5.Клоналды микрокөбею туралы түсінік. Микроклоналды көбеюдің сатылары және клоналды микрокөбею үрдістеріне әсер ететін факторлар.

Вегетативтік жолмен көбейетін өсімдіктер үшін 1903 жылы Вэбер клон деген терминді ұсынды. Клон тамыратта деген грек сөзінен алынған. Микроклоналды көбейту in vitro технологиясын пайдалана отырып, тез уақытта жыныссыз жолмен генетикалық тегінен ауытқымаған өсімдіктерді алу. Микроклоналды көбейтуге міндетті түрде генетикалық тұрақтылығын барлық кезеңдерде жоғалтпайтын объектіні ғана алуды ұсынады. Микрокөбейту әдісінде өркен мүшелерінде пайда болатын апекстер мен қолтық бүршіктерді қолдануға болады. Микрокөбейту әдісі жеміс – жидек, гүл дақылдарын көбейтуде өте маңызды. Микроклоналды көбейтудің әдістеі: микрокөбейту үрдісін төрт әдіс арқылы жүзеге асыруға болады; 1)өсімдіктегі меристемалардың дамуын белсендіру (сабақ апексі, сабақтың қолтық бұйыққан бүршіктері); 2)адвентивті бүршіктердің тікелей эксплант ұлпаларынан пайда болу индукциясы; 3) сомалық эмбриогенез индукциясы; 4) адвентивті бүршіктердің бастапқы және қайта отырғызған каллус ұлпаларынан мамандануы.

Микроклоналды көбейтуді бірнеше кезеңге бөлуге болады:

1.Донор өсімдікті таңдау, эксплантты оқшаулау және залалсыздандыру, in vitro жағдайында қоректік ортада өсіру үшін қолайлы жағдай жасау; 2. Көбейту жолдары: а/ каллус арқылы және тығыз сұйық ортада көбейту; б/ каллус ұлпасын түзбей–ақ жапырақта, өркенде, жуашық қабыршағы мен түбіртегінде, тамырсабақта, гүл шоғырының бастамаларында адвентивтік бүршіктің пайда болуын қоздыру; в/ апикалдық басымдылықты химиялық жолмен және өркендерді микроқалемшелеу арқылы жою нәтижесінде эксплантта қолтық бүршіктерінің пайда болуына жағдай жасау; 3. Көбейтілетін өркендерді тамырландыру және пробиркадағы өсімдіктерді in vitro жағдайына бейімдеу; 4. Қоректік ортадан алынған өсімдіктерді жылыжай топырағында өсіру. Өсімдіктерді іске асыру немесе танапқа отырғызу үшін дайындау.

Билет 7

1.Иммуноглобулиндердің антигендік қасиеті және жалпы сипаттамасы. Олардың класс және класс тармақтары. Қалыпты және толық емес антидене фрагменттері туралы түсінік.Антиденелердің түзілу динамикасы және олардың фазалары.

Антиген – иммундық жауапты тудыра алатын генетикалық болмысы жағынан организмге бөгде заттар мен құрылымдарды айтады. Антигендерге белок тектес әртүрлі липидтер, полисахаридтермен байланысқан белоктар, жануарлар мен өсімдік тектес клеткалар, жылан, шаян және өсімдіктердің улары, вирус, бактерия, микроскоптық саңырауқұлақтар, қарапайымдар, микроптардың эндотоксиндері, т.б. жатады..

