2.Еңбекақыны анықтайтын факторлар

Еңбекақыны мынандай факторлар анықтайды:

1. Жұмыс күшi құны. Бұл жұмыскердiң өмiрiне қажет және оның еңбек қабiлетiн қалпына келтiруге жәрдемдесетiн заттардың жинақ құны. Бұларға жататындар:жұмыскердiң қажеттiлiгiн қанағаттандыратын мүлiк құны; оны мамандыққа оқытуға кеткен шығындар; оның отбасының өмiр сүруiне қажеттi заттардың құны.Нақтылы жұмыс күшiнiң құны қажеттi өнiм көлемiн анықтайды. Оның өзiндiк жұмыс күшiнiң құны әр елде әртүрлi және уақыт өткен сайын өзгерiп отырады.

2. Жұмыскердiң еңбек өнiмдiлiгiнiң өсуi. Ол еңбекақыны ұлғайтуға мүмкiндiк бередi. Бiрақ оның өзiнде еңбек өнiмдiлiгiнiң өсуi еңбекақының өсуiндей шапшаң болады.

3. Жұмыс күшiн бiлiктiлеу және еңбектiң түрi. Мысалы күрделi қиын жұмыстардың ақысы неғұрлым жоғары болады.Ал сирек кездесетiн және қауiптi мамандық немесе ерекше талантты адамдардың шығармашылық еңбектерi , т.б. жоғары бағаланады.

4. Қажеттi өнiмнiң әлеуметтiк дәрежесi. Қазiргi қажеттi өнiмнiң барлығы жұмыскерге жеке еңбекақы түрiнде берiлмейдi. Қажеттi өнiмнiң бiр бөлiгi әлеуметтенедi. Және әртүрлi салық арқылы мемлекетке қоғамдық тұныну қорына кетедi.

Еңбекақы төлеудің негізінде өндіріс факторы ретінде еңбектің құны жатыр. Шекті өнімділік теориясына сәйкес қызметкер еңбекақының орнын толтыратын өнім өндіруге міндетті. Олай болса, еңбекақы қызметкердің еңбек тиімділігіне тәуелді.

Әлеуметтік-экономикалық категория бойынша еңбекақының маңызын қызметкерлер мен жұмыс берушілер үшін қарастыру қажет.

Қызметкер үшін еңбекақы оның жеке табысының негізі және басты бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, еңбекақы қызметкердің және оның жанұя мүшесіндегі адамдардың әл-ауқат деңгейін жоғарылататын құрал болып саналады. Осыдан еңбекақының ынталандырушы рөлі алынатын сыйақының көлемін көбейту үшін еңбек нәтижесін жақсартудан тұрады.

Жұмыс беруші үшін еңбекақы өндіріс шығындары болып саналады. Жұмыс беруші әсіресе бұйымның бірлігіне кететін шығындарды барынша азайтуға тырысады.

3. Еңбекақы түрлері

Еңбекақы төлеудің ақшалай және заттай (натуралдық) нышандары бар. Қызметкерге ақшаны өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін барынша тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін ақшалай форма еңбекақы төлеудегі ең басты нышандардың бірі болып табылады. Қазіргі кезде еңбекақыны төлеудің заттай нышаны сирек пайдаланылады. Еңбекке төлеудің мұндай нышанын ақша айналымының бұзылуы кезінде, экономиканың тұрақсыз, гиперинфляция және құлдырау жағдайларында кең қолданамыз.

Еңбекақы негізгі және қосымша деп бөлінеді.

Мемлекеттiк және мемлекеттiк емес жалақылардың айырмашылықтары мынадан тұрады:

- мемлекет иелiгiндегi кәсiпорындарда жалақы үкiмет актiлерiмен реттеледi, ал жеке кәсiпорындарда кәсiпорын әкiмшiлiгi шешiмiмен реттеледi, бiрақ ең төменгi жалақы жөнiндегi белгiленген заңнан кем болмауы керек;

• мемлекеттiк кәсiпорын жалақысы белгiленген және тұрақты;

• мемлекеттiк кәсiпорында жұмыс орны мен жалақы кепiлдi, мемлекеттiк емес кәсiпорында олар оның экономикалық жағдайына қарай анықталады.

