21 Билет

1.Эмбриондарды алып шығудың хирургиялық әдістері. Эмбриондарды хирургиялық әдіспен алудың бірнеше тәсілдері бар: қынаптың жоғарғы иілу беткейін кесу, құрсақ ақ жол бойымен лапаротомиялау және аш бүйір тұсынан лапаротомия жасау. Соңғы екі әдіс өндірісте кеңірек қолданылады.

Эмбриондарды көшіру үшін бластоцисталарды пайдаланған жөн, сондықтан эмбриондарды ұрықтандырудан кейін 7-8 тәуліктер аралығында алады

Қарынның ақ жолы бойымен лапаротомия жасау. Жұмысқа кірісер алдында, донор – сиырлар мен қашарларды алдын ала операцияға дөйін 36-48 сағат аш ұстайды. Бұлшық етіне 2% новокаин ерітіндісін 0,7 мл мөлшерінде, сакралды жансыздандыру үшін 2% рампун новокаин ерітіндісін 5 мл мөлшерінде және кесілетін жерді бойлап 2% новокаин ерітіндісін инфильтрация түріндө 140 мл мөлшерінде егеді. Операция жасар алдында операция жасалатын аймақты даярлап, жамбас тұсынан жоғарғы алып, ақ жол бойымен ұзындығы 15 см кесінді жасалады да абайлап отырып жатыр мүйізі мен аналық жыныс безін түтікшесімен қоса шығарып алып, жыныс безіндегі сары денелердің санын анықтайды.

Жатыр мүйізінің бірінде тармақталған - бифуркацияланған жерінен тесіп катетр енгізіледі. Иілгіш 2-науалы пластмасса, үрлемелі баллондары бар резеңке катетрлерді қолданады.

Эмбриондарды жуып-шайып алып шығудың екі тәсілі қолданылады: 1) жатырлық, мұнда зәйтүн майы бар доғал инені жатыр мүйізі үстіне келтіріп, ол арқылы жуатын сұйықтықты жатырдың бифуркацияланған жеріне жібереді;

Әрбір жатыр мүйізін жуу үшін 100-140 мл Дюльбекко ортасы қажет. Жуғыш сұйықтықты залалсыздандырылған І40-150 мл ыдыстарға жинайды. Эмбриондарды алып шығу тиімділігі 87%-ға жуық, немесе орта есеппен бір донорға 5,8 эмбрионнан келеді.Қой ешкілерде эмбриондарды тек вентралды лапоротомия әдісімен немесе лапороскопия әдісімен алады, бүл осы малдардың жыныс ағзаларының анатомиялық ерекшеліктеріне байланысты. Операция өткізу тәртібі қара малға жасағандай болады.

Қазақстан Республикасында Қазақ ғылыми-зерттеу технологиялық қой шаруашылығы институтында эмбриондарды жуып алудың жеке әдістері ойластырылып ұсынылуда.

Жоғарғы жамбас тұсында ақ жол бойымен 15 см ұзындықтағы кесінді жасалады, ол арқылы абайлап жатыр мүйізі мен аналық жыныс безін жыныс безі түтікшесімен қоса шығарады. Қарап, жыныс безіндегі сары денелерді санайды.

Жатыр мүйізінің бірінде бифуркацияланып екі мүйізге тармақталған жерінен катетер енгізетін тесік жасалады. Иілгіш 2-науалы пластмасса не үрлемелі баллондары бар резеңке катетерлері қолданылады. Жуып алып шығудың екі тәсілі қолданылады: 1) жатырлық, мұнда зәйтүн майы бар доғал инені жатыр мүйізі үстіне келтіріп, ол арқылы жуғыш сұйықтықты бифуркациялану жеріне жібереді; 2) жатырлық - түтікшелі, мұнда аналық безі жолының құтылық бөлігіне эластикалық шлангалы жіңішке ине келтіріледі де шприцпен сұйықтық жіберіледі (17-сурет) әрбір жатыр мүйізін жуу үшін 100-140 мл Дюльбекко ортасы шығындалады. Жуғыш сұйықтықты залалсыздандырылған ыдыстарға жинайды. Эмбриондарды алып шығу тиімділігі 87%-ға жетеді, немесе орта есеппен бір донорға 5,8 эмбрионнан келеді.

Қойларда эмбриондарды тек вентралды лапоротомия әдісімен немесе лапороскопия әдісімен алады, бүл осы малдардың жыныс ағзаларының анатомиялық ерекшеліктеріне байланысты. Операция өткізу тәртібі.

