных 1999 2000 2001 2002 Искусствоведения 1999 2000 2001 2002 архитектуры 1999 2000 2001 2002 психологических 1999 2000 2001 2002 социологических 1999 2000 2001 2002 политических 1999 2000 2001 2002 культурология 1999 2000 2001 2002 науки о Земле 1999 2000 2001 2002	1239 1467 1482 1154 81 130 79 70 62 74 48 46 61 103 72 44 8 15 3 - 159 194 174 147 59 46 85 51 67 81 83 49 143 204 212 225 33 35 41 16 138 127 126 105 20 29 8 - 49 57 91 80 138 154 159 120 151 135 150 77 7 1 1 - 17 12 18 14 3 14 34 15 1 15 7 9 14 17 17 13 13 13 7 2 15 11 34 17 - - 1 - - - 32 54	228 191 185 113 2 9 7 8 17 11 7 6 13 13 9 5 1 1 - - 10 10 9 18 7 5 5 - 9 5 12 4 13 14 12 11 6 4 4 1 36 20 14 10 - 2 - - 12 14 14 11 18 14 19 10 70 54 65 26 4 1 1 - - 2 1 - - 3 - - - - - - 3 1 - - 2 5 2 - 5 3 2 1 - - - - - - 2 2

Докторлар саны мен бітірушілер бойынша мәліметтер 21.9. (35) кестеде көрсетілген. Бұл кесте 1995 жылмен 2002 ж аралығын толық қамтыған. Осы мәліметтер бойынша осы 1995-2002 ж аралығында доктораттар саны көбейген. Оның ішінде көп бөлігін ЖОО-ғылар саны басым 1995 ж докторанттар саны 123 адам болса, оның 78,9% ЖОО-лар құраған, ал 2002 жылы ол 66,5% төмендеген. Себебі оның 33,5% үлесін ғылыми ұйымдардағы докторанттар алған. Бұл көрсеткіштер елдегі ғылыми ұйымдардың ісі алға басып келе жатқанын андаған қызметкерлер арасында докторлардың көбеюі жақсы көрсеткіштердің бірі деп ойлаймын. 1995-2002 жылы бітірген докторанттардың 17,2% ғана диссертация қорғаған. Соңғы 2002 жылды ғана алып қарасақ сол жылы бітірген 50 докторанттардың 12% ғана дисертация қорғаған болатын.

кесте

Докторанттардың саны мен бітірушілері

(адам)

	1999	2000	2001	2002
Докторанттар саны (жыл соңында) оның ішінде: ғылымит ұйымдарда оқығандар жоғары оқу орныдарында оқығандар Қабылданған докторанттар – Барлығы Оның ішінде: Ғылыми ұйымдармен Жоғары оқу орындарымен Бітіруші докторанттар- Барлығы Оның ішінде: Ғылыми ұйымдармен Олардың ішінде диссертация қорғағандар Жоғары оқу орындарымен Олардың ішінде диссертация қорғағандар	275 39 236 96 14 82 70 18 11 52 10	245 34 211 81 10 71 78 12 4 66 11	285 70 15 139 95 44 76 7 - 69 10	262 88 174 106 41 65 50 15 5 35 6

21.9. (35) докторанттар саны мен бітірушілер әртүрлі салалар бойынша докторанттардың ең көбі медициналық, экономикалық және техникалық салаларды қамтиды. Мысалы экономика саласында 2002 докторанттардың 19,5% оқыған, ал медицина саласында 1999 ж 26,1% құраған, 2002 ж бұл көрсеткіш екі есе төмендеген, яғни 18,7% құраған. Мұның өзі жаман емес көрсеткіш техникалық салада соңғы жылы докторанттардың 16,0% оқуда. Ең аз докторанттарсаны фармацевтика, география және жерт/ы ілімдерде. Сондықтан осы салаларды дамытып, мамандарды дайындау керек.

Ғылым салалары бойынша докторанттар саны

(адам)

	1999	2000	2001	2002
Докторанттар саны- Барлығы Олардың ішінде ғылым салалары бойынша: физико-математических химических биологических технических сельсхозяйственных исторических экономических философских филологических географических юридических педагогических медицинских фармацевтических ветеринарных психологических социологических политических науки о Земле	275 19 3 10 34 4 5 48 17 12 1 12 18 72 - 8 1 3 8 -	245 14 2 13 21 4 8 45 12 21 - 13 12 61 3 8 1 3 4 -	285 13 4 11 42 9 12 55 16 19 - 15 14 48 - 8 2 2 3 12	262 11 7 6 47 6 10 51 9 14 - 18 15 49 - 4 2 13

21.10. Ғылым салалары орта докторанттар саны ғылым кандидаттары мен доктаранттарын дайындаудың аз қарқынды болуы жоғары квалификациялы ғылыми мамандардың қартайып, олардың шығармашылық белсенділігін төмендетеді.

