27Дәріс мазмұны: Интерактивті оқытудың педагогикалық және психологиялық негізі

1. Интерактивті оқытудың педагогикалық және психологиялық негізі

2. Интерактивті оқыту әдістері.

1.Интерактивті оқытудың педагогикалық және психологиялық негізі

Инновациялық технологиямен оқытудың өзге де моделдерінің арасында біршама болашағы бар деп мәселелік оқыту, ынтымақтастық оқу әрекеті және оқытудың «белсенді әдістері» саналады.

Мәселелік оқытудың қажетті сәті мәселелік жағдай саналады, ойлауды дамытуға құрал ретінде ғана қарастырылмайды, сонымен бірге оқушылардың тұлғасын дамыту құралы ретінде қарастырылады /57/. Мәселелік оқыту бағытында жүргізілген зерттеулерде оқытуда мәселелік жағдайды жасаудың шарттары мен принциптері анықталады (В.Окон, М.И.Махмутов, И.Я.Лернер, А.М.Матюшкин, А.А.Понукалин, Сухобская Г.С. т.б.), оқытудың тиімділігін білім алушылардың туындаған қарама-қайшылықтарын шешуде таным қажеттіліктерін дамыту есебінен жоғарылату.

Студенттердің ынтымақтастық оқу әрекеті оқытудың дамытушы және тәрбиелеуші мүмкіндіктерін кеңітудің бір жолы ретінде қарастырылады. Бірқатар авторлар ынтымақтастық әрекеттің белгілі бір оқу пәнін игерудегі /56;99;109/ бағалау мен бақылау әрекетінің қалыптасуына (Т.А.Матис т.б.) оң әсерін көрсетті. Педагогикалық және психологиялық зерттеулерде ынтымақтастық оқу әрекетінің топ ұжымының дамуына, ондағы тұлғааралық өзара қатынасқа, білім алушының тұлғасының дамуына (ең алдымен оның бағыттылығына), өзіндік сананың қалыптасуына, қарым-қатынасқа деген шығармашылық қатынастың қалыптасуына, өзін-өзі басқаруға даярлығына әсерін зерттеді (Х.И.Лийметс, З.И.Васильева, М.Д. Виноградова, И.Б.Нервин, т.б.) /47/.

Соңғы кезде белсенді оқу әдістері (интерактивті) кең тарауда, оған әлеуметтік-психологиялық тренингтер, топтық талқылау және әртүрлі ойындардың (рөлдік, иммитациялық т.б.) түрлері жатады. Бұл әдістің ерекшелігі оқытудың белсенді түр, топтық сипат және кері байланыстың үздіксіздігі.

Оқытудың белсендігі бірқатар процедуралармен қамтамасыз етіледі: оқыту үрдісіне мәселелік жағдайдың қосылуы, зерттеушілік элементтері, нақты үрдістердің әртүрлі моделдерін қолдану. Белсенді оқытудың көптеген әдістері, әсіресе әлеуметтік-психологиялық тренингте міндетті принципі кері байланыс саналады, бұл сабаққа қатысушыға өзін сырттан қаруға мүмкіндік береді, өз мінез-құлқын біршама адекваттыға өзгертуге және өзін жаңа позицияда сынауға мүмкіндік береді. Белсенді әдістерде топтық өзара әрекет әсері кең қолданылады.

Оқытудың белсенді әдістері әртүрлі аймақтарда кең қолданыс тапты: кәсіпорынның басшы құрамын даярлауда (іскерлік ойындар), шетел тілдеріне үйретуде, қарым-қатынас тренингтерінде /57;84;61;37/.

Белсенді оқыту әдістерін, олардың ұйымдастыру тәсілдері және психологиялық тиімділігіне бірқатар психологиялық тұрғыдан зерттеулер жүргізілді /52;84;89;95;100;105;108;111/. ХХ ғасырдың басындағы дидактикалық ізденіс оқытудың «пассивті» және «белсенді» әдістерін қарама-қарсы қоюға алып келді. Әдістердің (онымен бірге формаларының) дамуы білім берудің әртүрлі элементтерін үйрену тәсілдеріне байланысты таным қызметінің сипатының өзгерісінен оқытудың формалары мен құралдарының жаңаруынан туындап жатқандай.

Жаңа әдістер мен формаларды ендіру жоғары мектептің үнемі қажеттілігі болып отыр. Білім беруге инновациялық технологиялардың енуін үздіксіз үрдіс, күнделікті білім беру қызметінің компоненті ретінде қарастыру қажет. Соңғы оншақты жылда педагогика, психология мен әлеуметтанумен интеграциялана бастады. Жаңа оқу өзара әрекетінің мазмұнын бейнелейтін анықтама іздеу үрдісінде интерактивті оқыту термині пайда болды, ол шын мәнінде педагогикалық өзара әрекеттің мәнін, мазмұнын және құрылымын жақсартуға қабілетті. Мұндай технология педагогты даярлау үрдісінде белгілі бір қайта құруларды талап етеді. Ол студенттермен қарым-қатынаста жаңа өзара қарым-қатынас түрін қалыптастырумен байланысты, сабақтың өзіндегі бағалау жүйесінің өзгерісіне, оқытушы, әкімшілік, студенттер тарапынан интерактивті сабақты бағалауына да әсер етеді.

