57. Прыродны радыяцыйны фон. Тэхнагенныя крынiцы забруджвання навакольнага асяроддзя

Прыродны радыяцыйны фонфармiруецца пад уплывам касмiчнага выпраменьвання, якое прыходзiць з мiжзоркавай прасторы з галактыкii ад Сонца. Ён складаецца з зараджаных часцiц высокай энергii, iанiзуючых выпраменьванняў і ў тым ліку ад прыродных радыенуклiдаў, якiя знаходзяцца ў глебе, вадзе, паветры, раслiннасцi. У цяперашнi час вядома больш за 60 прыродных радыенуклiдаў, якiя фармiруюць радыеактыўнасць бiясферы. Па паходжаннiiх дзеляць на дзве групы:

1) касмагенныя – нуклiды, якiя ўтвараюцца ў вынiку ўзаемадзеяння касмiчнага выпраменьвання з атамамi азоту, вадароду iiнш. З вялiкай колькасцi касмагенных радыенуклiдаў значны ўклад у дозу апраменьвання ўносяць ³H, ⁷Be, ¹⁴C, ²²Na;

2) прыродныя – нуклiды радыеактыўных сямействаў ²³⁵U, ²³⁸Ui²³²Th, а таксама ⁴⁰К i⁸⁷Rb, якiя знаходзяцца ў зямной кары i аб'ектах навакольнага асяроддзя з моманту ўтварэння Зямлi.

Тэхнагенны радыяфонфармiруецца ў вынiку прымянення фосфарных угнаенняў, попелу, каменнага вугалю, радыеактыўных адходаў, работы розных установак, выкарыстання радыеактыўнага палiва, ядзерных выпрабаванняў, аварый на АЭС, уцечкi радыеактыўных рэчываў iiнш. Гэтыя крынiцы садзейнiчаюць 2–3-кратнаму павелiчэнню радыяцыйнага фону ў параўнаннi з прыродным (Вазняк В. Я, Пральнiкаў А. Е.).

У вынiку ўздзеяння прыроднага i тэхнагеннага радыяцыйнага фонаў кожны жыхар Зямлi ў сярэднiм за год атрымлiвае сумарную дозу 33–500 мбэр. Гэта звычайнае асяроддзе нашага пражывання ў сучасным свеце. Уздзеянне вялiкiх доз ядзерных выпраменьванняў на жывыя арганiзмы выклiкае комплекс узаемазвязаных i ўзаемаабумоўленых змяненняў, якiя адбываюцца на малекулярным, бiяструктурным, фiзiялагiчным i генетычным узроўнях жывой клеткi, што можа прывесцi да гiбелi ўсяго арганiзма.

58. Гiсторыя лясной радыеэкалогii

Лясная радыеэкалогiя зарадзiлася, у першую чаргу, як прыкладная галiна ведаў, асноўныя задачы якой звязаны з вырашэннем канкрэтных пытанняў аховы навакольнага асяроддзя ад радыяцыйнага забруджвання. З’яўленне радыяцыйнай экалогii лесу, як i радыеэкалогii ў цэлым, звязана з антрапагенным узмацненнем радыяцыйнага ўздзеяння на навакольнае асяроддзе, абумоўленага асваеннем чалавекам ядзернай энергii. Лясная радыеэкалогiя з выразна акрэсленымi мэтамi, а таксама з уласнай метадалогiяй даследаванняў добра ўпiсалася ў структуру сучаснай радыеэкалогii. Вызначылiся яе кантакты з сумежнымi дысцыплiнамi, фундаментальнымi навукамi, комплексам навук аб лесе i шэрагам дысцыплiн радыеэкалагiчнага кiрунку (экология, зоология, ботаника, генетика, геофизика, геохимия, физиология, почвоведение, радиобиология, радиохимия, ядерная физика, лесоводство, лесоведение, лесн. Пирология, лес. биоценология). Яна таксама цесна звязана з вырашэннем задач экалагiчнага манiторынгу i нармiравання.

Радыеэкалогiя ў многiм узбагацiла агульную экалогiю новымi метадамi, шырокiм укараненнем работ з радыеактыўнай «меткай» у даследаваннях самага рознага характару.

Даследаванне бiялагiчнага дзеяння iанiзуючага выпраменьвання пачалося ўслед за адкрыццём гэтых выпраменьванняў Вiльгельмам Конрадам Рэнтгенам (1895), Анры Бекерэлем (1896) i адкрыццём радыя М. Складоўскай-Кюры i П. Кюры (1898).