Соңғы екі жылды, яғни 2001 мен 2002 ж алып қарасақ ғылыми-техникалық жұмыстар көлемі, оған кеткен қаражат көлемі өскен әсіресе зерттеулер мен өңдеу қызметінде 2001 жылы жалпы ғылыми-техникалық жұмыстың 82,8% осы зерттеулер мен өңдеулерге қалған 17,1% ғылыми-техникалық қызметке жұмсалған, ал қалғаны 31,8% ғылыми-техникалық қызметке аударылған. Яғни жалпы ғылыми-техникалық жұмыстар көлемі іске асырғанда 2001 ж 92,5% ал 2002 ж82,5% құрған. Себебі бюджеттен бөлінген ақша қаражаты жетпеуінен.

Республиканың ғылыми-техникалық дамуына ғылыми және техника саласындағы меншікті ақпаратталған ресурс маңызды әсерін тигізіді. Сондай-ақ ғылыми-техникалық ақпараттық меншіктік жүйесін қалыптастыруда маңызды б/т. Бұл бағдарлама бойынша басты ұйым болып қаз/н ғылыми-тех. Ақпараттық мем-к ғылыми зерттеу институты табылады (КазгосИНТИ) Ол жерде берілгендер базасы түрінде мемелкет ақпараттық ресурс құрылады және ол туралы кезекті басылымдар шығып тұрады. Қазақстандағы басталған және аяқталған ғылыми-зерттеу жұмыстары қорғалған диссертациялар туралы, Республикалық ғылыми-техникалық кітапханаға түскен жаңа әдебиеттер мен басқа да ақпараттық материалдар қамтылады.

Инновациялық даму мәселелері қазіргі заманғы экономикалық ғылымилық негіздегі бағыттардың бірі болып табылады ҚР ұлттық экономиканың әлемдік экономикада маңызды орын алуына, отандық инновациялық мерзімдерді тиімді қолдану әсер етеді. Елдің инновациялық мүмкіндігі, мемлекеттік инновациялық саясатты қалыптастыруда маңызды орын алады. Экономикалық инновациялық мүмкіндік ғылыми, интелектуалды шығармашылық және ғылыми-техникалық мүмкіндіктер мен байланысты.

Әрбір елдің инновациялық мүмкіндігінің жоғарлауын дұрыс бағалау, тек инновациялық қызметті ғылыми-техникалық және өндірістік қызмет пен байланыстыра қарастырған кезде ғана жүзеге асуы мүмкін, яғни ғылым, инновация және өндіріс-бұл біріңғай жүйе б/т. Бұл үш түрлі қызметтердің біріңғай жүйеге “ғылыми-инновация-өндіріс” айналуы ғылыми-техникалық дамудың негізгі шарты болып табылады. Бұл үшеуін бірлесіп қызмет еткен жағдайда ғана жоғарғы нәтижеге жетуге болады.

Инновациялық мүм/ң ресмилық элементтерін бөлудің негізгі принципі болып, олардың инновациялық процестегіқызметі табылады. Инновациялық мүмкіндіктің құрамдас бөлігіне кадрлық, техника технологиялық, ақпараттық ұйымдастырушылықтан басқа қаржылық ресурста жатады.

Инновациялық мүмкіндіктің қаржылық ресурстары келесі қызмет атқарады:

• Инновациялық процесстерді жүзеге асыру үшін қаржылық ресурстардың келіп түсуін қамтамасыз ету;

• Инновациялық процесс кезеңінің өту барысында сәйкес қаржылық ресурстардың икемді түсуін қамту;

• Инновациялық процестерді жүзеге асыруға әсер ету;

• Инновациялық өңдеуге жағдай жасау;

• Инновацияларға шығындарды жұмсаудың тиімді қалыптарына әсер ету;

• Матер-техникалық рессурстар инновациялық мүмкіндіктерді қалыптастыруда маңызды орын алады.

Олар оның заттық негізін құрап, техника-технологиялық негізін анықтайды, инновациялық қызметтердің көлемі мен даму ырқына әсер етеді. Матер-техникалық ресурстар өндіріс құралдарын дайындайтын салаларда құрасытылады. Бұл салада жоғары технологиялық деңгейде болуы керек.