Гуморалдық иммунитеттің негізін телімді антиденелер құрайды. Антиденелер – антигендердің әсерінен организмде В-лимфоциттері (плазматикалық жасушалар) түзейтін және осы бөгде заттармен әрекеттесе алатын (телімді) ақуыздар – иммуноглобулиндер. Иммуноглобулиндердің бес класы белгілі: IgG, IgM, IgA, IgD, IgE. Иммуноглобулиндер – екі ауыр (әрқайсысының молекулалық салмағы 50000 Д) және екі жеңіл (әрқайсысының молекулалық салмағы 25000 Д) полипептидтердің тізбектерінен тұратын ақуыз. Иммуноглобулиннің молекуласында жеңіл және ауыр полипептидердің әрбір жұбы бір бірінен айнымайтын тізбектер. Полипептидтің әрбір тізбегі вариабелді (өзгермелі) және константты (тұрақты) бөлімдерден құрастырылғын. Антидененің вариабелді бөлімінде антигендермен әрекеттесе алатын белсенді орталықтары орналасады. Антиденелер бір антигенді екіншісінен ажырата алатын қабілетке ие. Олардың әрқайсысы тек өздерінің пайда болуына себепкер болған антигендермен ғана әрекеттесе алады. Антиденелердің бұл қасиеті оның комплементарлығы деп белгіленеді. Антиген-антидене реакциясы организмге әрдайым пайдалы болмай, кейде залалды да болып келуі мүмкін. Айталық, аталмыш реакциялардың нәтижесінде денеге енген заттар, соның ішінде микробтар өңделіп, фагоцитозға жеңіл тартылады, бөгде ақуыздар бейтарапталынады, трепонемалар, лептоспиралар, келімсек жасушалар талқандалынады. Сонымен қатар кейбір жағдайларда антиген-антидене кешені анафилаксияны, есекжемді, демікпені және басқа аллергиялық реакцияларды тудырады.

Телімділігі бірдей антиденелер белгілі бір антидене өндіруші жасуша клонының өнімдері болып табылады. Бір лимфоцит клонының өнімдері моноклоналды антиденелер деп белгіленеді. Әрбір бөгде зат антигендердің кешенінен құралатынын ескерсек, оған қарсы иммунды жауапты қалыптастыруға лимфоциттердің бірнеше клондары қатысатын болады. Міне сондықтан да организмде бөгде затқа қарсы түзілген антиденелер жиынтығын поликлоналды антиденелер деп атайды. Моноклоналды антиденелерді зертханалық жағдайда гибридома технологиясының көмегімен алуға болады.

Антидене – организмнің лимфоидты торшаларының антигендерге қарсы түзетін ерекше ақзаттары немесе иммуноглобулиндері. Олар жұқтырылған немесе вакциналармен егілген денеде пайда болады. Табиғатта жанауар, өсімдік, микроб тектес антигендердің сан алуан түрлері кездеседі. Қазіргі кезде антигендердің жасанды түрлерінде құрастыруға да болады. Кейбір химиялық заттар, соның ішінде дәрі дәрмектер, антибиотиктер, ароматикалық аминдер және т.б.организмнің белоктарымен қосылып, антигендерге тән қасиетке ие болады.

Жануарлар антигендері организмнің жасушаларының, ұлпаларының және сұйықтықтарының плазманың қан сарысуының, лимфаның, сүттің және т.б.құрамында болады.

Түр тұқымдық антигендер әр түрге жататын жануарлрдың осы түрге тән антигендері болады.

Топтық антигендер немесе изоантигендер деп бір түрге жататын жануарлардың өзара айырмашылықтарына жауапты генетикалық маркерлерін, айталық эритроциттердің топтық антигендері транспланциялық анигендердің және т.б. айтады.

Ақза немесе ұлпа антигендері әр түрге жататын жануарлардың аттас ақзаларының, мысалы, көз бұршағының, гипофиздің бүйректің, бауырдың, шәуеттің және т.б. ортақ антигендері болады.

Аутоантигендер Кейбір жағдайларда организмнің ұлпаларының белоктары денатурацияға ұшырап, микробтың токсиндік заттарымен қоспа түзбейді.

Ұрық антигендері ұрықтың құрсақтағы дамуының әр түрлі сатыларында оның үлпершекті ақзаларының қалыптасуына байланысты үнемі жаңа антигендер п.б.отырады. Мұндай изоантигендер ене организмінде өздеріне қарсы бағытталған антиденелердің жасалуына себепкер болады.

Трансплантациялық АГ немесе гистосәйкестіктердің АГ ақзалар мен ұлпаларды ауру адамға жамау оташылықтың маңызды мәселесі болып отыр. Оташылықтың бұл түрі трансплантация, ал жамауға алынған ақзалар немесе ұлпалар трансплант д.а. Егер донор мен реципиент лейкоциттік АГ жағынан бір біріне сәйкес келмесе кейінгісі трансплантатты қабыл алмайды.

Микробтық АГ микроорг.р. тұқым немесе түр шеңберінде өздерінің антигендік құрылымы бойынша бір бірінен ерекшеленеді. Микробтардың АГ.к құрылысы оларды жіктеу немесе бір бірінен ажырату жұмыстарында қолданылады.

