15. Дисперсті-қатты болаттар.

Жоғары берік аспаптық болаттар деп қаттылығы жоғары (HRC 60-65) мықтылығы жоғары және тозуға берік көміртекті және легірленген болаттарды айтады. Оларды әр түрлі аспаптар жасауда қолданылады. әдетте олар эвтектоидты немесе ледебуритті болаттар . шынықтырудан және төменгі босатудан кейінгі құрылым – артық карбидтер.

Жоғары тұтқырлықты қажет ететін аспаптар үшін: мысалы ыстық деформациялау штамптары үшін, эвтектоидқа дейінгі болаттарды қолданады. Себебі шынықтырудан кейінгі мартенситке жоғары температурада жұмсарту жүргізуі арқылы троостит немесе сорбитті де алуға болады. Тозуға беріктігі мен қаттылығы эвтектоидтан кейінгі болаттардан төмен, аспаптық болаттардың басты сипаттамасы жылуға беріктігі, яғни жұмыс кезінде аспаптық жұмсарту кезіндегі қыздыруға орнықтылығы.

Кесу аспаптары үшін болаттар шынықтырудан және босатудан кейін кесу жиектерінде жоғары қаттылыққа ие болу керек және жиектерінің кесу кезіндегі пішінін және өлшемдерін сақтау үшін тозуға беріктігі жоғары болу керек. Бұдан басқа да жеткілікті беріктікті қажет етеді. Себебі жұмыс кезіндегі аспаптардың тұтқырлығының әсерінен болатын сынықты болдыртпау үшін және жылуға беріктік кесу кезінде жоғары жылдамдықпен жүргізілетін болса.

Жоғары (повышенной прокаливаемости) легірленген болаттар (жылуға төзімсіз). Легірленген аспапты болаттар көміртектілер сияқты жылуға төзімсіз болып келеді және аздаған жылдамдықпен жұмсақ материалдарды кесуге ғана жарайды. Оларды жұмыс кезінде 200-250С-тан жоғары қыздырмайтын аспаптарға қолданады. Легірленген болаттар көміртекті болаттарға қарағанда суыған аустениттің үлкен орнықтылығымен ажыратылады, яғни (большей пркаливаемостью). Осы болаттардан жасалған аспаптарды шынықтыру кезінде майда және ыстық ортада суытуға болады, бұл аспаптың деформациясын және шалыстауын азайтады. Төмен легірленген болаттар 11Х және 13Х диаметрі 15 мм болатын аспаптар үшін арналады, себебі олар майда және ыстық ортада деформацияны азайту үшін шынықтырылады, көміртектідегі шынықтырғанға қарағанда.

Жоғары шынықтырылу болаттары (60-80 мм) 9ХС және ХВСГ жылуға төзімді болып келеді (250-260С). Жақсы кесуші құрылымы және салыстырмалы шынықтыру кезінде аз деформацияланады. Оларды үлкен қималы аспаптар үшін майда немесе ыстық ортада шынықтыру үшін қолданады. Бірақ 9ХС қорытпасы қыздыру кезінде көміртексізденуге бейімді келеді, жасыту кезінде жоғары қаттылыққа ие болады (НВ 187-241), бұл оның кесумен және қысыммен өңдеуді төмендетеді.

16. Арматуралық болаттар.

Бетон және темір – бетон конструкцияларына өзек ретінде есілген, ыстық немесе салқын күйінде бедерленген арматуралар қолданылады.

Арматура дара, торлы қаңқа түрінде болады. Ол темірбетонның сызықтық ұлғаю коэффицентін арттырады. Ал бетон арматураны қорғаныш қабаты арқылы тоттан, оттан сақтайды. Қорғаныш қабатының қалыңдығы 10-25 мм –ден кем болмауы керек. Темірбетон арматуралар қолдану шартына, дайындау әдістеріне, пішініне, материалдарына байланысты әр түрлерге бөлінеді. Қолдану шартына байланысты арматуралық болаттар кернелетін және кернелмейтін болып бөлінеді.

Пішініне және дайындау әдісіне байланысты ыстық күйінде бедерленген Ø6-90 милиметрге дейінгі жеке өзекті салқын күйінде созылған Ø3-8 милиметр дөңгелек сым темір түрлерінде кездеседі. Арматура болаттары прокаттан біржола бекемденіп шықса, ыстықтай созылған арматура болаттарына А-І, А-ІІ, А-ІІІ, А-ІV, А-V шартты белгілері беріледі. Егер де арматура прокаттан шықаннан кейін арнайы термиялық бекемдеуді қажет етсе, термиялық бекемделген арматура дейміз. Термиялық бекемделген жеке өзекті арматура болаттары қосымша «Т» индексымен белгіленеді. (Ат-ІV, Ат-V, Ат-VІ, Ат-VІІ). Егер де арматура болаттары созу арқылы бекемделсе олар қосымша «В» индексымен белгіленеді. (А-І в, А-ІІ в, А-ІІІ в). Салқын күйінде созылған арматура арматуралық сымға В-І, В-ІІ және арматуралық сым бұйымдарына бөлінеді.