2. Фитовирусологияда индукцияланғанайқас төзімділік деген құбылыс белгілі. Құбылыс мәні мынада егер өсімдікке вирустың бір штаммын жұқтырса, онда ол ө/к сол вирустың басқа да штамдарына да төзімді болып келеді. Құбылыстың молекулалық механизмі анықталмаған.Ө/кке вирустың өзін емес оңаноның тек жеке гендерін т.б. ғана енгізсе жеткілікті.Ө/ктерді зиянды жәндіктерден қорғау үшін химиялық заттар инсектицидтер қолд. Бірақ олар сүтқоректілерге де зиян келтіреді,пайдалыжәндіктерді өлтіреді,қоршаған ортаны ластайды. Бағасы қымбатболады, ж/е зиянкестер оларға тез үйреніп кетеді. Пайдаланылатын инстицидтерге төзімділік қасиеті бар 400 астам жәндік белгілі. Зиянкестер биопецтицидке бейімделе алмайды. Микробиологиялық пестицидтер зиянкестердіөлтіретін микроб токсиндері. Basillus thuringiensis микробының токсині жапырақтармен қоректенетін жәндіктердің личинкасын өлтіреді. Бірнеше токсин түзеді. Қазір 20ға жуық токсин белгілі. Pseudomonos fluoresens трасгендік клеткалары бірқатар өсімдіктерді зиянкестерден қорғай алады. Фитотоксиндер белок синтезін тежейді, зиянкестер вирустар м\о ге қарсы қорғауш бола алады.вирустар қоздыратын аурулар жәндіктер арасында кеңінен таралған,сондықтан зиянкестермен күресуде оларды табиғи вирустармен бірге қолдануға болады. Олардан өндірілетін препараттарды вирустық пестицидтер деп а.олардың ядрохимикаттардан көп артықшылықтары бар: сынаулы белгілері бір жәндікке ғана әсер етеді:пайдалы жәндіктерді өлтірмейді: қоршаған ортаға тез ыдырайды да ө/к пен ада, жануарға зиян келтірмейді:Қазіргі кездегі биопестицидтер энтнопотогендік вирустарымен саңырауқұлақтардың табиғи штамы.Гербицидке төзімділікті қамтамассызететін төрт механизм белгілі: 1тасымалдаушы (транспорттық)

2жоюшы(элиминациялаушы)3.реттеуші (регуляциялау) 4.жанасушы (контактық)

Транспорттық төзімділік мех гербицидтің клеткаға кіруін тежейді. Жоюшы мех клетканың ішіне кірген заттар клетка индукциялайтын факторлар әсерімен жойылады,көбінесеыдыратушы ферменттер немесе улы заттар модификациялану арқасында зиянды заттарға айналады. Ретеу мехгербицид әсерімен инактивирленген белок немесе фермен қайтадан қарқынды синтезеле бастайды,соның арқасында қажетті метобалиттің орны толады. Контактық мех гербицид әсер ететін нысананың (белок немесефермент)құрылымы өзгертіледі де,гербицид зиян әсер көрсете алмайды.кең пайдаланылатынныглифосатгербициді маңыздыароматикалық а.қ.синтезін тежейді. Дәнді дақылдар егістігінде кеңінен қолданылатыны гербицидтерге атразин жатады. Гербицидке төзімділікті артыру келесі сатыдан тұрады: 1.Ө/к клет. Гербц.ке әсер ететін биохим нысанасын анықтау; 2гербицидтерге төзімдңіоргонизмдерді сұрыптап олардың төзімділікті кодтайтын геннен бөліп алу;3. сол гендерді клондап көбейту;4. төзімділік гендерін екпе өсімдіктерге тасымалдап енгізіп олардың трансформацияланған өсімдіктерге қызыметтін зерттеу:

3. Культураларда жасушалардың өсуі жас.өсу фазасы. Сыртқы және ішкі орта фак әсері. S тәрізді қисық сызық мына фазалардан тұрады: 1лаг фаза н\е латентік бұл көзге өсу байқалмайды, бірақ су,қ.о.ны сініру ж\е бөлінуге дайындық анық байқалады. 2. үдеу ф. Клет. Бөлін.созылып өсе бастайды.3.экспоненц.н\е логарифмдік ф.бұл кезде өсу жылдамдығы қарқынды,уақытөткен сайын екі еселенеді,граф түзу сызықты болады.4.өсудің бәсеңдеу ф.өсу жылд.төм.5стационар н\е бір сарынды, өсу тұрақты. 6. клетк.біртіндеп жойылу ф, құру ф.сы. Ішкі фактор:пролиферативтік қор,созылып өсу ұзақтығы ж\е клет.күйі жатады. Сыртқы қ.о.құрамы,рН, оттегінің мөлшері, температура, клет.тығыздығы. Пролиферативтік қор деп бөлінетін клет.жалпы санына қатынасын айтады.

