4 Сұрақ. Өсімдіктер өсуін ширататын микроорганизмдер

Микроорганизмдер өсімдіктердің дамуы мен өсуін, дәнді бұршақты дақылдардың өнімділігінің жоғарлауын мынадай жолдармен қамтамасыз етеді:

- кейін өсімдіктермен қолданатын атмосфералық азотты бекіту;

- фосфор мен темірдің жеңіл сіңірілетін түрлерін түзу және топырақтан сіңіру, осы пайдалы минералды заттарды өсімдікке жеткізу;

- өсімдік клеткаларының дамуы мен өсуін ширататын фитогормондарды синтездеу;

- фитопатогендерді өнімдерін антибиотик қосылыстарымен немесе субстратқа бәсекелестік нәтижесінде тежейді.

Микробтық биопестицидтер

Өсімдіктерді қорғайтын химиялық заттар немесе пестицидтер бөлінеді:

- гербицидтер, арам шөптерді жояды;

- фунгицидтер, фитопатогендердің тірішілік әрекетін тежейді;

- инсектицидтер, зиян келтіретін жәндіктерді өлтіреді. Пестицидтер тобына 20-ға жуық әртүрлі қосылыс топтары,

сонымен қатар карбаминді қышқыл, туындылары триазин, урацил және басқада фосфорорганикалық және хлорорганикалық қосы-лыстар кіреді. Пестицидтердің бүкіл әлемдік өндірісінің жылдық айналымы 20 млрд долларға жуығын, оның ішінде 1% биопести-цидтерді қүрайды.

Пестицидтердің ішінде шыбын-шіркейлердің бүлшықетін, жүйке жүйесін салға үшырататын (паралич) хлор- және фосфорорганикалық қосылыстар кеңінен қолданылады. Сонымен қатар, бүл химиялық қосылыстар тек зиянкестерді ғана емес, пайдалы жәндіктерді де жояды, олар қоршаған ортада жиналады, адам организмінде жиналуға қабілетті және адам үшін уытты әсер етеді.

Биопестицидтер ауылшаруашылық өсімдіктерге патогенді саңырауқүлақтар мен бактериялардың өсуі мен дамуын тежеуге, уыттармен үшатын қосылыстар (аммиак, НСN) өндіру жолымен зиянды жәндіктерді жоюға, қоректік субстратқа бәсекелесуге қабілетті.

Биоинсектицидтер

1 млн көп әртүрлі шыбын-шіркейлер түрлері, олардың ішінде ауылшаруашылық өсімдіктерге зиянды және адам мен жануарлар ауруларының тасымалдаушылары бар.

Биоинсектицидтер ретінде зиянды шыбын-шіркейлерді жою үшін бактериялар, вирустар, саңырауқүлақтар мен типті қарапайымдылар негізінде өңделген препараттар қолданылады.

100-ге жуық бактерия түрлері, олардың ішінде Pseudomonas, bacillus, micrococcus, lactobacillus, enterobacter, erwinria, serratia,және т.б. инсектицидтік белсенділікке ие.

Шегіртке мен қоңыздар үшін - Pseudomona, көбелектер үшін - serratia және enterobacter, піте үшін - lactobacillus, масалар үшін - bacillus және т.б. уытты болып табылады.

5 сұрақ. Прогамдык сәйкессіздік, яғни ұрықтанудын басталмауы. Бұл жағдайда будандастыруға алынған аналық пен аталық парлар арасында ұрықтану процесі жүрмейді. Оның бірнеше себептері болады: 1) тозаңның тіршілік мерзімінің қысқалығы; 2) аталық және аналық гаметалардын дамып жетілетін уақыттарының сәйкес келмеуі; 3) аналық мойны мен тозан түтігінін ұзындықтарынын бірдей еместігі; 4)тозаннын өнуге қабілеті болмауынан немесе тозаң түтігінің өсуінін токтап қалуынан оның ішіндегі спермийлер ұрық қалтасына жете алмайды; 5) аталық гаметанын жұмыртқа клеткасымен косылмауы

Постгамдык сәйкессіздік - ұрықтану процесі өткеннен кейінгі пайда болған будан ұрық пен оны қоршап тұрған ұлпалардын генетикалык сәйкессіздігі.

Осыңдай сәйкессіздіктін бірнеше себебі бар: 1) екі спермийдің бірі мен бірі жабысып, олардын ажырамауы; 2) спермийдін жұмыртқа клеткасымен қосылмауы; 3) спермийдін орталык клеткаға қосылмауы, өйткені өзінде де эндоспермнін өте баяу дамуы; 4) эндосперм мен ұрықтың жұғымсыздығы (эндосперм үрыктын дамуын тежейтін заттар бөліп шығаруы ыктимал); 5) әлі зерттеліп аныкталмаған беймәлім күбылыстар.

