- •Мазмұны
- •Такырып 1. Аймақтық экономика және басқару пәні. Аймақтар ұғымы және типологиясы
- •1.1.Аймақтық экономика мен басқаруды зерттеудің пәні, негізгі міндеттері
- •1.2. Аймақтық экономика мен басқарудың әдістері
- •1.3. Аймақтық экономика мен басқарудың экономикалық ғылымдар жүйесіндегі орны
- •1.4.Аймақтық экономиканың негізгі ұғымдары
- •1.5. Аймақтарды типтерге бөлу қажеттілігі
- •2.1. И.Тюненнің ауыл шаруашылық штандорт теориясы
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 2. Аймақтық экономика және басқарудың теориялық негіздері
- •2.2. А.Лештің шаруашылықты кеңісті ұйымдастыру туралы ілімі
- •2.3. В. Лаунхардтың өнеркәсіптік кәсіпорынның рационалды штандорты
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 3. Аймақ шаруашылық жүргізу және басқару объектісі ретінде
- •3.1.Аймақ ұлттық экономиканың ішкі жүйесі ретінде
- •3.2.Аймақтық даму негіздерінің макроэкономикалық сипаттамасы
- •3.3.Аймақтық (территориялық) еңбек бөлінісінің түрлері және деңгейлері
- •3.4.Аймақтық ұдайы өндіру процесінің ұғымы мен мәні
- •Өзін-өзі тексеру сұрақтары:
- •Такырып 4. Аймақтың экономикалық потенциалы және оны бағалау
- •4.1.Аймақ потенциалының негізгі құрамдас бөліктері: құрылымы, даму көрсеткіштері
- •4.2.Өндіргіш күштерді орналастыру заңдылықтары, принциптері және факторлары
- •4.3. Салааралық өзара әрекеттесу
- •4.4. Аймақтың орталықпен, басқа аймақтармен және қалған сыртқы әлеммен экономикалық байланыстары
- •4.5.Қарағанды облысының аймақтық дамуының ерекшеліктері
- •Өзін-өзі бақылауға сұрақтар:
- •Такырып 5. Аймақ макроэкономикалық талдау объектісі ретінде
- •5.1.Аймақтық талдау әдістері
- •5.2.Аймақтық макроэкономикалық көрсеткіштер жүйесі
- •5.3.Ұлттық есеп жүйесін аймақтандыру
- •5.4. Аймақтың салааралық байланысы
- •Өзін - өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 6. Қр аймақтары экономикасының тарихи-географиялық сипаттамасы
- •6.1.Қазіргі заманғы Қазақстан экономикасының кеңістік құрылымының тарихи және физика-географиялық факторларға тәуелділігі
- •6.2.Қазақстан аймақтарының бұрынғы әкімшілік-әміршіл экономикадағы рөлі және орны қазіргі заманғы аймақтық дамудың негізі ретінде
- •6.3.Белгілі бір аумақтардың шикізат бағыттылығының күшеюі және моносалалық аймақтардың пайда болуы
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 7. Аймақтар дамуын мемлекеттік реттеу қажеттігі мен мәні
- •7.1.Аймақтық теңсіздіктердің объективті негіздері және аймақтар дамуын мемлекеттік реттеу қажеттігі
- •7.2.Жалпы ұлттық экономикалық саясаттағы аймақтық экономиканың орны
- •Такырып 8. Аймақтық даму жүйесін қалыптастыру. Аймақтық менеджмент.
- •8.1.Басқару жүйесін қалыптастыру және оның даму принциптері
- •8.2.Аймақтың дамуын басқару жүйесін құрудың әдістемелік негіздері
- •8.3.Аймақтық менеджмент және оның формалары
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •9.1.Аймақтық дамудың жоспарлануы мен болжануының объективті шарттылығы, олардың әкімшілік-құқықтық және әлеуметтік-экономикалық алғышарттары
- •9.2. Аймақтық әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлау-болжамдаудың жетілдірілуіне бағытталған негізгі әдістемелік бағыттар
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 10. Аймақтық бағдарламалар
- •10.1.Аймақтық бағдарламалардың теориясы мен тәжірибесі
- •10.2.Бағдарламаның қалыпты құрылымы
- •10.3.Бағдарламаны басқару, бағдарламаны жүзеге асыру механизмі
- •11.2.Аэа деңгейі берілетін территорияларды таңдау критериялары
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 12. Аймақтық саясатты жүзеге асырудағы экономикалық механизмдер
- •12.1.Бюджеттік жүйе мен бюджетаралық қатынастар аймақтық дамуды мемлекеттік реттеудің маңызды құралы ретінде
- •12.2.Бюджетаралық трансферттер және олардың аймақтық дамудағы ролі
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Такырып 13. Аймақтық дамуды мемлекеттік реттеудің әлемдік тәжірибесі
- •13.1.Әлем елдеріндегі аймақтық экономикадағы мәселелері: жалпы және ерекше
- •13.2.Әлемдік экономикадағы аймақтық дамуды реттеу институттары
- •13.3.Аймақтық саясаттың құқықтық негіздері мен макро-микро құралдары
- •Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар:
- •Ұсынылатын әдебиет тізімі:
2.3. В. Лаунхардтың өнеркәсіптік кәсіпорынның рационалды штандорты
Неміс ғалымы В. Лаунхардтың басты жаңалығы 1882 жылы жарияланған өнімді өткізу нарығының шикізат көздеріне қатысты жекелеген өнеркәсіптік кәсіпорынды оптималды орналастыру пунктін табу әдісі болып табылады.
