- •Мазмұны
- •Такырып 1. Аймақтық экономика және басқару пәні. Аймақтар ұғымы және типологиясы
- •1.1.Аймақтық экономика мен басқаруды зерттеудің пәні, негізгі міндеттері
- •1.2. Аймақтық экономика мен басқарудың әдістері
- •1.3. Аймақтық экономика мен басқарудың экономикалық ғылымдар жүйесіндегі орны
- •1.4.Аймақтық экономиканың негізгі ұғымдары
- •1.5. Аймақтарды типтерге бөлу қажеттілігі
- •2.1. И.Тюненнің ауыл шаруашылық штандорт теориясы
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 2. Аймақтық экономика және басқарудың теориялық негіздері
- •2.2. А.Лештің шаруашылықты кеңісті ұйымдастыру туралы ілімі
- •2.3. В. Лаунхардтың өнеркәсіптік кәсіпорынның рационалды штандорты
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 3. Аймақ шаруашылық жүргізу және басқару объектісі ретінде
- •3.1.Аймақ ұлттық экономиканың ішкі жүйесі ретінде
- •3.2.Аймақтық даму негіздерінің макроэкономикалық сипаттамасы
- •3.3.Аймақтық (территориялық) еңбек бөлінісінің түрлері және деңгейлері
- •3.4.Аймақтық ұдайы өндіру процесінің ұғымы мен мәні
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары:
- •Такырып 4. Аймақтың экономикалық потенциалы және оны бағалау
- •4.1.Аймақ потенциалының негізгі құрамдас бөліктері: құрылымы, даму көрсеткіштері
- •4.2.Өндіргіш күштерді орналастыру заңдылықтары, принциптері және факторлары
- •4.3. Салааралық өзара әрекеттесу
- •4.4. Аймақтың орталықпен, басқа аймақтармен және қалған сыртқы әлеммен экономикалық байланыстары
- •4.5.Қарағанды облысының аймақтық дамуының ерекшеліктері
- •Өзін-өзі бақылауға сұрақтар:
- •Такырып 5. Аймақ макроэкономикалық талдау объектісі ретінде
- •5.1.Аймақтық талдау әдістері
- •5.2.Аймақтық макроэкономикалық көрсеткіштер жүйесі
- •5.3.Ұлттық есеп жүйесін аймақтандыру
- •5.4. Аймақтың салааралық байланысы
- •Өзін - өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 6. Қр аймақтары экономикасының тарихи-географиялық сипаттамасы
- •6.1.Қазіргі заманғы Қазақстан экономикасының кеңістік құрылымының тарихи және физика-географиялық факторларға тәуелділігі
- •6.2.Қазақстан аймақтарының бұрынғы әкімшілік-әміршіл экономикадағы рөлі және орны қазіргі заманғы аймақтық дамудың негізі ретінде
- •6.3.Белгілі бір аумақтардың шикізат бағыттылығының күшеюі және моносалалық аймақтардың пайда болуы
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 7. Аймақтар дамуын мемлекеттік реттеу қажеттігі мен мәні
- •7.1.Аймақтық теңсіздіктердің объективті негіздері және аймақтар дамуын мемлекеттік реттеу қажеттігі
- •7.2.Жалпы ұлттық экономикалық саясаттағы аймақтық экономиканың орны
- •Такырып 8. Аймақтық даму жүйесін қалыптастыру. Аймақтық менеджмент.
- •8.1.Басқару жүйесін қалыптастыру және оның даму принциптері
- •8.2.Аймақтың дамуын басқару жүйесін құрудың әдістемелік негіздері
- •8.3.Аймақтық менеджмент және оның формалары
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •9.1.Аймақтық дамудың жоспарлануы мен болжануының объективті шарттылығы, олардың әкімшілік-құқықтық және әлеуметтік-экономикалық алғышарттары
- •9.2. Аймақтық әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлау-болжамдаудың жетілдірілуіне бағытталған негізгі әдістемелік бағыттар
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 10. Аймақтық бағдарламалар
- •10.1.Аймақтық бағдарламалардың теориясы мен тәжірибесі
- •10.2.Бағдарламаның қалыпты құрылымы
- •10.3.Бағдарламаны басқару, бағдарламаны жүзеге асыру механизмі
- •11.2.Аэа деңгейі берілетін территорияларды таңдау критериялары
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 12. Аймақтық саясатты жүзеге асырудағы экономикалық механизмдер
- •12.1.Бюджеттік жүйе мен бюджетаралық қатынастар аймақтық дамуды мемлекеттік реттеудің маңызды құралы ретінде
- •12.2.Бюджетаралық трансферттер және олардың аймақтық дамудағы ролі
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 13. Аймақтық дамуды мемлекеттік реттеудің әлемдік тәжірибесі
- •13.1.Әлем елдеріндегі аймақтық экономикадағы мәселелері: жалпы және ерекше
- •13.2.Әлемдік экономикадағы аймақтық дамуды реттеу институттары
- •13.3.Аймақтық саясаттың құқықтық негіздері мен макро-микро құралдары
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Ұсынылатын әдебиет тізімі:
6.2.Қазақстан аймақтарының бұрынғы әкімшілік-әміршіл экономикадағы рөлі және орны қазіргі заманғы аймақтық дамудың негізі ретінде
1990 жылға дейін КСРО құрамына енген Қазақстан бірегей мемлекеттік жүйе ретінде дамыды. Онда әр территориялық буын өзінің ерекшеліктеріне, өзінің салалық құрылымына, макроэкономиканың агрегатталған көрсеткіштерінде өз салымы мен үлесіне ие болды. Аталмыш ерекшеліктер территория, халық саны, шикізат ресурстарының болуы сияқты объективті факторлармен, сонымен қатар орталық және аймақтық басқарудың тиімділігімен байланысты болды.