Салқын күйінде созылған болат сым (В-І) кернелмейтін темір бетон конструкцияларында қолданылады да соған орай кәдімгі арматуралық сым деп аталады. Ал В-ІІ классты салқын күйінде созылған болат сым алдын-ала кернелген темірбетонда қолданылады да  аса берік арматуралық сым деп аталады.

Кәдімгі арматуралық бұйымдар үш, жеті, тоғыз, он сым еспелері мен сым арқандарға бөлінеді. Арматуралық болаттар қолдану алдында тазаланады, кесіледі, конструкциялардың пішініне қарай иіліп, қажет болса салқын күйінде созылып нығайтылады.

Арматура жұмыстары негізгі  екі жүйеге бөлінеді. Дайындау жұмыстары – арматураны түзеті, кесу, ию; құрастыру жұмыстары – жеке өзектерден, сымдардан тор, жазық және тік қаңқалар пісіру. Арматуралық торлар, жазықтық және көлемдік қаңқалар, арматуралық бұйымдар арнайы зауыттарда, құрылыс алаңындағы шеберханаларда жасалады. Арматуралық болаттарды ИО-35В, СМ-338Д, СМ-759, ИБ-032 станоктарында түзетіп кеседі. Аталған станоктар арматуралық сымдар кесуге арналған, 40-35В станогында жеке өзекті бедерленген арматура иіп, кесуге болады. Станоктардың сағаттық өнімділігі мына формуламен анықталады:

Пс = 60·0,9q·V·0,7/1000 = 54q·V·0,7/1000

Мұндағы 0,9 – жабдықтарды  пайдалану коэффиценты; q – бір  метр сымның салмағы, кг; V - өту шапшаңдығы, м/мин; 0,7 – станокқа сым өткізіп, майлау жұмыстарын ескеретін коэффицент.

Темірбетонның экономикалық тиімділігін арттыру, арматура, цемент толтырғыштарынан азайту, еңбек өнімділігін  арттыру үшін арматуралық торлар, жазық және көлемді қаңқалар қодлану  керек.

Арматуралық торлардың, жазық қаңқалардың өзектерінің  жалғасатын дерін қуатты ток күшімен балқытып, қысып біріктіру арматура құрастырудың негізгі түрі. Бұл әдісті контактілік (түйістіру), нүктелік немесе электр-механикалық әдіс деп атауға болады. Ені 1000мм ге дейінгі торлар бір нүктелі аппаратпен, ал 1000мм ден асқан соң көп нүктелі аппараттармен пісіріледі.

Арматуралық болаттардың механикалық қасиеттерін анықтау үшін арматуралық үлгіні созуға сынау қажет.

Арматуралық болаттардың беріктігін жоғарлату үшін болатты термиялық бекемдейді. Ол үшін арматураны қыздырады (800-900⁰С) және тез салқындатады (суытады), одан кейін қайтадан қыздырып (300-400⁰С) біртіндеп салқындатады.

Арматуралық болаттардың құрамына көміртегі, марганец, кремний, хром қоспаларын кіргізсек, онда болаттардың беріктігі жоғарлайды.

Осындай болаттарды жоғары қоспалы болат деп атайды.

Арматуралық болатты тартып бекемдегеннен кейін, яғни сымды көп мәрте тартып созсақ, онда бұл арматураны суықтай созылған арматура деп атайды. Осының нәтижесінде тәуелділігі үзілгенше сызықты болып шығады, ол беріктік шегі болса біршама артады.

ТБК-лардың күшсалмақтардың әсеріне жұмыс істеуі және арматуралық жұмыстарды механизациялау үшін арматуралық болаттардың төменде аталған қасиеттерінің маңызы үлкен:

- болат пластикалығы төмен болған сайын тиімді пайдалану мүмкіндіктері шектеледі, конструкцияның мөрт қирауы ықтималды артады;

- арматуралық болаттың дәнекерленгіштігі сенімді жалғануымен, жарықшақтардың пайда болмауымен сипатталады;

- суықтай сынғыштық деп болаттың теріс температурада (-30⁰С-тан төмен) мөрт қирауға бейімділігін айтады;

- болаттың реологиялық қасиеттері жылжығыштық пен релаксация арқылы сипатталады; болаттың жылжығыштығы деп – уақыт өткен сайын шамасы тұрақты күшсалмақтардың әсерінен пластикалық деформациялардың артуын айтады; релаксация – бұл арматуралық стержіннің ұзындығы өзгермегенде, яғни деформациялар тұрақты болғанда, кернеудің азаюы.