Экономисттер еңбек ақының екі түрін көрсетті. Бастапқы (номиналды) жалақы- бұл 1 сағатқа, 1 күнге немесе 1 аптаға, т.с.с. шаққан ақша көлемі.

Нақты жалақы - бұл номиналды жалақы арқылы иемденуге болатын товарлар мен қызметтер саны, яғни номиналды жалақының “сатып алу мүмкіншілігі”.

Нақты жалақы иемденетін тауарлар мен қызметтердің бағасына және номиналды жалақыға тәуелді.

Нақты және номиналды жалақыны бір бағытпен есептеу міндетті емес. Мысалы, егер тауар бағасы бастапқы жалақыға қарағанда шапшаң өссе, онда бастапқы жалақы жоғарылап, ал нақты жалақы сол уақытта төмендеуі мүмкін.

Жалақы әртүрлі деңгейде бақылауға мүмкіншілігі бар өндіріс сапасына әсерін тигізеді:

• кәсіпорын деңгейінде бұл әсер еңбек өнімділігінің өсуімен өнім сапасымен, жұмыс уақытын қолданумен және т.б. Жұмысшылардың еңбек қызметі көрсеткіштерімен байланысты; ұлттық деңгейде жалақы дифференциациясының көлемі барлық ұлттық экономикаға әсерін тигізетін тұтыну нарығы құрылымымен және өндіріс пен жалпы экономика құрылымымен тығыз байланысты.

• Дүниежүзілік шаруашылық деңгейінде тұрғындар табысының маңызды компоненті жалақы елдің технологиялық даму деңгейімен, оның дүниежүзілік шаруашылыққа қатысу сипатымен тығыз байланыста болатын жұмысшы күшінің сапасын анықтайтын ұлттық экономика бәсекесінің негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады.

4. Тарифтік жүйе, оның мазмұны және элементтері.

Еңбекақыны ұйымдастыру деп еңбек саны мен оған төлеу шамасы арасында өзара байланыс орнатуды және оны қамтамасыз етуді және оның құрамдас бөліктерінің жиынтығын айтады. Еңбекақыны ұйымдастырудың негізгі элементтері тарифтік жүйе, еңбекақы төлеу формалары мен жүйелері, еңбекті нормалау.

Тарифтік жүйе – жұмыскердің біліктілігіне, еңбек жағдайына және географиялық орналасуға байланысты еңбекақы деңгейі тағайындалатын түрлі нормативтік материалдар жиынтығы. Еңбекақы төлеудің формалары мен жүйелері – бұл еңбектің саны мен сапасына қарай еңбекақыны тағайындау механизмі.

Еңбекті нормалау –еңбек пен оның нәтижелерінің ғылыми негізделген шығынын қою (уақыт нормасы, адам нормасы, қызмет көрсету, өнімділік нормалары мен нормаланған тапсырмалар қою, оларсыз жеке жұмыскердің жалпы нәтижедегі үлесін анықтау мүмкін емес).

Еңбек ақының тарифтік жүйесінің құраушы элементтеріне тарифтік ставкалар, бірыңғай тарифтік тор, аудандық коэффициенттер және тарифті- біліктілікті анықтамалар жатады.

Тарифтік ставка – уақыт бірлігіндегі еңбекақының абсолюттік шамасы.

Тарифтік тор (сетка) тарифтік ставкалар мен коэффициенттер шкаласы.

Тарифтік разряд – жұмыстың күрделілігінің, жұмысшының біліктілік деңгейінің көрсеткіші.

Тарифтік коэффициент – берілген разряд ставкасы бірінші разряд ставкасынан неше есе артық екендігін білдіретін көрсеткіш

Тарифті - біліктілік анықтама жұмыскерлерге разряд беру үшін және жұмысты тарификациялау үшін белгіленген нормативтік құжат. Бұл өндіріс бойынша және жұмыс топтары бойынша бөлімдерге топталған барлық мамандар мен жұмысшылар үшін тарифті біліктілікті сипаттамалар жиынтығы. Тарифті біліктілікті анықтама арқылы жұмыстың әр түрі оның орындалу деңгейі бойынша және жұмысшы біліктілігінің деңгейі бойынша өлшенеді. Мамандықтың тарифтік біліктілік анықтамасы және қызметкерлер қызметтерінің біліктілік анықтамасы халық шаруашылығындағы жұмыстың барлық түрінің тарифті торының белгіленген разряды бойынша оларды орындаудың ұйымдық және техникалық жағдайларын ескере отырып бөлу үшін қызмет етеді. Біліктілікті анықтамалар үш бөлімнен тұрады.