80 жылдардың соңында экономиканы басқарудың орталықтанған жүйесінің бұзылуы, КСРО-ң бірегей шаруашылық-технологиялық кеңістігінің құлдырауы, экономикадағы жекешелендіру мен бағалардың ырықтандырылуы және экономиканы басқаруға жағымсыз ықпал ететін шешімдердің барлығы Қазақстанның барлық аймақтарындағы өнеркәсіптік өндірістің стагнациясына, соңғы есепте қатаң жүйелі-трансформациялық дағдарысқа әкелді. Осы дағдарыстың негізінде саяси, әлеуметтік, экономикалық сипаттағы макродеңгейдегі қайшылықтар жатыр, ал олардың шешілуі қоғамның түбірлі түрде қайта құрылуымен байланысты болды.
Осылайша, XX ғасыр Қазақстанның экономикалық кеңістігін көптеген ішкі деформациялары мен қайшылықтары бар біртекті емес кеңістік кейпінде қалдырды. Трансформациялық қайта құрулардың жинаталған жағымсыз тәжірибесін саралау елдің даму стратегиясының басты құндылықтары мен бағыттарын орнату қажеттілігін анықтады. Олардың қатарына жатқызылатындар: ұлттық бәсекеқабілеттілікті арттыруға бағытталған мемлекеттің әлеуметтік саясатын түбірлі өзгертуге деген талаптар мен адамның лайықты өмірі және еркін дамуын қамтамасыз ететін қолайлы жағдайлар жасау.
Ол үшін Қазақстанның бәсекеқабілетті территориялық даму стратегиясын өңдеуге қатысты тәсілдемелерді жетілдіру қажет. Олар аймақтық алуан түрлілік пен аймақаралық интеграцияның басымдықтарын пайдалануға, аймақтық социумдар қызығушылықтарының сәйкес келуіне, тұрғылықты жерінен тәуелсіз барлық азаматтардың тең мүмкіндіктері қағидасын жүзеге асыруға бағдарлануы керек.
Нарықтық институттарды қалыптастыра және тікелей араласуды шектей отырып, мемлекет жеке бизнесті ынталандырып, оның бәсекеқабілеттілігін арттырып, нақты шығындарды төмендете алады. Мұндағы мемлекеттің ролі әрекет етуші нарықтық институттарды қолдаудан ғана емес, сонымен қатар жаңа институттарды құрудан, сонымен қатар жекелеген салалар мен тұтастай аудандар үшін жағдайларды теңестіруді қамтамасыз етуден тұрады.
Қазақстандағы басқару жүйесінің реформалану процесінде аймақтар белгілі дербестікке ие болып, аймақ экономикасының өндірістік-технологиялық құрылымы өзгеріп, аймақтық байланыстар сипаты өзгере түсті.
Аймақтардың кәсіпкерлік құрылымдардың қызмет етуінің экономикалық жағдайларын қамтамасыз етуден тұратын дербестік алуына байланысты, аймақаралық өзара байланыстардың дамуына байланысты экономикалық іс-әрекет субъектілерінің жауапкершілігін арттыруға назар аудара отырып, өзіндік аймақтық жүйе қалыптасады.
Аймақтық қызығушылықтар, ең алдымен, ұдайы өндірістің тұрақты сипатына, аймақ әлеуетін сақтап, арттырып отыруға бағдарланған.
Сонымен қатар, қоғамдық-экономикалық қатынастарды реформалау аймақаралық дифференциацияның күшеюімен, аймақтар дамуындағы диспропорциялардың күшеюімен қатар жүреді. Қазақстанда экономиканың негізгі салаларында терең құлдыраумен және халықтың өмір сүру деңгейінің төмендеуімен сипатталатын территориялар (аймақтар) пайда болды. Аймақтық экономика теориясында мұндай аймақтар депрессивті аймақтар деп аталады.
Қазақстанның кейбір аймақтарында қалыптасқан өмір сүрудің жеткіліксіз деңгейі көбінесе аймақтық биліктің ішкі саясатымен байланысты.
Осылайша, аймақтық экономикалық жүйенің дамуын тек салалық ғана емес, сонымен қатар территориялық құрылым тұрғысынан да зерттеген жөн.