20–30-я г. ХХ ст. адзначаны шэрагам буйных адкрыццяў i новых iдэй, якiя паскорылi станаўленне радыеэкалогii як навукi. У 1925 г. савецкiя вучоныя Надсан Г. А. i Фiлiпаў Г. С. адкрылi мутагеннае дзеянне рэнтгенаўскага выпраменьвання на нiжэйшыя грыбы, Стадлер Л. – на раслiны. Працы стваральнiка бiягеацэналогii Сукачова У. М. паслужылi метадычнай асновай, на якой разгортвалiся радыеэкалагiчныя даследаваннi Маўчанава А. А., Цiхамiрава Ф. А., Аляксахiна Р. М., Крывалуцкага Д. А. i iнш. У вынiку былi сфармуляваны, а ў далейшым эксперыментальна даследаваны пытаннi, якiя тычацца аналiзу складаных з'яў радыяцыйнага пашкоджання кампанентаў лясных бiягеацэнозаў.

У пачатку 50-х г. былi праведзены даследаваннi па вывучэннi мiграцыi радыеактыўных прадуктаў ядзернага дзялення урану i плутонiю па бiялагiчных i кармавых ланцугах. Перадзельскiм А. А. у 1956 г. прапанаваны тэрмiн «радыеэкалогiя». Перспектывы развiцця радыеэкалогii як навукі былі раскрыты Кузiным А. М. i Перадзельскiм А. А.

З iмем Маўчанава А. А. звязаны пачатак радыеэкалагiчных лясных даследаванняў, у якiх асноўная ўвага ўдзелена ацэнцы лесазнаўчых i бiягеацэналагiчных аспектаў прамянёвых уздзеянняў у эксперыментах з унясеннем радыенуклiдаў у лес, а таксама перамяшчэнню штучных радыенуклiдаў у бiягеацэнозах. Пад яго кiраўнiцтвам у 1966 г. былi пачаты даследаваннi па размеркаваннi i мiграцыi радыеактыўных прадуктаў выпадзення пасля ядзерных выпрабаванняў у лясах розных зон былога СССР.

У канцы 70-х, пачатку 80-х гг. i пазней Аляксахiным Р. М. i Нарышкiным М. А., Цiхамiравым Ф. А, Кулiковым М. У., Кудзiнавым М. А.,. Крывалуцкiм Д. А iiнш., Градзiнскiм Д. М., Сушчэнем Л. М. iiнш., Іпацьевым В. А., Парфёнавым В. I., Якушавым Б. I., Марцiновiчам Б. С. iiншымі апублiкаваны манаграфiii агляды, у якiх апiсаны стан i вынiкi даследаванняў па асобных раздзелах лясной радыеэкалогii, задачы i змест гэтай дысцыплiны.

З першага этапа развiцця радыеэкалогii, у тым лiку i лясной, вылучалiся тры асноўныя задачы:

1) вывучэнне заканамернасцей мiграцыi радыеактыўных рэчываў у розных прыродных асяроддзях у сiстэме «глеба–раслiны–глеба»;

2) даследаванне ўздзеяння iанiзуючага выпраменьвання на бiягеацэнозы;

3) рэгуляванне паступлення радыеактыўных рэчываў у дрэвавыя раслiны. Актуальнасць даследавання кругавароту радыенуклiдаў у лясах вызначаецца тым, што на аснове эксперыментальных даных аб мiграцыi радыеактыўных рэчываў у лясах можна атрымаць уяўленне аб ступенi забруджвання лясных рэсурсаў, якое звязана з акумуляцыяй радыенуклiдаў, i аб магчымасцi вядзення лясной гаспадаркi ва ўмовах павышанага ўтрымання радыенуклiдаў у навакольным асяроддзi пасля аварыйных выкiдаў. Мiграцыя радыеактыўных рэчываў у лясных бiягеацэнозах вывучаецца па трох напрамках:

1) устанаўленне заканамернасцей паступлення радыенуклiдаў у лясную раслiннасць у залежнасцi ад шчыльнасцi забруджвання i асаблiвасцi глеб;

2) аналiз асаблiвасцей назапашвання радыенуклiдаў раслiнамi з глебы;

3) аналiз мiграцыi радыенуклiдаў у кампанентах бiягеацэнозаў.