74. Қаламгердің көркемдік әлемі.

Қаламгерге тән суреткерлік шеберлік, терең философиялық таным сияқты сипат-ерекшеліктерді О.Бөкейдің «Сайтан көпір» повесінен де байқау қиын болмас. Повестің «Айқай-жаңғырық» деп басталуы да кездейсоқтық емес. Жаратылыс заңы екіге жарылудан, екіге бөлінуден тұрмай ма?! Күн-түн, адал-арам, зұлымдық-ізгілік, жақсы-жаман, шындық- өтірік, т.б. Қаламгер ұдайы кейіпкер табиғатынан осы екі ұдай сезімді қатар іздеп, көңіл түкпіріне үңіліп, ішкі жан әлеміне терең бойлайды. Ол кейіпкерлеріне «жағымды», «жағымсыз» деп айдар тағуға жаны қас. Ұнамдысына іш тартып, ұнамсызын жер қылудан аулақ. Жазушы жақсылық пен жамандықты кейіпкер табиғатынан іздеп табуға құштар. Ой-қиялға ерік беруге құлқы жоқ. Осы повестегі Аспан шалдың образы да өзіндік сипатымен ерекшеленеді. Ол қар көшкінінің астында қалып, екі аяғынан айрылып, өмір мен өлімнің арасында қалғандай әрі-сәрі күй кешеді. Аспан шалдың мүшкіл халін суреттей келе, жазушы өмір туралы өзінің философиялық топшылау­ларын шығарманың өн бойына тармақтандыра дарытқан. Қаламгер Айқай мен Анаулар арқылы қазақ қоғамындағы кереғар көріністерді астарлап, жұмбақтай жеткізеді. Қаламгердің түпкі қазықты ойы туынды табиғатының терең тылсымында. Оның оқиға мен әрекеттің себеп-салдарын тәпсірлеп түсіндіріп беруге жаны қас. Өйткені, бұл шы­ғарма – қаламгердің астарлы терең ойларымен көмкерілген өзіндік фи­ло­софиялық тұжырымдамасының көр­кемдік әлемі. Қаламгер әңгімелері тақырып пен оқиға таңдауда, психо-философиялық толғаныстарды, ұлттық характерлер сомдауда жаңаша үлгі іздеумен, қиял мен шындық, әсерлеу мен символдық бейнелеу тәсілдерін қабыстыра бедерлеуімен ерекшеленеді. Әр қаламгердің өз көркемдік әлемі бар десек, Оралханның су­реттеу объектісі – өзі туып-өскен Алтай өңірі. Оның қатал табиғаты аясында ғұмыр кешіп жатқан қилы тағдырлы адамдары. Адам табиғатындағы жақ­сылық-жамандық, мінездеріндегі түрлі ерекшеліктер туған жер таби­ғатына қатысты деген жазушы ойы шығар­маларында қылаң беріп отырады. Қаламгер «Мұзтауда» елеусіз қалған кен орны Көккөл мен Ақтан тағдырының сәйкестігіне көңіл аударса, «Сайтан көпірде» бұл көз­қарас Еріктің қиялы арқылы нақ­тыланады. Адам белгілі бір ортада өмір сүріп, ғұмыр кешеді. Оның шығармасында осындай табиғат дүниесінің бір бөлігі суреттеледі.

Ол – Алтай өлкесінің шет айма­ғындағы қазақ ауылдарының хал-ахуалы. «Сайтан көпірде» орта­лық­тан шалғай жатқан қазақ ауы­лы­ның тағдыры шынайы бейнеленсе, «Атау кереде» елден жырақ қонған омар­ташылар тыныс-тіршілігі де көркемдікпен бедерленеді. Суреткер «Қар қызы» повесінде кеңістік пен адам арақатынасы байланысын ашуға қалам қуатын жұмсайды. Адам мен ғалам сыры құпиялары да көркемдікпен бей­неленеді. Жалғыздық пен кеңістік сипаты кейіпкерлер табиғатынан жақсы танылады. Жазушы кеңістікті әбден пісуі жеткенше ширатып, оған біршама салмақты мән-мағына үстемелеп, жандандырғаннан кейін ғана негізгі оқиғаға, бас кейіпкердің табиғатын танытуға ауысады. Өмір күресте шыныққан адамдар тағ­дырына көңіл аударады. Сөйтіп, адам жалғыз қалғанда ғана, оның рухани әлемінің өре-деңгейі байқалады деген ой сабақтайды.Қаламгер шығармаларында қазақы болмыс, ұлттық психология айқын сезіледі. Оны ұлт бола­шағы – қазіргі қазақ жастарының бойындағы жағымсыз қылықтар ойландырып-толғандырған. Ұлт тағдырына бей-жай қарамайтын қаламгер мұндай келеңсіздіктерді дер кезінде көтереді. Ол ата-ананың наласына ұшырау, қарсылық көрсету мәселесін «Атау кереде» Гүлия мен Нүркенің басындағы жағдаймен байланыстырса, «Өз отыңды өшірме» романындағы Дарханның тағдырымен сабақтастырады. Жа­зушы кейіпкер-бейнелерге жақ­сы­лықты үйіп төкпей-ақ, олар­дың қарапайым да адал ғұмыры арқылы үлгі-өнегелік сипатын таныта алған. Ол жастарды ата-баба дәстүрін ұстануға шақырады. Ха­лықтың өмір тарихындағы сан ғасырлар бойы қалыптасып, орнық­қан озық дәстүрін құрметтей отырып, олардан айрылып қалмау, ілгері дамыту мақсатын міндеттейді.