21Дәріс мазмұны: Курс бойынша практикалық сабақтардың өзгешеліктері.

1. Курс бойынша практикалық сабақтардың өзгешеліктері.

2. «Тәрбиенің мақсаты» тақырыбына әдістемелік сипаттама.

1. Курс бойынша практикалық сабақтардың өзгешеліктері.

Бұл тақырып ең күрделі тақырыптың бірі. Курстың мазмұнына орыс педагогы П.Н. Груздевпен енгізілген.

Тақырыптың мазмұны оқулықтардан қатаң таңдалып, оның жоспары құрылады. Мысалы,

1.Негізгі ұғымдары.

2. Адам дамуындағы тұқымқуалаушылық орны.

3.Адам дамуы және қалыптасуындағы ортаның ролі.

4.Адам дамуы және қалыптасуындағы тәрбиенің ролі.

Ең алғаш студенттерге даму факторлары тұқымқуалаушылық, орта, тәрбие жайында мағлұмат беріледі. Оқытушшының міндеті – осы факторлардың адам дамуында қандай өзара байланыста, тәуелділікте болатындығын көрсету. кеелесі әрекет – бұл тұлға дамуының негізгі факторларының әртүрлі жас кезеңдерінде байланыстылығын түсіндіру. Әдетте, бұл бала дамуының тарихын баяндау арқылы сипатталады. Осы мақсатта түрлі құралдар қолданылады: әдеби кейіпкерлер, кинофильмдерден мысалдар, оқытушының баланы ұзақ бақылау нәтижелері және т.б.

Бұл жұмыстың барлығы дамудың негізгі заңдылқтарын (біркелкі еместігін, тәрбиелік ықпалға сәйкессіздігін, қарама-қайшылығын)көрсетуге бағытталған.

Дәріс соңында қорытындыланады.

Бұл тақырып негізінен теориялық жағынан оқытылса да, пркатикалық тапсырмалар беруге болады. Мысалы, тұлға дамуындағы тәрбиенің ролі жайында айтылған белгілі педагогтардың пікірлерін талдау (А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский, М.Жұмабаев, А.Құнанбаев және т.б.) педагогикалық ситуацияларды шешу, оқушы тұлғасының кейбір жақтарының дамуын, өзгерісін бақылау және т.б.

2. «Тәрбиенің мақсаты» тақырыбына әдістемелік сипаттама.

Бұл тақырып ондай қиын емес. Тұлғаны жан-жақты дамыту – тарихи құбылыс. Оны әрбір тарихи кезеңдегі құжаттар мен деректерді қарай отырып, көруге болады. Бұл тақырыпты ашуда ҚР-ның мемлекеттік құжаттарына сүйенген дұрыс: ҚР-ның «Білім туралы заңы», «Тәрбие тұжырымдамасы», ҚР 2015 ждейінгі білім беру жүйесін дамыту тұжырымдамасы».

Сонымен қатар, педагогикадағы негізгі философиялық конфепцияларды сипаттай отырып, әрбіреуінде тәрбие мақсатын белгілеуіндегі ерекшеліктерді көрсетеді.

Олар: неотомизм, прагматизм, экзистенциализм, бихевиоризм.

Сонымен бірге, бұл дәрісте пәнаралық байланыс жүзеге асырылады: тарих, философия пәндерімен.

Практикалық сабақтарда осы тақырып бойынша педагогикалық ситуацияларды шешу, жаттығуларды орындау, мұғалімдердің оқу-тәрбие жұмыс жоспарларымен таныстыру.

1. «Практикум по педагогике» М., 1989.

2. «Задания и педагогические ситуации».

22Дәріс мазмұны: Педагогикадағы оқыту принциптері, олардың сипаттамасы

2. Педагогикадағы оқыту принциптері, олардың сипаттамасы Педагогикадағы оқыту принциптері, олардың сипаттамасы

Оқыту процесінің жалпы мақсаттарына және заңдылықтарына сәйкес мазмұнды, ұйымдастырушылық формалар мен әдістерді анықтайтын базистік жағдайлар - педагогиканың оқыту принциптері болып табылады. Принцип - латын сөзі, қазақша «негіз» деген сөз. Оқыту принциптері - педагог пен білім алушылардың жұмысын реттеп отыратын принциптер. Ол барлық пәндерді оқытқанда қолданылады. Оқыту принциптеріне сәйкес оқытуға қойылатын талаптар тұжырымдалады. Оларды орындаған педагог өз еңбегінде жақсы табыстарға жетеді.

Я. А. Коменский педагогикалық ойдың тарихында ең бірінші болып оқыту процесінің құрылуын анықтайтын оқыту принциптерінің жүйесін жасады. Оның оқыту табиғаттың және адамның дамуының жалпы заңдылықтарына бағынады деген идеясы «оқытудың табиғатқа сәйкестігі» деген атқа ие болды. Ж. Ж. Руссо оқыту процесінің принциптік негізі білім алушының табиғатпен тікелей жанасуы деп есептеді. И. Г. Песталоцци оқытудың мазмұнын көрнекілік принципінен шығарады.