Инновациялық мүмкіндіктерді қалыптастыру арқылы нақты материалдық ресурстарды алу қиын. Сондықтан ол материалдық емес жаңалықтарды ашуға бағытталуы керек. Ол ұлттық экономикадағы шикізатты тиімді түрде қолдануға жаңа материалдар түрін өндіруге, экологиялық талаптарға сай қалдықтарды есептеп шығаруға мүмкіндік береді.

Жаңалықтарды қолданудың мүмкіндіктері көбінесе қуат нес/на б/ты, себебі олар күннен күнге қысқарып және қымбаттауда. Сондықтан инновациялық процесте сол қуатты қолдануды тиімді ұйымдастыру жолдарын іздеп немесе жаңа қуатпен қамтамасыз ету көздерін қалыптастыру керек.

Техникалық сипаттағы факторлар арасындағы маңызды орынды стандарттау алады. Ол жаңалықты игеруді жылдамдатадыжәне оның әлемдік нарықта бәсекелік мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Стандарттау негізін бірінші кезекте өндіріс құралдарын өндіру саласына қ/т. Ал жеке тұтынуда қызмет көрсететін салаларға стандарттау кері әсер етуі мүмкін, себебі ол шығарылатын өнім түрлерін жаңарту мүмкіндігін төмендетеді.

Инновациялық салаға ақпарат түрінде жаңа білімдер ғылыми орталықтардан, кәсіпорындардан, жоғары мектептерден арнайы басылымдардан келіп түседі. Инновациялық прцесте өңдеуден өтетін ресурстар, инновациялық өнімді алуды қамтамасыз етеді. Бірақ мұндай қызметтердің соңғы нәтижелері белгілі бір мағынада келесі жаңа инновациялық процестердің бастамасына айналады. Сондықтан соңғы нәтиже де ресур ретінде қарастырылуы мүмкін.

Инновациялық мүмкіндікте мақсаттар мен ресурстар қатынастары күрделі байланыста болады. Қолда бар және болжамдағы ресурстар көлемі мен құрылымы инновациялық мери-қ сандық параметрлерін анықталады. Инновациялық қызметтердің заттық мазмұны ресурстардың дамуына және жетілуіне бағыт береді.

Мүмкіндікті тек ресурстар мен оны қолдау мүмкіндіктерінің жиынтығы ретінде қарастыруға болмайды. Ресурстар шар/қce,-4 қ/т-н қанағаттандыру үшін мақсатты түрде ұйымдастырылуы керек. Рес/қ мүм/р инновациялық мүмкіндіктерді қалыптастырады. Ол қоғамдық қ/т-ді қанағаттандыратын инновациялық өнім өндіру үшін, нақты әлеуметтік-экономикалық түрде қолданатын ресурстар жинағы.

«Инновациялық сала» және «инновациялық мүмкіндік» категорияларын бөліп қарастыру маңызды болып табылады.

Инновациялық сала-бұл жаңалықты өндіріс, бөлу, айырбас тұтыну бойынша экономикалық жүйелердің бір бөлігі. Ол инновациялық қызметке, кәсіптік құрылым мем мем/ң қатысуына негізделген. Ұлттық экономикалық ғылыми-техникалық білімді әдістемелік және номерациялық түрде қолдануы-инновациялық мүмкіндіктерді сипаттайды.

Инновациялық мүмкіндік жағдайы-ұлттық экономикалық жинақталған байлықты тиімді қолдану мен қалыптастыру мүмкіндігін сипатталады. Инновациялық мүмкіндікті қолдану деңгейі мен көлемі, асу ырғағы әлеуметтік қоғамдастықта елдің жағдайын бағалау мен болашақ экономикалық дамудың бағытын анықтауға мүмкіндік береді. Ұлттық экономикалық факторларға байланысты болып табылады: мемлекеттің инновациялық саясаты несие мекемелердің саясаты, кішігірім субектілердің бәсекелік стратегиясы (жабдықтар, қаржылық, тұтынушылар және т.б.) тұтынушы таңдауының өзгеруі және т.б. Инновациялық қызметті атқ/р оның экономикалық тиімділігін емес, шығармашылық жағын да ескерген жөн. Мемлекеттік инновациялық сала мен ғылымды бой/ша механизмдерді дамытуда маңызды орын алады. Ол жаңа техниканы айырбастауды, ұлттық бағдарламаларды қалыптастыруды жүргізетін делдал-ұйымдарды құру арқылы іске асуы мүмкін. Ол өндірушілер мен ғылыми орталықтардың белсенді түрде қатысуын қамтамасыз етеді.

