59.Хх ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалыстағы қазақ зиялыларының орны мен рөлін анықтаңыз.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысып жатқан Ресей империясына жұмыс күші керек болды.Сол үшін бұратанларды қара жұмысқа алу туралы 1916 жылы 25 маусымда патша жарлығы жарияланды.Бұл жарлықтың шығуы бұқараның көтеріліс ұйымдастыруына түрткі болды. Ұлт азаттық көтерілістің бірініші себебі отаршылдық, жерді жаппай тартып алу, патша өкіметінің орыстандыру саясаты, бұқараға сансыз көп қасірет, ашаршылық, аш-жалаңаштық, індеттер әкелген империалистік соғыс соғыс еді. Қара жұмысқа 19 жастан 43 жасқа дейінгі еңбекке жарамды барлық халық алынуға тиіс болды. Сол арқылы патша үкіметі көптеген орыс солдаттары жұмысшыларын неғұрлым көнбіс және арзан жұмыс күші ретінде «реквизицияланған бұратаналармен» ауыстырып, оларды қорғаныс құрылыстары мен басқа да тыл жұмыстарынан босатқысы келді. Түркістан мен Дала өлкесінен 500 мыңнан астам жігіт алу көзделді. Патша жарлығына жауап ретінде орасан зор аймақтың-Қазақстан мен Түркістанның халқы стихиялы түрде бір мезгілде дерлік көтерілді. Жергілікті патша әкімшілігінің анықтауы бойынша , далада «біреуі жұмысшылар бергісі келмейтін... екіншісі бұйрықты орындауға келісетін екі партия құрылды». Ат төбеліндей азғантай байлар , жергілікті отаршыл әкімшілік – болыс басқармалары, ауыл старшындары патша жарлығын жақтап шықты. Тұтас ауылдар, болыстар, уездер көтеріліс жасаған, өздерімен бірге барлық мүлік пен малды алып, дала қойнауына тереңдеп кеткен аудандарда көтерілісшілерге байлар да қосылуға мәжбүр болды. Басқ «бұратаналар»- дүнген, ұйғыр, өзбек, қырғыздар көтерілісшілерді жақтады. Елде толқу жүріп жатқанда ұлт- зиялылары бей-жай қарап қалмады. Азаматтар өз пікірлерін ұсынды. Бірақ қазақ зиялыларының көзқарасы қайшылықты болды. Зиялылардың батыл бөлігі, халықтың төменгі тобынан шыққандар көтерілісшілерге қосылды. Сонымен қатар 20-ғасырдың басында отаршықдыққа қарсы идеологтар деп саналған қазақ революцияшыл демократиялық зиялыларының ұйытқысы қазақтардың метрополияға қарсы ұлт-азаттық күресі шырқау шегіне жеткен кезеңде патша өкіметі тарапынан жазалау жүргізілуі мүмкін екендігін түсініп, адам алуды кейінге қалдыруды ұсынды. Олардың көбі іс жүзінде қарусыз халықосы заманғы, техникамен жарақтандырылған армияға қарсылық көрсете алмайды деп санады. «Тынышталыңыздар, қан төкпеңіздер, қарсыласпаңыздар»,- деп жазды олар, 1916 жылғы қазандағы үндеу хатында. Сонымен, алаш зиялыларының басшылары отаршыл империямен парасатты ымыраласу тактикасын ұстанып, халықтың аман қалуы, оның этникалық тұтастығын сақтау идеясын алдыңғы қатарға ұсынды. Дүмпуден кейін ілі-шала жүргізілген қанқұйлы жазалау, Қазақстан мен Орта Азияның жүз мыңдаған тұрғындарының қаза табуы бұл қауіптенудің көпшілігі орынды болғанын растады. Көтерілістің негізгі ошақтары Жетісу жері Торғай уезі аумағы болды. 1916 жылғы 11 шілдеде «Ереуілтөбеде» албанның 14 болысының жігіттері Қарқара аймағының 78 жастағы танымал басшысы , болыс басқарушысы Жәрмеңке Мәмбетовтың «Егер солдатқа берсек – ұлдарымыздан айырыламыз, егер бермесек қарттардын айырыламыз, балаларымызды құтқарып қаламыз.Өлсек те, беріспейміз!» деген ұранын қабылдады. Халық қозғалысы барысында өкімет құрылымы, қарулы күштер , басқару аппараттары құрылып, ауқымдылығы мен қатысушыларды қамтуы және зардаптары жағынан алғанда ол империя құрамындағы отаршылдық құлдықтың бүкіл кезеңі ішіндегі азаттық күресінің шырқау шегі болды.