4. Дәрумендер. Дәрумендердің биологиялық белсенділігі олардың ферменттердің белсенді орталықтарында кофактор ретінде еніп тұруымен анықталады. Сондықтан дәруменнің жетіспеушілігі ферменттердің биокатолитикалық белсенділігін төмендетеді, организмнің алмасу үрдісіне, өсуіне және дамуына әсер етеді. Табиғи жағдайда дәруменнің биосинтезін өсімдікттер мен микроорганизмдер жүргізеді. Өсімдік текті тағамдарды өңдеген кезде дәрумендердің жоғалуы байқалады. Осылайша жоғары сапалы ұн алған кезде дәрумендердің 80-90 % жоғалады.

Биопродуценттер ретінде бір жасушалы микроорганизмдер, актиномицеттер, метантүзуші, фотосинтездеуші бактериялар, сонымен қатар пропион қышқылды бактериялардың 10-ға жуық түрі қолданылады. Селекция жолымен Propionibacterium ari штаммы алынған, ол В12 дәруменін осы түрге жататын басқа продуценттер сияқты жасуша ішінде жинамайды, ол оны өз жасушасынан белсенді түрде бөліп шығарады. Өнімді, штамм-продуцентті анаэробты жағдайда жүгері экстрактсы, глюкоза, кобальт тұзы және аммоний сульфаты бар субстратта тереңдік әдіспен культивирлеу арқылы алады. Рибофлавинді (В2 дәрумені) жоғары сатылы өсімдіктер, ашытқылар, мицелиалды саңырауқұлақтар мен бактериялар синтездейді (өндіреді). 1 тонна сәбізден – 1г рибофлавин алуға болады, 1 тонна бауырдан – 6 г алуға болады, ал Eremothecium ashbyii және Ashbya gossipii өндірістік штаммдарын культивирлеген кезде 1 тонна қоректік орада 25 кг дәрумен жиналады. Сонымен қатар продуценттер ретінде B.subtillis-тің және Asp.niger-дің мутантты штаммдарын қолданады. Штаммдарды культивирлеу ферментерлерде үнемі аэрациялау жағдайында жүргізіледі. Субстрат ретінде майбұршақтың ұны, меласса, сүттің сарысуы, балықтың және жүгерінің ұны қолданады. Эргостериннің (D2 – кальциферол дәруменінің предшественник) продуценті ретінде Saccharomyces carlsbergensis және S.cerevisiae қолданады. Ащытқылардың ферментациясы аэрациялау жағдайында жүргізіледі. Алынған биомассаны солян қышқылымен гидролиздейді, содан соң спиртпен тазартады, концентрлейді (қанықтырады) және 280-300 нм толқын ұзындығындағы УКС сәулелендіреді. Сәулелендіру кезінде көміртегі циклындағы жекеленген химиялық байланыстар қоздырылады, соған байланысты эргостерин дәруменге айналады. Витаминдерді алу технологиясы. 1930-1940 жылдары витаминді препарат ретінде клетка құрамында эргостерині бар нан ашытқыларын қолданған. Ашытқы биомассасын ультракүлгін сәулесімен өндеп эргостериннен Д- эргокальциферол алынған. Витамин С- ні сірке қышқыл бактериялар сорбозаға дейін сорбитті трансформациялау жолымен алынады.

Витаминді алуының келесі технологиялары бар:

Өсімдіктер және жануарлардың шикізатынан витаминді препараттарды экстракциялауы (B12 –ІҚМ шикі бауыры , каротин – сәбізден);

Химиялық синтез - витаминдер өндірісінің негізгі жолы ;

Микробиологиялық синтезбен малдың жеміне қосылатын витамин концентратты (В2,В12) алынады ;

Химиялық және микробиологиялық синтездерді үйлестіру (С және В2 витаминдері ) ;

Витаминдерді емдік препарат ретінде тағайындайды :

В1–анти невроздық ,В2 -өсіру витамині , В6- антидерматиттік , В12 – анемияға қарсы , С – иммунитетті күшейту, А – антисклероофтальмиялық , Д – рахитке қарсы , Е – антиоксидантты , К – антигеморрагиялық ; ауылшаруашылық жануарлардың , құстардың өсуін жоғарлату және тағамды тепе теңдестіру үшін жемдік концентрат (В2, В12), тағамдық қоспа (Д), консервант (С) ретінде пайдаланылады.