Прогамдық сәйкессіздікті жою

In vitro арқылы ұрықтандыру. Алшақ будандастыру барысында ұрықтандыруға дейін кездесетін физиологиялық прогамдық сәйкессіздік мынадай себептерге байланысты

1. Аналық өсімдігіндегі аналықтың және аталық өсімдігіндегі тозаңның түзінділері бірөбіріне сәйкес келмегендіктен тозаң түтігі аналық аузында өсе алмайды;

2. Аналық мойнының және тозаң түтігінің ұзындығы бірдей болмағандықтан

3. Аналық пен аталық өсімдіктеріндегі ұлпалардың сәйкессіздігінен аналық аузынан тұқымбүршіктегі тозаң тесігіне дейін тозаң түтігінің өсуі тежеледі.

Постгамдық сәйкессіздікті жеңу Ұрық өсіндісіТаксономиялық тұрғыдан алшақ өсімдіктердің сәйкессіздігі будан алу жолының басқа да кезеңдерінде байқалады, ол физиологиялық немесе генетикалық табиғатына байланысты болуы мүмкін. Өсімдіктердің сәйкессіздігі бұл жағдайда ұрықтанған соң байқалады, сондықтан оны постгамдық сәйкессіздік деп атайды. Будан ұрығының дамуы мен өсуінің тоқталуы көбінесе физиологиялық себептерге байланысты: ұрық пен эндоспермнің дамуы бірөбіріне сәйкес келмегендіктен, аналық өсімдік ұлпасының метаболиттері ұрықтың қоректенуіне жарамсыз /уытты/ болғандықтан мұндай жағдайды жекеленген тұқымбүршіктер мен ұрықтарды жасанды қоректік ортада өсіру арқылы өзгертуге болады.

Жекеленген ұрықтарды өсіру тәсілі жеміс дақылдарының будандарын, пияз бен, қызанақтың түраралық будандарын алуда, арпаны бидаймен және қара бидаймен будандастыруда кеңінен қолданылып жұр. Кейбір жағдайда осы тәсіл негізінде каллус буданын, регенерантөөсімдігін алу сияқты аралық кезеңді енгізу арқылы әдіс өзгертіліп, жүргізіледі. Әлемде бірінші рет осы тәсілді өз жұмысында Терновский 1972 жылы қолданып, түраралық темекі будандарын алған. Осылай будандастыру арқылы алынған тұқымдарды өсірген кезде негізгі тамырдың өсуінің тоқталуына байланысты өскіндері өліп қалады. Будан өскіндерінің гипокотилі мен тұқым жарнақтарынан каллус ұлпасын алып, оны әрі қарай дамыта отырып, жүздеген амфигаплоидтық түрлер шығарады. Оларды колхицинмен өңдеп, ұрықтылығын қалпына келтіреді және амфидиплоидтерден екінші ұрпақ алып, оны темекінің мәдени сорттарымен будандастырады.

Қазіргі кезде будандық каллус ұлпасы амфигаплоидтық ұрық клондарын алуға ғана емес, сонымен бірге көп нұсқалы түрлерін алу үшін пайдаланылады. Арпа мен бидайдың бір будандық ұрығынан 100–ден астам регенеранттар алынды. Олардың жартысында морфология жағынан, масақтың түсі, қылқандардың ұзындығы және т.б. белгілер бойынша өзгерістер байқалған, сондықтан олар сомаклоналды варианттар деп саналады.

Селекционерлер үшін жекеленген ұрық өсірудің маңызы мынада:

Тұтас ағзадан будан ұрығын алған кезде ол аналық өсімдікпен сыйыспаушылыққа ұшырап, тіршілікке қабілеттілігін жоғалтады. Ұрық өсіндісі арқылы будан өсімдігін in vitro жағдайында тез өсіруге болады;

Кейбір өсімдіктерге тән тыныштық күйден ұрықты шығарып, будан өсімдігін өсіру;

Тұқым өміршеңдігін анықтайтын тестілерді әзірлеу;

Жетіліп келе жатқан ұрыққа қандай қоректік және физиологиялық белсенді заттар керек екендігін анықтау.

Көптеген зерттеулер көрсеткендей, ұрық неғұрлым ерте даму кезінде оқшауланған болса, соғұрлым оған эндосперм және жатын ұлпасынан келетін заттарды алмастыратын қоректік ортаны таңдап алу қиындайды. Жетілген немесе жетіліп қалған ұрықтар сахароза қосылған минералдық қоректік ортада өсіп, дамиды. Жетілмеген ұрықтарға арналған қосымша қоректік ортаға амин қышқылдарды, дәрумендерді, фитогормондарды әр түрлі ара салмақта өсіпөдамуына байланысты қосып отыру керек.