Экономиканың барлық саласында ұйымдар әрекет ететін кәсіптердің Бірыңғай Тарифтік Біліктілік Жүйесі мен қызметкерлер қызметінің Біліктілік Жүйесінің Бірыңғай тарифтік торы негізінде тағайындалған тәртіптегі кәсіптік сипаттамалар бойынша кәсіптен мен қызметтерді жіктейді.

Жұмысшыларды қайта тарификациялау үш жылда бір рет өткізіледі.

Тарифтік ставкалар жұмысшының әртүрлі тобы мен категориясының жұмыс уақытының бірлігіне шаққандағы еңбек ақысының абсолютті көлемін анықтайды. Сондықтан да сағаттық, күндік, айлық тарифтік ставкалар деп бөлінеді. Олар біліктілікті разряд бойынша белгіленеді.

Уақыт нормасын белгілеу арқылы нормаланатын жұмыстарда сағаттық тарифтік ставка қолданылады, ал өңдеудің сменалық сағаты бойынша жұмысты нормалауда күндік тарифтік ставка қолданылады. Жеке мамандықтағы жұмысшылардың еңбек ақысын төлеу үшін айлық тарифтік ставка қолданылады. Мұндай тәртіп өндірістің сандық нәтижесіне тікелей әсерін тигізбейтін мерзімді еңбек ақы алып жүрген жұмысшыға қолданылады.

Бірыңғай тарифтік тор халық шаруашылығы саласындағы барлық категориядағы жұмысшылардың тарифтендіру мен жалақы сызығын көрсетеді. Кез келген мамандықты біліктілікті топ, мамандық, қызмет төменгі деңгейдегі жұмысшылардан бастап ұйым, мекеме, бірлік, кәсіпорын басшыларына дейін бірыңғай тарифтік торда разрядтардың сәйкес диапозонына ие.

Разряд бойынша еңбек ақы ставкасының дифференциациясы бірыңғай тарифтік торда орындалатын жұмыстардың, қызметтік лауазымдардың күрделілік белгісі бойынша және жұмысшы біліктілігін есепке ала отырып жүзеге асады.

І разрядты төлеу ставкасы заңмен енгізілген минималды еңбек ақы деңгейінен төмен болмауы қажет. Разряд бойынша төлем ставкасының өсуі жұмыстардың күрделілік деңгейінің өсуін білдіреді.

Бұрынғымен салыстырғанда қазіргі Бірыңғай тарифтік тор ерекшелігі:

- І разряд ставкасы минималды еңбек ақы болып белгіленеді.

Сондай- ақ қазір 1-4,24 құрайтын тарифтік коэффициент диапазоны қысқартылды.

Еңбек ақыны ұйымдастырудың Бірыңғай тарифтік тор негізінде алмасуы бұл еңбек ақы реформасы болып табылады.

Еңбек ақыдағы аудандық коэффициент кәсіпорындардың орналасқан жеріне байланысты еңбек ақы көлемінің өзгергендігін көрсетеді және жалақыны аймақ аралық реттеу құралы болып табылады. Мұндай реттеу тұтыну құрамының әрбір аймақтағы айырмашылығын көрсетеді.

Тарифтiк сетка кез келген саладағы маман еңбегiнiң бiлiктiлiгi мен бiлiксiздiгiнiң арасын айқындауға қызмет етедi. Сетка белгiлi сандық разрядтардан тұрады және оған сай келетiн коэффициенттер болуы керек.

Тарифтiк ставка жұмыскердiң разрядқа байланысты уақыт өлшемiнде еңбекақы размерiн айқындауға қызмет жасайды. Тарифтiк коэффициент әртүрлi разрядтың ставкасы қанша ретке өскендiгiн 1-разряд ставкасымен салыстыра көрсетедi.