Витамин В12 (цианокобаламин)

Витаминді алғаш рет 1948 жылы ашылды, үшвалентті кобальт, аминды және цианды топтардан құралған биологиялық активті қосылыстар. Витамин В12 құрылысында корринфті сақина, нуклеотидті ядро және аминопропанолды көпіршік табылған.

Витамин В12 көмірсуды және липидтер алмасуын реттеуге, аминқыш-қылдар, пурин және пиримидин негіздер синтезіне қатысады; эритро - циттер жетілуіне, жілік майында гемоглобиннің бастапқы затын түзуге В12 маңызы зор.

Витамин В12 табиғи көзі тек микробалдырлар болып келеді; оның синтезі өте күрделі метаболизм жолымен өтеді:

В₁₂ кристалдық формасын алу технологиясы.

Кезендік тереңдік ферментация тәсілімен өндіруші P. Shermanii анаэробты жағдайда жүгері экстаркті, глюкоза, кобальт тұздары мен аммоний сульфаты бар субстратта 3 тәулік бойы дақылдандырады. Инкубация мерзімі аяқталғанда дақылы бар қоректік ортаға 5,6-диметилбензимидазол (5,6-ДМБ) қосады. Витаминнің концентрациясы 250 мкг/г жеткенге дейін тағы 72 сағат бастапқы зат қатысуымен ферментация жалғаса береді. Клеткада жиналып қалған В12 85 ⁰С температурада рН 4,5-5,0 сепарация және сумен экстракциялау жолымен бөліп алады, экстрагенттен ақуыздарды тұнбалайды, ал сұйықтығын ион алмасу колонкалардан өткізеді. Колонкаларға адсорбцияланған В₁₂ ацетонмен элюацияланады, әрі қарай витаминді кристалдайды да витаминнің дәрілік формасын тағайындайды.

В₁₂ витаминін алудың микробиологиялық үрдістерінің сипаттамасы

Микроорганизм	Ортаның негізгі компоненттері	В12 витаминнің шығымы, мг/л	Ескерту
Bacillus megaterium	Қызылшалық меласса, аммоний фосфаты, кобальт тұздары, бейорганикалық тұздар	0,45	Аэробтық процесстің ұзақтығы 18 сағ
Propionibacterium freudenreichii	Жүгері тұндырмасы, глюкозаның кобальттік туындысы, рН (NH OH қосу арқылы)	19	Аэробтық (3 тәулік) және анаэробтық (3 тәулік) кезендер.
Propionibacterium freudenreichii	Жүгері тұндырмасы, глюкозаның кобальттік туындысы, рН (NH OH қосу арқылы)	8	Үздіксіз екі кезенді үрдіс, 33 сағ. бойы
Propionibacterium shermanii	Жүгері тұндырмасы, глюкозаның кобальттік туындысы, рН (NH OH қосу арқылы)	23	Кезендік үрдіс ұзақтығы 7 тәулік
Streptomyces olivaceus	Глюкоза, соя ұны, спирттік өндірістің еритін қалдықтары, бейорганикалық тұздар	3,3	6 тәулік бойы аэрация мен ферментация
Streptomyces sp.	Соя ұны, глюкоза, кобальттік тұз	5,7	6 тәулік бойы аэрация мен ферментация

Витамин В₂ (рибофлафин) алу технологиясы

В₂ витаминнін алуының технологиялық процессі аэробты ферментация, термолиз және концентрлеу, кептіру мен грануллаға айналдыруынан тұрады.

Ферментация стерилді жағдайда, тұрақты аэрация жасауымен 28-30⁰С температурада 60-100 м² көлемді ферментерлерде жүреді. Субстрат ретінде сояның, балықтың және жүгері ұны, меласса, сүттің сарысуы, казеин, техникалық май, кальций карбонаты, бір ауыспалы фосфат калийі. Өсіру стимуляторы ретінде биотин, тиамин, инозит қосады.

Ферментацияның ұзақтығы 60-80 сағат, мицелийдің лизиске ұшырағанға дейін, саңырауқұлақтың спора түзуіне дейін рибофлавиннің концентрациясы 1200 мг/л барады.

Ферментация аяқталғанда дақылдық сұйықтықты мицелиймен бірге вакуум-кептіруші аппаратқа салады. 80⁰С температурада клетка құрылымдардың термолизисі жүреді және сусыздануы мен концентрленуі байқалады. Әрі қарай сироп тәрізді массаны аэрозольмен кептіреді, ылғалдылығы 8 % тен болу керек. Кептірілген массадан гранулалар дайындалады, оларды толықтырады (1 г концентратқа 15 В₂ келеді) жемдік қоспа ретінде қолданады. Медицинада қолданатын витамин В₂ әрі қарай тазартылады және кристалдайды. Витамин В₂ тағы химиялық синтезбен алады.