Капсула аг немесе К АГ микроб жасушаларының ең сыртқы тұрақты құрылымы. Химиялық құрылысы жағынан олар полисахаридтер немесе полипептидтер.

Соматикалық АГ грам теріс бактериялардың қабырғасындағы липополисахаридтердің бүйірін бойлай орналасып, жасушалардың бетіне шығып тұратын полисахаридтердің тізбектері. Бұл тізбектеріс жүзінде бактериялардың детерминалары болып табылады.

Н АГ жылжымалы қасиеті бар бакткриялардың Н антигендері немесе қылша антигендері болады. Қылшалар ыстыққа төзімсіз белокты кешеннен құралады.

Бактериялардың экзоөнімдерінің АГолардың жасушаларының белокты метаболиттері оның ішінде ең жақсы зерттелген экзотоксиндер жатады.

2.Органикалық қышқылдарды алу: сірке, лимон және сүт қышқылы. Сірке қышқылды бактерияларды өсіру шарттары және қолданылатын шикі зат көздері. Беткейлік, беткейлік циркуляциялық тәсілмен сірке қышқылын және тереңдік тәсілмен лимон, сүт қышқылын алу. Продуценттер, ферментациялау әдістері.

Субстрат толығымен ыдырамай сонғы қышкыл газы болмай органикалық қоспа пайда болған аэробты тотығуды "толық емес тотығу" деп атайды. Cipкe қышқылын өндіру үшін этанолдың толық емес тотығуын негізі ретінде колданады: Этанол ерітінділері ферменттерінің тотығуы сіркекышкылды бактериялармен icкe асады: Acetobacter aceti, A. xylinum, А. рего-xydans; Gluconobacter oxydans

Acetobacter мен Gluconobacter - катал аэробтар, ацидотолерант-ты (рН 3,0-5,0), 9-10% этанол ерітіндіге төзімді. Бактериялар канттар мен спирттердің толык емес тотыгу жолымен органикальщ кышкылдарды ещцруге кабшетп. Этанолдьщ жогары денгейшде, одан белшген cipкe қышқылы кейб1р микроорганизмдердщ тіршілігін сақтаганымен (егер олар кышкылга жене спиртке төзімді бол­са) өсу қабілетін токтатады, ягни cipкe кышкылды бактерияларга элективті жагдай жасайды.

Acetobacter-дің алкогольдегидрогеназасыньщ жогары активтіліг ушкарбон кышкылдар циклы (УКЦ) ферменттершщ теменп белсендшпмен улесед1, ал Gluconobacter-яе ушкарбон кышкыл­дар циклында Heriзri фермент! - L-кетоглютаратдегидрогеназасы мулдем жок-

Этанолдьщ денгеш темендегенде Acetobacter ацетатты кабыл-дауга ауысады да бәсеңдеп все бастайды, YKU, кемепмен С0₂ дейш тотыгады.

Этанолдын кемепмен микроорганизм вскенде фермент сукцинат дегидрогеназа пайда болмайды, ол фермент ацетатты пайдаланганда гана индукция нетижесшде тузшедь

Gluconobacter пентозофосфатты жолмен глюкозаны глицераль-дегид-3-фосфатка дейш тотьщтырады, ал ол epi карай ацетатка дейш тотыгып аралык ешмдер пируват пен ацетил СоА тузедь Биотехнологияда сірке кышкылды бактерияларды витамин С дайындаганда сорбозага дейш сорбитп трансформация жасау упин, глюконат пен ацетонды синтездеуше колданады. Cipкe кышкылына дейш этанолдьщ тольщ емес тотыгуы барысында жанама ешмдер пайда болады - арнайы кощ nic жене аро­мат беретш курдел1 эфирлер, жогары спирттер, баска органикальщ кышкылдар. Сонымен катар, спиргпк cipкe суында 8 аминкышкылдары, В тобыньщ витаминдер1 табылган.

Cipкe кышкылын ертлген спирттен (21%) алады, тагы ашыган алма шырынан (сидра), ашыткы аркесуын - бидай ашыткысынан алады, суттщ сарысуынан сарысульщ cipKecy алуга болады.