Й.Тюнен сияқты В.Лаундхардт та өндірісті орналастырудың шешуші факторы ретінде тасымалдау шығындарын атап өткен. Өндірістік шығындар зерттелетін территориялардың барлық нүктелері үшін тең болып қабылданады. Кәсіпорынды оптималды орналастыру нүктесі тасымалданатын жүктер мен ара-қашықтықтың ара-қатынасына байланысты болады. Аталмыш мәселені шешу үшін В. Лаунхардт локациялық үшбұрыш әдісін өңдеген (сурет 2.1).
Сурет 2.1. В. Лаунхардтың локациялық үшбұрышы
Айталық, жаңа металлургиялық зауытты орналастыру пункті талап етілсін. Темір рудасын өндіру пункті белгілі — A нүктесі көмір өндіру пункті — В нүктесі және металды тұтыну пункті — С нүктесі (сурет 2.1). Тасымалдау тарифі t-ға тең (1 т/км-не). 1 т. металды ерітуге жұмсалатын руда шығындары - а; көмір шығындары — b. Сонымен қатар, пункттер арасындағы қашықтықтар да белгілі (локациялық үшбұрыштың қабырғалары): АС = S1 ; ВС = S2 ; АВ = S3.
Металлургиялық зауытты орналастырудың мүмкін болатын пункті ретінде руданы, көмірді орналастыру мен металды тұтынудың үш нүктесінің әрқайсысы алынуы мүмкін. Мұндай жағдайларда 1 т. металды тұтыну үшін барлық қажетті жүктерді тасымалдаумен байланысты шығындар төмендегіге тең болады:
( b S 3 + S 1 ) t — зауытты А нүктесінде орналастыру барысында;
( a S 3 + S 2 ) t — зауытты В нүктесінде орналастыру барысында;
( a S 1 + S 2 ) t — зауытты С нүктесінде орналастыру барысында.
Қарастырылған үш нүктелердің ішінде тасымалдау шығындары минималды болатын нүкте зауытты орналастырудың ең қолайлы пункті болады. Алайда орналастырудың бастапқы пункті локациялық үшбұрыштың бір де бір төбесіне сәйкес келмей, оның ішіндегі қандай да бір М нүктесінде орналасуы мүмкін.
Ішкі М нүктесінен үшбұрыштың төбесіне дейінгі қашықтық келесіні құрайды: AM = r 1 ВМ = r 2 СМ = r 3. Онда металлургиялық нүктені М нүктесінде орналастыру барысындағы тасымалдау шығындары келесіге тең болады: Т = ( ar 1 + br 2 + + r 3 ) t . Т > min талабын орындау кәсіпорынды оптималды орналастыру нүктесін береді.
Аталмыш жағдай геометриялық және механикалық шешімдерге ие.
Орналастыру нүктесін табудың геометриялық әдісі – локациялық үшбұрыштың әр қабырғасында бастапқыға тән үшбұрыш құрылады (қабырғаларының ара-қатынасы а : b : 1). Содан кейін осылайша құрылған үшбұрыштардың маңайында қиылысу нүктелері тасымалдау шығындарының минимум нүктесі болып табылатын нүктелер сипатталады. Аталмыш әдіс S 1 , S 2, S 3 қашықтықтарының ара-қатынасы үшбұрыш қасиетіне сәйкес келген жағдайда қолданылады (бір қабырғасы екі қабырғасының сомасынан кем). Ондай жағдай орын алмаса (мысалы, S 1 > S 2 + S 3 ), тасымалдау шығындары минимумының нүктесі локациялық үшбұрыш төбелерінің бірімен сәйкес келетін болады.
Аталмыш нүктені табудың механикалық әдісі күштер тепе-теңдігін табу әдісіне ұқсас болады. Мұнда руда, көмір мен металл салмақтары локациялық үшбұрыш төбелеріне сәйкес келетін өндірісті тартатын күштер ретінде қарастырылады. Мұндағы бастапқы нүкте – локациялық үшбұрыш төбелері арқылы өтетін үш байланысты тораптардың тепе-теңдік нүктесі. Бұл тораптарға a, b, 1 пропорционалды болып табылатын жүктер (Q a, Q b, Q c) тіркелген. В. Лаунхардтың локациялық үшбұрышы — теориялық және тәжірибелік мәселелерді шешу үшін қолданылатын экономикалық ғылымдардағы алғашқы физикалық модельдердің бірі.
