Шөгінді тау жыныстарының жатыс пішіндері

Жер асты үрдістер әсерінен жер қабығында тербелмелі, қатпарлы және жарылымды қозғалыстар орын алады. Тербелмелі қозғалыс әсерінен шогінді қабаттар майысып, горизонтальді жатқан қабаттар өздерінің тік жатысын жоғалтып, жатық ойыстар (синеклезалар) мен көтерілімдерді (антеклезалар) құрайды.

Қатпарлы қозғалыстар әсерінен антиклинальмен синклинальдарды сипаттайтын қатпарлар түзіледі (1.2-сурет).

Қатпарлар келесі элементтерге ие (1.3-сурет):

1) қанаттары А – қатпардың жақтаудағы бөлшектер (синклинальдарда олар борт деп аталады);

2) құлып Б – қанаттарын тоғыстырған сызық (борт); Антиклинальдың қас тұсы – ер, синклинальдың – мульда деп аталады;

3) остік жазықтық СДЕР;

4) қатпардың осі СF;

5) қатпардың бұрышы MDN.

Остік жазықтың кеңістіктегі жағдайына және қанаттарының құлау түріне байланысты қатпар тік, еңкіш, төңкерілген, сұлаған (1.4-сурет) және моноклиналь немесе флексура деп аталатын бірқанатты (1.5-сурет) болуы мүмкін.

1.2-сурет. Толық қатпар.

Қабаттың қалыңдығы: АС – нақтылы; 1.3-сурет. Қатпардың элементтері

ЛБ-көлденең; АД – тік

1.4-сурет. Қатпар а – тұрасызықты; б – қисықсызықты; в – төңкерілген; г – сұлаған.

1.5-сурет. Моноклиналь

Қатпардың дүниенің жақтарына қарағандағы орналасу жағдайы көсілу және құлау сызықтары арқылы табылады (1.6 сурет) .

1.6-сурет. Қатпардың дүниенің жақтарына қарағандағы орналасу жағдайы

Жер қабатының тербермелі және қатпарлы қозғалыс пішініне себепкер болатына ажыраулы қозғалыстар бұзылыстардың лықсыма, қаусырма, ығыспа, бастырма, опырық және жар-төбелердің пайда болуының қайтымсыз үрдісіне алып келеді (1.7-сурет).

1.7 Сурет. Ажыратушы бұзылымдар (м.М. Судо бойынша):

1 – лықсыма (сброс), 2 – қаусырма (взброс); 3 – ығыспа (сдвиг); 4 – бастырма (надвиг); 5 – опырық (грабен), 6 – жар-төбе (горст)

1.2 Мұнай және газдың табиғи резервуарлары, тұтқыштары, кеніштері және кен орындары

Жер қойнауында мұнай, су және газдың қоймасы болатын, жыныстармен толық немесе жартылай қоршалған қоймалар қызметін коллекторлар атқарады. Мұндай коллекторлар табиғи резервуарлар деп аталады.

Табиғи резервуарлардың негізгі үш түрлері болады және қабаттық, массивті және литологиялық экрандалған деп аталады (1.8-сурет).

Белгілі жағдайда пайда болған мұнай және газ суға толы табиғи резервуарларға түскен кезде оның жоғарғы жағына көшеді және тұтқышқа түседі. Осылай, тұтқыш деп табиғи резервуардың мұнай мен газ жиналған бөлігін айтады. Табиғатта тұтқыштардың әр түрлері кездеседі (1.9-сурет), ал кең тарағаны қүмбезді.

Тұтқыштың кез келген түрінде мұнай мен газдың анағұрлым көп мөлшерінің жиналған түрін – кеніш деп атайды.

1.10-суретте газ-мұнай кенішінің қүмбезді түрі, ал 1.11-суретте массивті газды мұнайдың схемасы келтірілген. Сонымен қатар литологиялық экрандалған, тектоникалық экрандалған және стратиграфиялық экрандалған кеніштер бар.

Жер қойнауында біртектес құрылымдағы (мысалы, қабаттық) мұнай мен газ кеніштерінің жиынтығы – мұнай және газ кен орындары деп аталады.

1.8-сурет. Табиғи резервуарлар: а - қабатты, б - массивті; в- итологиялық экрандалған

1.9-сурет. Тұтқыштар: а - қүмбезді; б - литологиялық экрандалған; в - тектоникалық экрандалған; г - стратиграфиялық экрандалған

1.10-сурет. Газмұнайлы қабаттық қүмбезді кеніштің схемасы. Газдылық нұсқасы: 1 - ішкі; 2 - сыртқы мұнайлылық нұсқасы: 3 - ішкі; 4 - сыртқы.

1 .11-сурет. Газмұнайлы массивті кеніштің схемасы: 1-газдылықтың сыртқы нұсқасы; 2- мұнайлылықтың сыртқы нұсқасы.

Бақылау сұрақтары:

1. Жаратылу тегіне байланысты тау жыныстары неше топқа бөлінеді?

2. Геологиялық уақыт қалай бөлінеді?

3. Жер асты үрдістер әсерінен жер қабығында қандай қозғалыстар орын алады?

4. Қатпарлы қозғалыстар әсерінен түзілетін қатпарлар атаңыз?

5. Табиғи резервуарлардың түрлерін келтіріңіз.

6. Кеніштердің қандай түрлері болады?