Әдебиеттер тізімі

1. Веников В.А., Путятин Е.В. Введение в специальность.Электроэнергетика.-М:Высшая школа, 1988г.

2.Хожин Г. «Электроэнергетика», Алматы, 2011ж.

ДӘРІС № 7

Тақырыбы «материия мен энергияның сақталу заңы сақтау заңы. Термодинамиканың заңы»

Жоспар

1. Материия мен энергияның сақталу заңы сақтау заңы.

2.Термодинамиканың заңы.

Энергияның сақталу және айналу заңын 19 ғ-дың 40-жылдары Дж.Джоуль және неміс ғалымдары Р.Майер, Г.Гельмгольц бір-біріне байланыссыз ашты. 

Сақталу заңдарыБiр-бiрiмен әсерлесiп, жүйеге кiрмейтiн денелермен әсерлеспейтiн жүйенi тұйық немесе оқшауланған жүйе деп атайды.

Тұйық жүйедегi денелердiң өзара әсерлесуi кезiнде үш физикалық шама сақталады.

          1. Импульс   

          2. Энергия

          3. Импульс моментi

Сондықтан тұйық жүйелерде үш сақталу заңы орындалады.

          1. Импульстiң сақталу заңы.

          2. Энергияның сақталу заңы.

          3. Импульс моментiнiң сақталу заңы.

Энергияның сақталу заңының негiзiне уақыттың бiртектiлiгi жатады, яғни кез-келген уақыт мезеттерiнiң бiрдейлiгi.

Импульстiң сақталу заңының негiзiне кеңiстiктiң кез-келген нүктелерiнiң қасиеттерiнiң бiрдейлiгi жатады.

Импульс моментiнiң сақталу заңының негiзiне кеңiстiктiң изотроптығы, яғни кеңiстiктiң бағыттарының қасиеттерiнiң бiрдейлiгi жатады.

Импульстiң сақталу заңы

Механикалық жүйенiң толық импульсi жүйеге кiретiн жеке денелердiң импульстарының векторлық қосындысына тең.

Тұйық жүйедегi денелердiң өзара әсерлесуінен пайда болатын iшкi күштерiнiң қосындысы  нольге тең.

Тұйық жүйенiң толық импульсi   тұрақты болады.

Энергияның сақталу заңы.

Денелердiң әртүрлi қозғалыстарының және өзара әсерлесулерiнiң  әмбебап сандық сипаттамасы ретiнде физикалық скаляр шама энергия деп аталады.

Табиғатта әртүрлi қозғалыстарға сәйкес энергияның механикалық, iшкi, электромагниттiк, атомдық, ядролық, биологиялық, химиялық және тағы басқа түрлерi кездеседi.

Денелердiң механикалық қозғалысын және оған сәйкес келетiн әсерлесулердiң сипаттамасы механикалық энергия деп аталады. Денелердiң қозғалыс жылдамдығы өзгергенде немесе денелердiң өзара әсерлесулерiнiң сипаты өзгергенде - энергиясы өзгередi. 

Энергияның өзгерiсiн сипаттау үшiн физикалық шама жұмыс  енгiзiлген.

Жұмыс деп – күш пен орын ауыстыру векторларының скаляр көбейтiндiсiн айтады.

Механикалық энергия кинетикалық және потенциалдық болып   бөлiнедi.

          Кинетикалық энергия - қозғалыстың сандық мөлшерi болып табылады. Қозғалыстағы дененiң энергиясын кинетикалық энергия деп атайды.

Ал потенциалды күштің жұмысы кинетикалық энергиясының өзгерісіне тең болады, яғни

Денелердiң өзара орналасуына тәуелдi әсерлесу энергиясын потенциалдық энергия деп атайды.

Импульс моментiнiң сақталу заңы

Дененiң белгiлi бiр нүктеге қатысты импульс моментi деп нүктенiң белгiлi бiр О нүктесiне қатысты радиус-векторының дененiң  импульсiне векторлық көбейтiндiсiне тең шаманы айтады.

Өлшем бірлігі: 

Бөлшектердiң қозғалыс траекториясына тәуелсiз олардың импульс моментi болады.

1. Бөлшек түзу сызықпен қозғалыста болсын (1-сурет).

Импульс моментiнiң модулi:   , тек бөлшектiң қозғалыс жылдамдығы өзгерген жағдайда өзгередi.

Бақылау сұрақтары:

1№ Тұйық жүйе дегеніміз не?

2.  Механикалық жұмыс дегеніміз не?

3.  Кинетикалық энергия дегеніміз не?

4.  Потенциалдық энергия дегеніміз не?

5.  Қандай күштер консервативті (потенциалды) күштер деп аталады?

6. Энергияның сақталу саңын беріңіз?

7.  Импульс моментінің сақталу саңын беріңіз?