Cipice кыцщылын дайындау ущщ уш тасш колданылады:

бесецдетшген (орлеанды немесе француздьщ). Технологиялык YPflic 2/5 кыздырган cipкecy жене 3/5 шараппен толтырылган жазык ыдыста етед1. Cipкecy кышкылы ортаньщ рН темендетед1, сондыктан cipкecy кышкылды бактериялардьщ есш-кебеюше элективтш жагдай жасайды. Ферментация npoueci аякталганда ыдыстан ашытан суйыктыктьщ 10% куйып алады, ал оньщ орнына сон-дай келемде шарап к;уяды ж.т.б.

• жылдамдатылган (уздшс13 немесе нем1стж) cipкe кышкылды бактерияларды беюткен (адсорбциялаган, иммобилизацияланган) агаш жанкалары аркылы этанол ертндюш етгазед1, бул кезде бак-териялар, ауа жене этанол 6ip-6ipiMeH катынас жасайды; стерилд1 ауа немесе оттепш багытка карсы ж1бередк Бактериялардьщ ко-ректенуше ортага сусло жене минералды туздарды косады. Yin теулш шшде 80% этанол 12 пайыздык (%) cipKe кышкылына то-тыгады (39-сурет).

• терецдшк ферментация биореакторларда араластырылатын жене аэрацияланатын жартылай узд1кс1з процесс 27-32°С температурада втед1.

CipKecy кышкылы тамак eHflipiciHfle органикальщ бояуларды epiTy уиин, пластмасса, синтетикалык талшыктар, каучук алуга колданады. Техникада колданатын сгркесуын химияльщ тэсшмен

Сүт қышқылды бактерия ең алғаш 1887 жылы бөлініп алынған. Кейінірек лактозаны (сүт қанты) ашытатын басқа да микроорганизмдер анықталған. Сүт қышқылды ашудан алынатын соңғы өнімдеріне қарай микробтарды екі топқа бөледі: гомоферментативті және гетероферментативті. Оның біріншісі тек сүт қышқылын түзсе, ал екіншісі – сүт қышқылынан басқа ұшпа қышқылдарды, хош иісті заттарды, этил спиртін, көмір қышқыл газын, сутегін және т.б. түзеді.

Гомоферментативті сүт қышқылды бактериялар гексозаны ыдыратып, сүт қышқылының екі молекуласын түзеді. Соңғысы аралық өнімдерден, яғни ПЖҚ мен сутегінің қосылуынан пайда болады. Ортада қышқылдың концентрациясы жоғары (рН 4,6) болғанда казеиннің ұюы байқалады.

Гомоферментативті сүт қышқылды ашудың қоздырғышы Streptococcus lactis антимикробтық қасиетті иеленген (грам-оң бактериялардың өсіп-өнуін тежейді) полипептидті антибиотиктерді – низиндерді түзейді. Сонымен қатар, сүт қышқылды ашудың қоздырғыштарына Streptococcus cremoris (қаймақтан алынған таяқша), Lactobacterium bulgaricum (болгар таяқшасы), Lactobacterium acidophilum (ацидофилді таяқша), Lactobacterium casei (ірімшіктен алынған таяқша), кефир мен қымыздан алынған таяқшалар, т.б. жатады. Ашудың бұл түрі қатық, қымыз, кефир дайындауда, сүт қышқылын алуда және көкөністер мен азықтарды консервілеуде кеңінен қолданылуда.

Гетероферментативті (аромат түзуші) микроорганизмдерге Str.citrovorus, Str.paracitrovorus, Str.diacetilactis, Str.thermophilus жатады. Олар сүт қышқылды тағамдарға жақсы дәм мен хош иіс береді. Сүт қышқылды тағамдарды дайындау үшін аромат түзуші стрептококктарды гомоферментативті микроорганизмдермен араластырады.

Тагамдык немесе аспаздык cipKe су - бул бентонитпен (cipKe кышкылды бактерияларды 6ipiKTipefli) тазартылган 5-9% cipKe кышкылыныц epiTiHflici, пастеризацияланган. CipKe суы - тагам-дык коспа жене ет пен жем1с ешмдерщ сактайтын консервант. Жыл сайын 1,6x10⁹ литр cipKe суы (жарты келем1 - техникада колданатын cipKe су) ещиршед1.