65. Буын және бунақ

Бунақ — өлең тармағының (жолының) ырғақтық құрылысы жағынан жекеленген бір бөлшегін құрайтын буындар тобы; сөз өлшемі, ырғақтық пауза. Өлеңнің әр тармағы екі, үш, төрт буынды Бунақтарға бөлінеді. Мысалы, он бір буынды тармақ үш Бунақтан құралады: Қан-со-нар-да // бүр-кіт-ші // шы-ға-да(а)ң-ға (Абай). Сондай-ақ, жеті буынды тармақ екі Бунақтан, бұдан аз буынды тармақтар бір Бунақтан тұрады. Бунаққа жіктелу түркі тілдес халықтар поэзиясына, соның ішінде қазақ өлеңіне тән құбылыс. Өлеңнің бір жолын алсақ, бірнеше буыннан құралады. Буынға бөлу үшін әуелі бунаққа бөлеміз. Өлеңнің бір тармағы бір не бірнеше бунақтан құралатыны бізге қанық. Әр бунақта буын кемі екеу, көбі төртеу болады. Қазақ өлеңінде бір бунақтағы сөздердің буын саны төрттен аспайды. Аса қалса, жыр өлеңдерінің бунақтарындағы бес буынды бунақ сықылды, біреуі үш буынды, біреуі екі буынды екі сөзден құралатын бунақтар ғана болады. Бұл бір буындас сөздер емес. Мұның жөні өзгешелеу болады (бұл туралы жыр өлеңдердің буынын тексергенде, толығырақ тоқтаймыз). Немесе екі дауысты қатар келсе, кірігіп біреуі жоғалып кететін, кірігу заңына сүйеніп жазылған өлең буындарында ғана болады. Сондықтан кейбір өлеңнің буын саны көзге артық көрінгенмен, өлеңнің өлшемі артпайды. Мысалы, /Бурылша аттан мықтымын/ дегенде де, алдыңғы бунағында 5 буын, соңғы бунағында 3 буын, барлығы 8 буын бар. Бірақ алдыңғы бунақта екі дауысты «а» дыбысы қатар келгендіктен: /бу-рыл-шат-тан мық-ты-мын/ болып, алдыңғы бунағы 4 буынға түсіп тұр. Енді 8 емес, 7 боп қалды. Сөйтіп бір буынның саны кемиді. Мысалы тұ-ра-ал-май-ды - дегенде 5 буын бар: жылдам айтқанда, тұ-рал-май-ды - дегенде бір буын кеміп, 4-ақ буын қалады. Бұны дауысты дыбыстардың кірігуі дейді.

Қазақ өлеңдерін бунағына, бунақ ішіндегі буын санына қарап, негізінде, 5 түрге бөлуге болады: Он бір буынды өлең, Сегіз буынды өлең, .Жеті буынды өлең, Алты буынды өлең, Аралас буынды өлең

Қазақтың «Қара өлең» деп айтатын өлеңдерінің барлығы да үш бунақты 11 буыннан құралады.

Бір тармағы он бір буыннан құралған өлеңдерді, бунақтарының ілгерілі-кейінді келуіне қарай, өзара 3-ке бөлуге болады.

Ақындар өлең жазғанда, бұл ағымдарды өте берік ұстайды. Үш буынды бунақты не ылғи аяқта, не баста, не ортасында келтіріп жазады. Үлкен, ұзақ өлеңдерд алсақ та, бұл принцип сақталып отырылады. Үш буынды бунақ не жолдың аяғында, не басында, не ортасында келеді. Мысалы,ұзақ поэма «Тасқынды! Алсақ, үш буын ылғи баста келеді. Осы сықылды 3 буыны ортада не аяқта келген де ұзақ поэмалар бар.

Он бір буынды өлеңдердің қайсысын алсақ та, әнге келеді. Оның себебі:жоғарғы схемасын салып көрсеткен мысалдарымыз сықылды, бунақтарының тәртіппен келгендігі. Яғни, өлеңнің басқы бунағы 3 буын, басқа бунақтарының 4 буыннан болып немесе басқы бунағы 4 буын, ортасындағы бунағы 3 буын, аяққы бунағы 4 болып келгендігінен. Әйтпесе басқы бунағы 3 буын, басқа бунақтары 4 буын болып, ылғи бірыңғай келгендіктен. Егер бұлай болмай бунақтары араласып келсе, бір шумақ өлең бір әнге келмейді. Дауыс ырғағы бұзыла береді.