Витамин А (ретинол) алу технологиясы

Ретинолдың өнеркәсіптік өндірісі микробиологиялық және химиялық синтезбен өтеді.

Микробиологиялық синтезі B. trispora қолдануына негізделген, субстрат ретінде бидай немесе күріш ұны, өсімдік майы. Бета-каротин синтезі стимуляторлары – В-ионон немесе цитрустық меласса және тиамин. Күн сәулесі осы пигменттің шығуын күшейтеді.

B. trispora (+) және (-) штамдары бөлек қоректік орталарға егіледі, ферментация алдында оларды биореакторда араластырады. (+) және (-) штамдардың қатынасы 1/15 тен, яғни еркек формасы (-) 15-еселік шектен тыс көп болуы. Әр түрлі жынысты аналық (+) және аталық (-) мицелийлері біріккенде зигота пайда болады, ол жеке штамдарға қарағанда 5-17 есе жоғары бета-каротинді түзеді. Ферментация аэрация мен тұрақты араластыруымен жүреді. Бета-каротинге активті ауысуынан майлардың концентрациясы төмендейді. Бета-каротиннің деңгейі – 2000 мг/л жетеді.

Ферментация аяғанда биомассаны сепаратордан өткізеді, аэрозольді кептіру жүргізеді, қалдық ылғалы 7% дейін болады. Қолдану мақсатына байланысты келесі технологияларды ажыратады:

• кептіргеннен кейін ұнтақты толтырғышпен араластырады және грануллайды, жем концентраты ретінде қолданады;

• маймен экстракциялайды, концентрациялайды, этанолмен шаяды, каротинді майдан алады (күнбағыс немесе басқасы), онда провитаминнің деңгейі 2,0-2,5 г/кг, нанға тағам қоспасы ретінде пайдаланады;

• Кристалды бета-каротин-фреонмен экстракциялайды, органикалық қоспалардан тазартады, қызғылтсары түсті кристалдар алады, медициналық мақсатта қолданады.

Эргостериннің алу көзі (эргоста-5,7,22-триен-3β-ол) микробалдырлар, зең саңырауқұлақтары әне оларға аса бай ашытқылар. Сондықтан витамин D алу үшін алғашында микробиологиялық синтезімен ашытқылардың биомассасын жинайды. Кейін ашытқы суспензиясын немесе кептірілген ашытқы клеткаларын ультракүлгін сәулесімен өндейді, нәтижесінде эргостериннің фотохимиялық алмасуында эргокальциферол пайда болады (57-сурет).

Эргостеринді өндірушілер қатарында Saccharamyces carisbergensis, S.cerevisiae, S.ellipsides және басқа микроорганизмдер қолданылады

(10-кесте). Эрго-стерин бактерия клеткаларында өте аз мөлшерде түзіледі.

Эргостериннің бастауышы-сквален. Ашытқы клеткаларында сквален синтезі дақыл қартая бастағанда күшейеді және өсудің стационарлық фазасында жалғасады.

Ашытқылардың ферментациясы аэрация жағдайында және азот көзімен салыстырғанда көмірсулардың көздерінің шектен тыс асқанда іске асады. Алынған биомассаны тұз қышқылы ерітіндісімен гидролиздейді, кейін спиртпен тазалайды, концентрациялайды, 280-300 нм толқындар ұзындығымен ультракүлгін сәулесімен өңдейді. Осындай сәулелер А және В көміртектік циклдарда химиялық байланыстарды қоздырады, нәтижесінде эргостерин D витаминге айналады.

Витаминнің майлы формасын алу өнімді фильтрациядан өткізгеннен кейін өсімдік маймен ерітеді және тағамдық қоспа ретінде пайдаланылады.

Кристаллды витамин дайындау үшін қосымша тазарту жүргізіледі.