А. Дистервег оқыту жүйесін нақты принциптермен толтырады. Оларды оқыту мазмұнына, оқытушыларға, білім алушыларға талаптар түрінде қарастырды. К. Д. Ушинский оқыту прициптерін жасауда үлкен үлес қосты. Ол: оқытудың халықтық идеясында көрініс табатын оқытудың тәрбиелеушілік сипаты; оқытудың жүйелігі, шамаға лайықтылығы және әлі жетерлігі; білімнің беріктігі; оқытудың саналылығы және белсенділігі; оқытудың көрнекілігі сияқты принциптерді бөліп шығады. Сөйтіп осы принциптерғе терең психологиялық негіздеме берді.

1927 жылғы педагогикалық энциклопедияда педагогика ғылымы мен мектептің жетістіктері жинақталып, «принцип» сөзіне: мақсаты, құралды таңдауға негіз болатын ой, деп анықтама берілді.

А. П. Пинкевич ұсынған принциптер: оқытудың өмірмен және қоғамдық еңбекпен байланысы; жас ерекшелігі принципін сақтау; оқытудың белгілі бір жас кезеңіндегі білім алушылардың даму деңгейіне сәйкес болуы (білім алушылардың күш жігерін дамуға жұмсау, жұмыстың жүйелілігі, шығармашылық - қызығушылықтың басты негізі); пән мазмұнының ерекшеліктерін, әдістерін анықтау. Ол «Оқыту принципін дидактиканың түғырлы принциптері, оқыту процесіне қойылатын негізгі талаптар», — деп тұжырымдалады.

Н. Медынский ұсынған принциптер: ғылым негіздерін жүйелі меңгеру; білімді саналы меңгеру; теорияның тәжірибемен байланысы; тәрбие беретін оқыту; оқыту әдістерінің алуан түрі; жалпы және политехникалық білім.

В. Е. Гмурман ұсынған принциптер: оқытудың саналылығы және белсенділігі; оқытудың көрнекілігі; оқытудың жүйелілігі; ғылым не- гіздерін берік меңгеру.

Талданған оқытудың принциптері білім алушыларға берік, жүйелі білім беруге бағытталды. Оқыту принциптерін аталған педагогтардан басқа М. А. Данилов, М. Н. Скаткин зерттеді. Зерттеу қорытындылары бойынша И. П. Подласый, Т. Сабыров, т.б. оқыту принциптерінің шарттарын анықтады.

Қазіргі оқытуда саналылық, белсенділік, көрнекілік, жүйелілік, бірізділік, беріктік, түсініктілік, ғылымилық, теория мен тәжірибе бірлігі сияқты принциптер кең қолданылады. Принциптердің талаптары педагогтің түрлі принциптерді қолдануы арқылы орындалады.

Принциптерде педагогке нақты нүсқаулар беріледі. Оларды ғылым жетістіктеріне, өмір талабына сай толықтыруға және түзетуге болады. Принциптер педагогикалық процесті реттеп отырады. Олардың талаптары принциптер арқылы жүзеге асады.

Ғылымилық принципі білім алушыларға ғылымда ашылған білімдерді меңгертуді талап етеді, сондықтан оқу жоспарлары мен бағдарламаларына ғылыми білімдер енгізіледі. Оларды меңгеру үшін пәнаралық байланыстарды қолдану керек.

Шарттары: педагогиканың, психологияның, озық тәжірибенің жетістіктерін қолданып оқыту. Педагогикалық еңбекті ғылыми түрде үйымдастыруға берілген нүсқауларды орындау; индуктивтік және дедуктивтік тәсілдерді қолдану; жаңа ұғымдарды жүйелі түрде қайталау; ғылыми таным әдістерін қолдану. Білім алушыларды іздендіру, шығармашылық жұмыспен айналыстыру; жаңа үғымдарды бір рет түсіндірумен шектелмеу; білім алушыларды көрнекті ғалымдардың өмірі және қызметімен таныстыру; жаңа ғылыми терминологияны қолдану; білім алушыларды ғылым жетістіктерімен таныстырып отыру; білім алушылардың зерттеу жұмыстарын үйымдастыру; тәжірибе жүмыстарын жүргізуге жағдай жасау; білім алушының оқуында жаңалық ашуына, оған қуануына мүмкіндік беру; жалған сөйлемеу.

Оқытудың бірізділігі және жүйелілігі принципі. Бұл принциптің ғылыми ережесі: білім алушының білімі берік болу үшін, оның

санасында қоршаған дүние жаксы бейнелену керек. Ол үшін ғылыми білімдер жүйелі және білім алушылардың танымдык мүмкіндіктеріне карай беріледі. Жеке бөліктерден тұратын оқыту процесі білім алушылардың білімді менгеруіне көмектеседі. Дағдыларды калыптастыру үшін жаттығулар, акыл-ой тәрбиесін беру үшін қисынды ойлау тәсілдерін талап ететін жүмыстар жүргізіледі. Әйтпесе, дағды жойылады. білім алушы дұрыс ойлай алмайды, дамуы нашарлайды.

