34Аустенитті хром-никельді болаттар.

Бұл болаттар 600–750ºС температурада қызуға берік (45Х14Н14В2М, 40Х15Н7Г7Ф2МС т.б.) және жемірілуге төзімді (12Х13Н9, 10Х14Г14Н3 және т.б.). Аустенит сыныбының болаттарын жылумен өңдеу, әдетте, 1050–1100ºС дейін қыздырудан кейін суда немесе ауада суытып, аустенит құрылымын алудан (4.3 – сурет), сосын 750ºС жұмсартудан (ескіруден) тұрады, нәтижесінде аустениттен көбінесе аустенит түйірлерінің шекаралары бойынша орналасқан карбиттер (негізінен хром карбиттері) бөлінеді (4.4 – сурет). Жемірілуге берік хром-никельді болаттар қымбат. Осыған байланысты кейбір жағдайларда ең арзан болаттар қолданылады, оларда никельдің бөлігі марганецпен ауыстырылған. Үнемді қосындыланған (никель бойынша) 10Х14Г14Н4Т болаты әлсіз зиянды ортада жұмыс істейтін бұйымдар үшін (органикалық қышқылдарда, тұздарда, сілтілерде) және де –196 0С дейін температураларда12Х18Н10Т болатын ауыстырушы ретінде ұсынылады. Хромникельді аустенитті болаттарда 18-ден 25%-ға дейін Сr және 8-ден 25% дейін Ni болады.Оларға 08Х18Н8; 08Х18Н10; 08Х18Н20 және басқалары жатады. Хром мен никель мартенситтік түрленудің Мб температурасын төмендететіндіктен болаттар төменгі температураларда аустенит құрылымын сақтайды. Хромникельді аустенитті болаттар 269 °С (сұйық гелидің қайнау температурасы) температураға дейін жоғары морт сынғыштыққа қарсыластығына ие бұл оның жұмыстық температуралар (269 °С) көлемінің кеңдігін анықтайды. Болаттардың қызуға жоғары беріктігі мен карбидтік нығаюы хромникельді немесе хромникельмарганецті аустенитке 0,3-0,5% көміртек пен карбид түзетін элементтерді молибден, вольфрам, ванадий, ниобий т.б. енгізумен жетіледі. 45Х14Н14В2М және 40Х15Н7Г7Ф2МС осындай болаттар болып табылады. 45Х14Н14В2М болаты 820 ^оС жасытудан кейін (ауада суыну) авиация қозғалтқыштарының қақпақшыларының және газ қозғалтқыштарының жасауда бекіткіштер жасау үшін қолданылады. Жасытудан кейін болаттың құрылымы – аустенит пен М₂₃С₆, М₆С үлгідегі карбидтер. 20ХН3А, 12Х2Н4А, 18Х2Н4МА және т.б. Бұл болаттарды тік ұшақтарда, верталет редукторларында қолданып жатыр

а) Шағын құрылым (х500)	ә) Шағын құрылымның шартсызбасы

1. 1 – сурет. Болат 45Х14Н14В2М (аустенит сыныбы). Суару

35 Жоғары беріктігімен магнитті емес болаттар. Жоғары берік аспаптық болаттар деп қаттылығы жоғары (HRC 60-65) мықтылығы жоғары және тозуға берік көміртекті және легірленген болаттарды айтады. Оларды әр түрлі аспаптар жасауда қолданылады. әдетте олар эвтектоидты немесе ледебуритті болаттар . шынықтырудан және төменгі босатудан кейінгі құрылым – артық карбидтер. 0Х17Н16, 20х12н12г6, 50х4г18.- турбогенераторлар, компастың корпусын, энергетика-машина жасау саласында, электрлік машиналар мен аппараттарды, жіңішке лента, серіппе .т.б жасау үшін қолданады. Магнитті емес болаттар түсті металдарды , қоланы, жезді алмастырушы ретінде жүреді. Ең көп пайдаланатын болат- Н25, 55Н9Г9.Бұл болаттар 920-940С майда шынықтырудан кейн аустениттік құрылымға ие болады. Кескіш аспаппен өңдеуге түседі , жемірілуге тұрақты, бірақ никельдің мөлшері 22-25% болғандықтан бағасы қымбат.

36 Тот баспайтын подшипникті болаттар.