Микроорганизмдерде эргостерин мөлшері

Микроорганиздер	Эргостерин мөлшері,% (құрғақ затқа)
Saccharomyces carlbergensis	0.49-4.3
Saccharomyces ellipsodes	1.2-1.5
Rhodotorula glutinis	0.7-0.9
Candida utilis	0.4-0.6
Candida tropicalis	0.2-0.3
Aspergilus niger	1.2-1.4
Penicillium westlingii	2.2

5. Гаплоидтерді алу тәcілдері.Табиатта гаплоидтер апогамия, гиногенез немесе андрогенез нтижесінде мейоздың редукциялыќ бөліну барысында аталыќ немесе аналыќ жыныс жасушаларынан пайда болады. Редукцияланған апогамия - ўрыќтың синергидтер немесе антиподтардан  пайда болуы

Гиногенез /аналыќ партеногенез/ - спермий тозаңдану кезінде жўмыртќа жасушасына енген соң јрі ќарай дамымайды, нәтижесінде ўрыќтануға дайын, біраќ ўрыќтанбаған жўмыртќа жасушасы гаплоидтік ўрыќты тїзеді.

Андрогенез /аталыќ партеногенез/ - спермий жўмыртќа жасушасына еніп, оныѕ ядросын жарамсыз етеді. Спермий ядросы жўмыртќа цитоплазмасымен бірге бөліне бастайды, оныѕ нәтижесінде аталыќ хромосомалар жиынтыєы бар гаплоидтік ўрыќ пайда болады.

Өсімдіктерді химиялыќ заттармен, иондаушы сәулемен және температураны күрт өзгертіп өңдеу, сәулелендірілген тозаңмен тозаңдандыру, алшаќ будандастыруды ќолдану – осының бірі  гаплоид алу үшін жасалғанымен, оның пайда болу дәрежесі өте  төмен. Сондыќтан бўл тәсілдер гаплоидті тўраќты түрде алуга мүмкіндік бермейді.

Ќазіргі кезде гаплоидтерді алу үшін мынандай тәсілдерді ќолданады:

1)  Псевдогамия - жўмыртќа жасушасын бөтен тозаңмен тозаңдандырған соң ол ўрыќтанбайды, оның нәтижесінде гаплоидтік ўрыќ пайда болады.

2)  Гаплопродюсер тәсілі - будан ўрығында атаґаналар хромосомаларының бір жиынтығы іріктеліп жойылады.

3) Андрогенез және гиногенез in vitro тјсілдері -  микроспоралар мен тозаңќапты (андрогенез), тўќымбүршік пен ўрыќ ќалтасын (гиногенез) ќоректік ортада өсіру арќылы гаплоидті өсімдігін алу.

Псевдогамия барысында гаплоидтердің пайда болуы

Түраралыќ будандастырудың кейбір тіркесімдері ќўйылысу барысында ўрыќ  пен тўќым ўрыќтанбаған аналыќ гаметадан түзілуі мїмкін.

Сонымен ќатар псевдогамия сәулемен өңделген тозаңды ќолданғанда немесе әр түрлі плоидтыќ деңгейдегі түрлерді будандастырғанда жүзеге асады.

Гиногенезге ұшырататын будандастырудың нәтижесінде түзілетін ўрыќтанбаған ќызылша тўќымбүршіктерін зерттеген кезде, гиногенетикалыќ ўрыќтардың жўмыртќа жасушасынан немесе антиподтан дамитындығы аныќталды. Синергидтер көбінесе жойылады. Өсірілген 1000  тўќымбүршіктен 2 гаплоидті            өсімдік алуға болады. Колхицинмен өңдеу арќылы гомозиготалыќ  дигаплоидті өсімдік алынып, танаптыќ жағдайында зерттелді.

Гаплопродюсер тјсілі (Бульбозум тјсілі). Кейбір алшаќ түрлерді будандастырған кезде ўрыќтың алғашќы даму кезінде ата-анасыныѕ біреуінің хромосомалар жиынтығы жойылатындығы аныќталды. Бўл тәсіл селекция жўмысында арпаның жабайы Hordeum bulbosum түрімен будандастыруда кеңінен пайдаланылады. Hordeum vulgare жўмыртќа жасушасын Hordeum bulbosum тозаѕымен ўрыќтандырғанда генетикалыќ сәйкессіздікке байланысты аталыќ хромосомасы жоғалады да, гаплоидті ўрыќ дами бастайды. Оны зиготаныѕ алєашќы бөліну кезінде байќауға болады. Бўл Hordeum bulbosum геномында хромосоманың митотикалыќ ўршыќ жіпшелеріне жалғасу механизмнің болмауы деген болжау бар. Аналыќ өсімдікте ўрыќтың ќалыпты өсуі тежеледі, сондыќтан оны оќшаулап, ќоректік ортада өсіріп жетілдіреді. Одан кейін гаплоидті өскіндерді хромосома санын екі еселеу және гомозиготалыќ изогендік линиялар алу їшін колхицинмен өңдейді.

Осы тәсілмен Канадада арпаның Минго және Родео сорттары шығарылды.

