Тақырыбы: Өркеннің бүйірлік мүшесі - жапырақ.

Сүрақтар:

1. Жалпы түсінік.

2. Жапырақтың сабаққа бекіну тәсілдері.

3. Жапырақтың морфологиялық жіктелуі.

4. Жапырақтың әртүрлілігі (формациялар, гетерофиллия).

5. Жапырақтың анатомиялық құрылысы.

6. Жапырақтың онтогенезі.

7. Жапырақ тіршілігінің ұзақтығы.

Жапырақтың түсетін мезгілі.

Түйінді сөздер: жапырақ, жай жапырақ, күрделі жапырақ, рахис, жапырақ формациялары, гетерофиллия, жапырақ онтогенезі.

1. Жапырақ - өркеннің бүйірлік мүшесі.

Жапырақтың кызметтері:

1. Фотосинтез – фотосинтез нәтижесінде жыл сайын жер шарында 150 млрд. т –дан аса органикалық зат пайда болады, 200 млн. т оттегі бөлінеді.

2. Транспирация (булану) – су атмосфераға шығады.

3. Тыныс алу.

4. Вегетативтік жолмен кобею.

5. Органикалық заттарды қорға жинау.

Сыртқы пішіне қарай жапырақтар екі типке бөледі:

1. бифациалді – (би – екі, фациес – сырт бейнесі). Жоғарғы бетін ішкі, құрсақты немесе адаксиалді, ал төменгі бетін – сыртқы, арқаулық немесе абаксиалді деп атайды.

2. Унифациалді – (уни – бір жақты) жапырақтын екі жағы да бірдей болады (жұмыр – пияз, жазық пішінді – ирис (құртқашаш), гладиолус).

2.Жапырақтың сабаққа бекіну тәсілдері

Жапырақтың сабаққа бекінуінін әртүрлі тәсілдері бар. Соған байланысты жапырақтың бірнеше түрлерін ажыратады:

1. Сағақты жапырақтар – сағақ арқылы сабаққа бекінеді.

2. Қондырма жапырақтар – сағағы жоқ, олар сабаққа табақшасының түп негізімен бекінеді.

3. Қынапшалы – қынапша арқылы бекінген жапырақтарда жапырақ сабаққа өз табақшасының созыла жінішкерген, жартылай түтікше, науа тәріздес төменгі буынаралықтарды қамтитын негізімен, оське киіле қалыптасады (астық тұқымдас өсімдіктері).

3.Жапырақтың морфологиясы

Сағақта бір ғана жапырақ тақтасы болса, онда оны жай, ал егер бірнеше болса – күрделі жапырақтар деп атайды.

Жай жапырақтың құрылысы:

1. тақта

2. жапырақ сағағы

3. жапырақ серіктері

4. жапырақ негізі

Күрделі жапырақтың құрылысы:

1. жапырақша

2. рахис

3. сағақша

4. жапырақ серіктері

5. жапырақ негізі

Жекелеген жапырақтардың рахисте орналасуына қарай, тақ қаурсынды, жүп қаурсынды, саусақты, ұшқұлақты күрделі жапырақтар болып бөлінеді.

Жапырақ тақтасы немесе күрделі жапырақтын жекелеген тақташалары бүтін немесе әртүрлі дәрежедегі ойықтармен, тілімдермен қалақшаларға, сегменттерге тілімделеді де, орналасуы қаурсынды немесе саусақты болады.

4.Жапырақтардың әртүрлілігі

Жапырақтың формациялар

Өркеннін ұзындығына қарай жапырақтар көлемімен, пішінімен және құрылысымен ажыратылады. Содықтан жапырақтарды төменгі, ортанғы, және жоғарғы формацияларға бөледі.

Жоғарғы – брактеялар

Ортанғы – нағыз, әдеттегі жапырақтар

Төменгі – түқымжарнақтар, қабыршақтар

Жапырақтың сериясы

Ортанғы формациялардың жапырақтары жапырақтын сериясын құрайды. Мүнда олар көлемімен және пішінімен өзгерген, мысалы қойбүлдірген.

Гетерофиллия (әртүрлі жапырақтар)

Бір өсімдіктерде болатын жапырақтардың формаларынын әртүрлілігі гетерофиллия деп аталады, мысалы садақжапырақ:

Суда өсетін жапырақтар – жіп тәрізді

Судын бетінде жапырақтар – жалпақ тәрізді

Ауада жапырақтар – садақ тәрізді.