Электр химиялық, химиялық (ауа қабатының, топырақтың, сілтінің, қышқылдың, тұздың), қатденешікаралық жемірілудің және басқа түрлеріне берік болаттар жемірілуге берік (тоттанбайтын) деп аталады. Әр түрлі зиянды орталарда болаттың электр химиялық әлеуетін арттыратын, болат пен сыртқы зиянды орта арасындағы түйісуді алдын ала болдыртпайтын және негізгі металмен тығыз байланысты бетінде қорғау үлпектерін түзетін элементтерді енгізіп оның жемірілуге беріктігін арттыруға болады. Бұл болаттарды екі негізгі сыныпқа бөлуге болады: хромды ауада суынудан кейін ферритті, мартенсит-ферритті (ферриті 10% көбірек) немесе мартенсит құрамы бар, және хромникельді аустенит, аустенит-мартенсит немесе аустенит-ферритті (ферриті 10% көбірек) құрылымы бар (5632-72МЕСТ).

Сырғанау мойынтіректері, әдетте, тқмен динамикалық жутемемен жұмыс атқарады, сондықтан оларды шынықтыру мен төменгі босатудан өткен салыстырмалы мортты жоғары легірленген болаттардан жасауға болады. Шариктерді, роликтерді және мойынтірек сақналарын жасауда құрамында шамамен 1% С (ГОСТ801-78) бар арзан технологиялық ШХ4, ШХ15, ШХ15ГС және ШХ20ГС сияқты хромды болаттарды қолданады. Маркаларда Ш әріпі оның мойынтіректі болат екендігін көрсетеді; Х – хромды белгілейді; сан – оның болат құрамындағы пайыздық мөлшерін айқындайды (0,4; 1,5; 2,0); СГ – кремний (0,8% дейін) мен марганецпен (1,7 % дейін) легірленгендігін көрсетеді. ШХ15 болаты көлденең қималы (10 - 20 мм) мойынтірек жасауда қолданылады; ШХ15СГ мен ШХ20СГ сияөты жоғарырақ легірленген болаттар үлкен тереңдікке енетін (30 мм-ден артық) бөлшектер жасауда қолданылады. Болатты ұсақ дәнді перлит (НВ 179-217) құрылымын беретін сфероидтеуші жасытудан кейін қолданады, металл сапасына жоғары талаптар қойылады. Блаттарда карбидті тұрақсыздық пен металл емес қоспалармен ластану қатал шектелген, себебі олар кернеудің концентраттары болып жұмыс атқарып, шаршау боямасының шапшаң түзілуіне әсер етеді.

37 Аустенитті хром-марганецті болаттар. Аустенитті тұрақтандыратын және жартылай никельді ауыстыра алатын азот пен (0,15-0,4%N) хроммарганецникельді болаттар бірсыпыра қолданыс табуда. Мұндай болаттар қатарына 10Х14АГ15 (13.1-кестені қараңыз), 15Х17АГ14, 12Х17Г9АН4 болаттар жатады. Болаттардың органикалық қышқылдарда, күкірт қышқылында және теңіз суында жемірілуге қарсы беріктігін молибден арттырады. Осындай мақсатпен 10Х17Н13М2Т, 10Х17Н13М3Т болаттары қолданылады (13.1-кестені қараңыз), олардың жемірілуге жоғары беріктігі болаттың қорытылуынан бастап пісірмелі құрылғылар мен аспаптардың жасалуымен аяқталатын жақсы кәсіпілімділігімен үйлестірілген. Аздаған жүктемелерде жұмыс істейтін газ қозғалтқышы қондырғыларының әртүрлі тетікбөлшектерін (газ қоғалтқышы-тасушы, тұрақты газ қозғалтқыштары) және де бекіту тетікбөлшектерін жасау үшін 40Х15Н7Г7Ф2МС болаты қолданылады, мұнда никель жартылай марганецпен ауыстырылған. Болаттың нығаюы 1170-1190 ^оС-тан шынықтырумен және 600 ^оС ескірумен 8-10 сағат бойы жетіледі. 196⁰ С (сұйық азоттың қайнау температурасы) температурадан жоғары температурада жұмыс істеу үшін тапшы никельдің орнына марганец немесе марганец пен азот бірге ауыстырылған болаттар пайдаланылуы мүмкін.

10Х14Г4Н4Т; 07Х21Г7АН5; 03Х13Г19 және т.б. сондай болаттар болып табылады. Сондай-ақ никель сияқты марганец мартенситтік түрленудің температурасын түсіре отырып, аустениттің суыну кезіндегі және суықтай созымдылық деформация кезіндегі тұрақтылығын арттырады. Криогенді болаттардың термиялық өңделеуі бірдей: 1050-1150⁰С суда біртекті аустенитті құрылым алу үшін шынықтыру.