Бүкілодаќтыќ селекция, генетика институтында гаплоидтік селекция негізінде, ќысќа мерзім ішінде (8-10 жыл орнына 4-5 жыл ішінде) арпаның Исток, Одесский-15 сорттары шығарылды. Олар жоғары өнімді, жатып ќалуєа және ќаракүйеге төзімді. Элита Поволжья деп аталатын ғылыми кәсіподаќ осы тјсілдерді ќолдана отырып, ќуаңшылыќќа төзімді 700-ден астам арпа линияларын алды. Оңтүстік-Шығыс ауылшаруашылыќ ғылыми–зерттеу институтында көптеген жаздыќ бидай мен арпа линиялары алынды. Бүкілодаќтыќ ауылшаруашылыќ биотехнологиясының ғылыми-зерттеу институтында (НИИСХБ) болашағы бар бидайдың андрогендік линиялары алынды.

In vitro жағдайында ќоздырылған андрогенез

Жекелеген тозаңќаптарды өсірген кезде олардың тозаңдарының ќалыпты гаметофит арќылы даму жолы тежеліп, спорофиттік жолға көшкен кезде гаплоидтік өсімдік пайда болады. Ќазіргі кезде осы тәсіл бойынша 200-ден астам өсімдік түрі алынды. Әсіресе, бўл тәсілмен Ќытай селекционерлері нәтижелі жўмыс істеді. Олар жаңа жоғары өнімді ірі төзімді күріш пен бидай сорттарын шығарды. Бүгінгі таңда сол күріш 170000 га, бидай 70000 га алќапта өсіріледі. 13-суретте тозаңќап өсіндісі көрсетілген

Тозаѕќапты өсіру. Ќазіргі кезде тозаңќаптан гаплоидті өсімдікті алу әдісі кеңінен ќолданылып келеді. Тозаңќап              өсіндісінде микроспорадан эмбриоид ќўрылымы немесе каллус ўлпасы тїзіледі. Эмбриоид ќўрылымын арнайы жағдайда өсірген кезде  хромосомаларының жиынтығы гаплоидты өскін алуға болады. Мўны тікелей андрогенез дейді.  эмбриоидтер тозаңќапты жарып,  микроспорадан тікелей дамиды.

 Көп жағдайда регенеранттар каллусогенез арќылы пайда болады /мысалы,  күріште/, мўны жанама андрогенез дейді. Егер микроспорадан каллус ўлпасы ќалыптасса (15-сурет),  гаплоидті      өсімдік алу күрделене түседі, себебі алдымен сабаќ органогенезін ќоздыру керек, кейін одан өркен түзілуі жылдамдатылады, бўл әрќашан бола бермейтін жағдай.

Сонымен ќатар, каллус ўлпасы генетикалыќ тўраќтылыќќа ие болмайды, одан алынған регенеранттар алғашќы өсімдіктегі бағалы ќасиетті саќтай алмайды, кейде одан пайда болған         өсімдіктер гаплоидті болмауы мүмкін. Сондыќтан тіршілікке икемді эмбриоидтерді микроспорадан алу өте сирек болғанымен, генетикалыќ және селекциялыќ жўмыстар үшін гаплоидтерді алу їшін бірінші тәсіл-тікелей андрогенез оңтайлы болып отыр.

 Тозаңќапты өсіру арќылы гаплоидтерді алу тәсілінің мәні мынада. Алдын ала залалсыздандырылған бітеугүлден    in   vitro жағдайда тозаңќаптарды айырады. Оларды ќолма-ќол ќоректік ортаға орналастырады, орта ќўрамын әрбір   өсімдікке арнайы таңдап дайындайды. Тозаңќапты алу сәтінде олардың микроспоралары эмбриогенезге көшу үшін ќолайлы даму кезеңінде болғаны өте маңызды.

Көптеген жағдайда тозаңќапты айыру үшін тиімді кезеңі деп микроспораның ортаңғы немесе соңғы даму кезеңін айтады. Бўл кезде микроспоралар тетрададан бөлініп, бірінші митозға дайындалады. Біраќ көптеген өсімдік түрлері үшін тетрада кезеңі мен екі ядролыќ тозаң түйіршігі кезеңі аралығында тиімді болу мүмкін. Мысалы, ќырыќќабаттар үшін тиімді кезең микроспораның бір ядролыќ алғашќы даму кезңі болса, бидай микроспоралары үшін бір ядролыќ ортаңғы даму кезеңі болып саналады.