Инновациялық мүмкіндіктерді қалыптастыру мен қолдануларға қандай экономикалық коньюнктура әсер ететін жайында келесідей көз қарастар бар: бірінші-инновациялық белсенділіктің тез өсуіне өндірістердің дамуы әсер етеді, ал екінші көз қарас бойынша-экономикалық құлдырауы кезінде инновациялық белсенділік артады, үшінші-материалдық өндіріс орташа деңгейде болғанда инновациялық мүмкіндікке сұраныс артады.

Инновациялық мүмкіндікті қалыптастырады да шарттық конъюнктураның тез өзгеруі тиімсіз. Инновациялық мүмкіндікті қолдану деңгейіне әсер ететін шарттардың конъюнктура, жаңалықты тұтынушылар санына, өндірістік байланыс жағдайына және экономикалық агенттердің бәсекелік саясатына байланысты.

Нарықтық экономика жағдайларында инновациялық мүмкіндіктерді қолдануға бәсеке сипаты әсер етеді, ол өндірістерді инновациялауға итермелейді. Тұтынушы таңдауының кеңеюі, фирмалардың жаңалық енгізуіне, шығарылатын өнім деңгейіне көтеруге мәжбүр етеді. Инновациялық мүмкіндік үшін бәсекелік нарықтардың болғаны жөн, себебі монополиялық нарық оның қолдану кеңістігін шектейді.

Екі түрлі бәсекелік стратегия түрі бар: лидерлік және қолдаушылық. Лидерлер жаңалықты сатқаннан кейін монополист болып, ұзақ мерзімді табыс алып отырады. Қолдаушылар лидердің тәжірибесін пайдаланып, өндіріс пен өткізу технологияларын игереді, аз шығын жұмсап. Ол кезде тәуекел деңгейі төмендейді және нақты бір тұрақтылыққа ие болады.

Егер инновациялық мүмкіндікті қолдануға қаржылық қаражат жұмсалмаса жаңалықты тәжірибеде іске асыру мүмкіндік болмайды. Инновациялар инвестицияны өткізуге жағдай жасайды, себебі жаңалықты қалыптастыру мен дамыту барысында жинақталған тәжірибе, оның даму көзі болып табылады.

Инновациялық мүмкіндіктің екі шектеу түрі бар:

• функционалдық, оның сапалық мазмұнын анықтайды;

• өндірістік, оның жүзеге асу шегін көрсетеді. Ол шектен кейін мүмкіндік өз ерекшеліктері мен мәнін жоғалтады.

Нарықтық экономика жағдайында ұлттық экономикалық инновациялық мүмкіндігі келесі жағдайда болуы мүмкін:

• абсолютті мүмкіндік, қолда бар ресурстар инновациялық қызметті толық атқаруға мүмкіндігі бар;

• ең көп нақты мүмкіндік, инновациялық өнім қосымша шығындардың себебінен көбеймейді;

• тиімді мүмкіндіктерін, сәйкес сұр және ұсыныс жағдайларда инновациялық қызметтің шекті кірісі жалпы шығындарға тең.

Инновациялық мүмкіндікте резервтер жинақталуы керек. Инновациялық салада ғылыми-техникалық жаңалықтардың бәрі тәжірибе енгізілуі міндетті емес. Инновациялық мүмкіндіктерді жүзеге асыруға ұлттық экономикалық дамуы инновациялық сала тартылған шарттық ресурстар әсер етеді.

Инновациялық (кәсіпкерлік) қызметке деген қабілет сатылмайды және сатып алынбайды да. Тек адам капиталы құрастырған қызмет ғана сатыла алады. Сондықтан инновациялық қызметке қабілетті қолдану иесінің өзімен қабілетті ұстаушымен бақыланады.

Инновациялық қызметтің интелектуалды объекті субъектінің білім, тәжірибесі мүмкіндігіне байланысты болады.

Қазақстан да инновациялық өнімге меншік нарығы дамымаған сондықтан экономика құрылымын қайта құру жүзеге асуда. Инновациялық қызметті ұйымдастыру мен қаржылық қамтамасыз ету мемелкеттік реттеу саясатын жүргізуді талап етеді. Оның негізгі мәселелеріне инновациялық қызметті дамытуға немесе осы салаға инвестициялық қаражаттарды тарту үшін экономикалық, ұйымдастырушылық құқықтық жағдайлар жасау жатады.

Қазіргі таңда тек мемелкет ғана жинақталған ғылыми-техникалық мүмкіндіктің құлдырауға ұшырауынан сақтап қала алады. Сондай-ақ мемлекеттік ұзақ және қысқар мерзімді несиелеу арқылы ғылымның дамуына қажет қаржылық және басқа ресурстарды тартуға көмектесе алады, ғылыми-техникалық прогрестердің маңызды бағытын арнайы бағдарламалар жасау арқылы жүзеге асыра алады.