Шарттары: білім алушыларга білімді меңгерту үшін сызбілім алушыларды колдану. Оқу материалын бөліктерге бөліп, оларды рет-ретімен түсіндіру; окыту мазмұнындағы, тәсілдеріндегі жүйені бұзбау, пәнаралық байланысты тұрақты түрде колдану; білім алушылармен бірге тірек-конспектілерін, сызбасын жасап, білімді есте сактауды жеңілдету; бұрынғы окығандарды жиі кайталаттыру; өткен материалдарды сабақтың басында, бекіту кезінде, жеке сұрақтарды түсіндіргеннен кейін кайталаттыру; материалға ой- пікірлерді жасанды түрде енгізбеу; білім алушылардың өз ойларын қалай айтатынын кадағалау; білім алушыны өздігінен жүмыс істеуге үйрету, көмектесу; білім алушылардың білетіндерін айткыза бермей, тек сабаққа катыстыларын айтқызу. Әркімге белгілі әңгімелерді айта бермеу; жүйелі білім қисынды, сезімді талап ету; бар күш- жігерінізбен, шабытпен окытып, өмірден, әдебиеттен айшықты мысалдар келтіру; пәнді, бөлімді оқып болғаннан кейін міндетті түрде корытынды-жүйелеу сабактарын өткізу; білім алушылардың кателерін әдеппен түзету; білім алушыны өз қатесін талдауға үйрету; білім алушылардын даму іаңдылыктарын, акыл-ой белсенділігін көтеру жолдарын білу; білім алушының жасы мен кабылдауын ескеріп, тапсырмалар беру; жүйелі білім есте жаксы сакталады.

Саналылық және белсенділік принципі. Өз бетімен меңгерілген білім санаға жаксы сіңеді. Білімді саналы меңгеруге оку желісі, өз бетімен жүмыс, белсенділік, оку-тәрбие процесін үйымдастыру, білім алушының танымдык іс-әрекетін басқару, педагогтің әдіс-кұралдары көмектеседі. Білім алушының өзінің танымдық белсенділігі оқытуда аса қажет жағдай және оқу материалын терең және берік түсінуге орасан зор ыкпал етеді.

Шарттары: жұмыстың нақты мақсаты мен міндеттерін білу; түсінікті етіп оқыту; танымдық іс-әрекеттің барлық түрлерін қолдану; талдау, жинактау, индукция, дедукция, салыстыру әдістерін колдану; аналогияны жиі қолдану; бастауыш сыныпта оқытуды индукциядан бастау; білім алушыларға әр сөздің, сөйлемнің, ұғымның мағынасын түсіндіру; білім алушылардың білімі мен тәжірибесіне сүйену; білім алушылардың бірін-бірі оқытуы. Дұрыс жауапты бәрі бірігіп табуы, себебі білім алушы өз жолдасының айтқанын жақсы түсінеді. Сондықтан жақсы оқитын білім алушыларға сабақ бергізу; белгілі мәліметтерді белгісіздерімен байланыстыру; ең бастысы, сіз оқытатын пән емес, пән бойынша атқарылатын жүмыстар; білім алушы факті мен білім арасындағы айырмашылықты көретіндей етіп оқыту; әрбір ережеге мысал келтіру; негізгіні түсіндіруге назар аудару, қолданылатын мысалдардың санын анықтап алу; тек қана беделмен оқыту жеткіліксіз; сезімге, ақылға әсер ететін дәлелдермен оқыту; білім алушыға оқу-танымдық іс-әрекеттің тиімді тәсілдерін үйрету; әрбір ережеге мысал келтіру; негізгіні түсіндіруге назар аудару; білім алушыларды сабақтан алаңдататын жағдайларға жол бермеу; «Неге?» деген сүрақты көп қойып, білім алушыны дамыту; дәйекті дәлелдермен оқыту; дұрыс оқыту баяндап беру емес, білімді тәжірибеде қолдану; білім алушылардың қызығушылықтарын зерттеу, дамыту; білім-сенімге айналып, іске басшылық ететіндей етіп оқыту; білім алушыны өз бетімен ойлауға, жұмыс істеуге үйрету; түрлі мәселелерді талдату арқылы шығармашылықты дамытып, танымдық міндеттерді бірнеше тәсілдермен орындату. Шығармашылық тапсырмаларды жиі беру; білім алушыларға сұрақ қойып, жауаптарын мұқият тыңдау; зат құбылыстарды, білім алушыларға бақылатып, оларды өз бетімен меңгерулеріне жағдай жасау; дидактикалық ойын, пікірталас, ұжымдық шығармашылық істі қолдану.