Микроспоралар ќалыпты дамуынан ауытќу нәтижесінде тікелей андрогенезге өтуі мүмкін, бўл жағдайда гаплоидті ўрыќ, каллус түзбей аќ, тікелей микроспорадан /вегетативтік немесе генеративтік жасушадан/ пайда болады немесе ол каллус түзе бастайды. Бірінші тікелей  андрогенез жағдайында микроспора бөлінеді де, діңґєќ жасушалыќ проэмбрио түзеді, ўрыќ глобула тјріздес кезеңінде экзинаны жарып, әрі ќарай дамиды.

 Каллус ўлпасы түзілген /тікелей жол емес/ жағдайда тозаң  бөлінеді, біраќ бөліну кезінде пайда болған жасушалар тез ўлғаяды жјне тозаң түйіршігінің ќабығын жарып, каллус массасын ќўрайды.  Микроспоралардан гаплоид регенераттары түрлі жолдармен пайда болады (17- сурет, ќосымша А).

Тозаңќаптан алынған өсімдіктің ерекшелігі негізінен оның тікелей андрогенез немесе каллус ўлпасы арќылы пайда болғандығына байланысты. Тікелей андрогенез жолымен алынса, нағыз гаплоидті өсімдік шығады -1n, ал каллустан өсірілгенде, ди, три, тетраплоидтер, яғни  2n,3n,4n, жјне т.б. эуплоидтер, анеуплоидтер, сонымен ќатар, басќа генетикалыќ  өзгерістері бар өскіндер алынады (19-сурет).

Жасушалардың полиплоидтылыєы ядролардың ќосылуы, хромосомалардың эндоредупликациясы, сандарының өзгеруі және микроспораныѕ түзілуіне байланысты болуы мүмкін. Бўл жағдайда гаметоклоналдыќ варианттар деп аталатын өсімдіктер ќалыптасады.           

I-эмбриоидоген

   Гаметоклоналдыќ өзгергіштік-микроспора, тозаңќап, ўрыќ ќалтасын, яғни гаметаларды ќоректік ортада  өсіргенде жүзеге асатын өзгергіштік.

Жасуша селекциясындаєы сияќты, микроспора өсіндісін ќоректік ортаға тўз, гербицид, уыт ќосып, тағы басќа ќолайсыз жағдайда өсіру арќылы төзімділікті арттыруға болады. Гаметоклоналдыќ өзгергіштіктің нәтижесінде гаплоидті өсімдік пайда болуының маңызы зор. Гаплоидті өсімдіктер арасынан мутанттыќ генотипті аныќтап, сўрыптау өте жеңіл. Бидайдың тозаңќап өсіндісінде NaCl тўзына төзімді гаметоклоналдыќ регенеранттар алу мүмкіншілігі зерттеліп тўзға төзімді Ю-580R линиясы алынды. Абсциз ќышќылы енгізілген ќоректік ортасын ќолданып, кўрғаќшылыќќа төзімді АR-45  линиясы сўрыпталды, тағы басќа in vitro әдісінің көмегімен алынған  регенерант линиялары  Шортандыдағы ғылыми-ґндірістік орталыќта конкурстыќ сорт сынаудан өтуде 20-21-22-23-24-25-суреттер (Бекќожина, 2000, 2005),  регенерант-линияларыныѕ RAPD  талдау јдісімен ДНК полиморфизмі  зерттелуде ( 26-сурет).

Гаметоклональдыќ ґзгергіштіктіѕ ќауіпті салдары ретінде альбинос ґсімдіктерініѕ пайда болуын айтуєа болады, мысалы бидай, жїгері тозаѕќаптарынан алынєан ґсімдіктен тїссіз ґсімдіктер шыєуы мїмкін. Альбиностар мен олардың жасыл өсімдіктері санының ара салмағы өсімдік түріне, тозаңќаптың даму кезеңіне және өсіру жағдайына байланысты.

Гаплоид организмнің сомалық клет.сыңар хромосомалар жиынтығы.Аталық гаметофитті (тозаңқаптар мен тозаң) ин витро жағдайынан өсіріп,гаплоидтық өсімдіктердіалу андрогенез деп а.

Партеногенез деген аналық жыныс клет.ның ұрықтанусыз көбейіп,организмнің түзілуі. Бірінші рет сасықмендуананың тозаңқаптарын инвитро жағдайында өсіріп ,Индияда С.Гуха мен С.Махешвари 1964ж гаплойдтық өсімдіктерді алды.содан кейіносы тәжірибеден француыз ғалымы К.Нич 1967 ж темекінің тозаңкаптарын өсіріп қайталайды. Содан бері гаплойдтардың 200денастам өсімдік түрі алынды.