Оқытудағы инновациялық әдістерге топтық оқытуды, даралық жұмыстың әртүрлі формаларын, бригадалық оқытудың әртүрлі формаларын, дамытушы оқыту жүйелері және т.б. енеді. Байланысты қамтамасыз етіп, ақпарат берумен шектелмейтін және өзгелерге белгілі бір әсер ететін, олардың мінез-құлқының, іс-әрекетінің өзгеруін қамтамасыз ететін қарым-қатынастың қызметі ретінде интерактивтіліктің психологиялық мәнінен бастау ала отырып, біз интерактивтілікті оқу үрдісінде байланыстың интерактивтілігін ұйымдастырушы дидактикалық құралдардың белгілі бір қасиеті деп анықтаймыз.

Интерактивті және белсенді оқыту әдістерін салыстыру бұл әдістердің оқыту субъектілерінің «іс-әрекеттік тұрғысын» , олардың өзбеттілігі мен шығармашылығын дамытуға бағытталғанын көрсетеді. Алайда алғашқысы педагогикалық әсерді оқу ортасы мен педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастыру құралдарын доминанттылығын артырады, сонымен қатар оқу өзара әрекетін адамның және оның бейімделген қабілеттерінің табиғи даму жағдайына жасанды жағдайларды жақындатуға зор мүмкіндігі бар.

7 кесте

Оқытудың интерактивті және белсенді әдістер ұғымдарын анықтау

№	Өлшемдер	Белсенді әдістер	Интерактивті әдістер
1	Ұғым-мән	Негізінде - оқу үрдісіне тікелей қатысу, онда әрқайсысы зерттеліп отырған мәселені шешу жолы мен тәсілін іздейді.	Негізінде – зерттеліп отырған мәселені бірлесе шешу барысындағы ұжымдық (топтық) өзара әрекеттесу жатыр.
2	Белгілері	Төмендегі принциптерді жүзеге асыру: «тікелей қатысу» Оқытудың мазмұны мен әдістері арасындағы теңдік Оқу үрдісін оның ерекшеліктері негізінде кіріс бақылауы мен түзетуі Мазмұн мен әдістердің оқыту мақсатына сәйкестігі Мәселелік Жағымсыз тәжірибе- қателіктен қашуға үйрету Қарапайымнан күрделіге Оза оқытуды үнемі жаңарту	Диадалық жүйе – іс әрекетке қатысушылардың комбинацияланған әрекетін талдау бірлігі Ұжымдық (топтық) қызмет және әрекет Іс-әрекеттің нәтижесіне рөлдік жауапкершілік өзге адамға бағдарлану диадалық жүйедегі бір адамның мінез-құлқы өзге мүшенің (өзгелердің) қасиеттеріне әсері мен бағыныштылығы
		Диагностикалау Оқу уақытын үнемдеу	Қатынас – ортаның міндетті компоненті Диалогта әр субъектінің белсенді қатысуы Тәрбие практикасы мен тәрбиеші сапаларының оның тәрбиеленушілерінің мінез-құлқында бейнеленуі Суггестивтік: қатысушылардың әрекетіне реакция түрінде байланыс, кеңес, ұсыныс, түсіндірме, қолдау (терістеу) түрінде көрінетін кері байланыс.
3	Түрлері, формалары, тәсілдері, құралдары	Нақты жағдайды талқылау, дидактикалық, рөлдік, лингвистикалық және т.б. мәселелік міндетті шешу, ойындар, практикумдар, семинарлар.	Әлеуметтік драма, мәтіндер – мағыналар, мәтіндер-бұйрықтар, мәтіндер-кодтар т.б. сұрақ жауап алмасу, бірлесе қабылданған шешімнің орындалуын бақылау, негізгі сөздер, диалог барысын басқару, семинар-пікірталас, тренингтер, ойынтехникасы, іскерлік ойындар, диагностикалық кіші рөлдік ойындар, шеберхана, Шебер-Класс, қатынастың виртуальдық формасы.

Бұл ұғымды нақтыласақ. «Интерактив» сөзі бізге ағылшынның“interact” сөзінен келді. “Inter” – бұл “өзара”, “act”- әрекеттесу. Интерактивті- өзара әрекеттесуге қабілеттілік немесе әңгімелесу жағдайында болу, бір нәрсемен (мыс: компьютермен) немесе біреумен (адаммен ) диалогта болу. Яғни, интерактивті оқыту- бұл алдымен диалогты оқыту, оның барысында оқытушы мен студенттің өзара әрекеті жүзеге асады. Интерактивтілік ұғымы «символикалық интеракционизм» (Г. Блумберга, Дж. Г. Мида, Р. Сирса т.б жұмысындағы) алынды, ол адамдар арасындағы өзара әрекетті «үздіксіз диалог ретінде, оның барысында олар бір бірін бақылайды, ойларын салмақтайды және оған жауап беретін үрдіс». Мұндай тікелей диалог біздің заманымызда ерекше мәнге ие. Компьютер мен оның пайдаланушысының үзіксіз диалогтық өзара әрекетін қамтамасыз ететін арнайы құралдар мен қондырғыларды интерактивті деп атайды. Мұның барлығы тең дәрежеде қызықты диалог құру білігіне үйрену қажет және бұл жерде білім берушілік жағдай үлкен мүмкіндіктерге ие /101/.