27. Қандай обьектілер дислокацияның жылжуы үшін әсерлі кедергілер болып табылады соларды атап өтіңіз.
Сызықтық ақаудың түрі дислокация – шеткі және бұрамалы.
Кристалда дислокация алудың қарапайым да көрнекті тәсілі-ығысу (1.4-сурет). Егер кристалдың үстіңгі бөлігін астыңғы бөлігіне қарағанда бір атом аралық қашықтыққа жылжытсақ, онда тордың симметриясы бұзылып, “артық” жарты жазықтық, яғни шеткі дислокация пайда болады. Егер жарты жазықтық сырғу жазықтығының үстінде болса, дислокацияны оң деп атайды, белгісі ┴, ал астында болса – теріс дейді, белгісі ┬.
Бұрамалы дислокацияда ығысу атом жазықтығы бұрама бет құрайды (1.5- сурет).
Егер дислокация сағат тілі бойынша құрылса, оң бұрамалы деп атайды, сағат тіліне қарсы сол бұрамалы дейді. Сонымен дислокация деп кристалл ішінде ығысу шекарасы түрінде пайда болған сызықтық ақауды атайды.
Дислокацияның ығысу бағыты мен шамасын анықтау үшін Бюргерс векторын (АВСD контуры) қолданады (1.4-суретті қараңыз). Шеткі дислокация үшін Бюргерс векторы дислокация сызығына перпендикуляр келсе, бұрамалы дислокация үшін бұл бағыттар бір біріне параллель. Шеткі дислокацияда Бюргерс векторының шамасы атом аралық қашықтыққа тең (b=BC-AD=AE) (1.4- суретті қараңыз).
Дислокация әсерінен тор бұрмаланады. Сыртқы күш әсерінен дислокациялар қозғалысқа келіп, бір-бірімен және нүктелік ақаулармен әрекеттеседі. Қарама қарсы таңбалы дислокациялар бір біріне тартылса, таңбасы бірдей дислокациялар бір бірін тебеді.
Дислокация бойында диффузия жылдамдығы жоғары болғандықтан қоспа атомдар, әсіресе ену кірме атомдары жиналып, Коттрелл «бұлтын» түзіп, дислокация қозғалысына кедергі келтіріп, металл беріктігін арттырады.
1.4-сурет – Шеткі дислокация 1.5-сурет – Бұрамалы дислокация
Металдың деформациялану, полиморфтік түрлену, кристалдану үрдістері дислокация тығыздығын арттырады. Кристалдың 1 см3 көлеміне тиісті дислокацияның ұзындығы дислокация тығыздығы болып табылады
,
см–2.
(1.1)
Жұмсартылған металдағы дислокация тығыздығы 106 – 108 см–2 болса, деформацияланған металда ол 1011 – 1012 см–2-ге дейін артады.
28. Қандай өлшемдер кезінде қок (қыры орталықтандырылған кубтық тор) – торда с/а қатынасы негізінде тек базисті сырғуға ие болатынын көрсетіңіз.
Для большинства металлов характерны следующие типы кристаллических решеток: объемно-центрированная кубическая (ОЦК); гранецентрированная кубическая(ГЦК); гексагональная плотноупакованная (ГПУ). Основные типы кристаллических решеток представлены на рис. 2.4. В объемно-центрированной кубической решетке (рис. 2.4, а) атомы расположены в углах и центре куба. Период решетки равен а, координационное число К= 8, базис решетки равен 2; 8 атомов расположены в углах куба, 1атом в центре куба принадлежит только одной ячейке). Данный тип решетки имеют металлы К, Na, Li, Та, W, Mo, Fea, Cr, Nb и др.
В гранецентрированной кубической решетке (рис. 2.4, б) атомы расположены в углах куба и центрах его граней. Эта решетка характеризуется периодом а, координационном числом К= 12, базисом, равным 4: (1/8) • 8 + ½ • 6 = 4; 8 атомов в углах куба и 6 атомов в центрах граней, каждый из которых принадлежит двум элементарным ячейкам. Кубическую гранецентрированную решетку имеют следующие металлы: Са, Pb, Ni, Ag, Au, Pt, FeY и др.
В гексагональной плотноупакованной решетке (рис. 2.4, в) атомы расположены в вершинах и центрах шестигранных оснований призмы, кроме того, три атома находятся в средней плоскости призмы. Периоды решетки — а и с, причем с/а > 1 (например, с/а = 1,633 для Ru, Cd и с/а > 1,633 для Mg, Zn), координационное число К= 12, базис решетки равен 6.
