4. Паракарпты жемістер

Паракарпты гинецейдің негізінде пайда болған паракарпты жемістер көп түрлілігімен ерекшеленеді және жабықтүқымды өсімдіктердің әртүрлі түқымдастарының көптеген түрлеріне тән. Олар даратүқымды және көптүқымды да, ашылатын және ашылмайтын, қүрғақ және шырынды да болады.

Поликарпты жемістің бастапқы типті паракарпты қауашақ (көкнэр, сүйелшөп, шегіргүл) болып табылады. Паракарпты қауашаққа жақын екіүялы көптүқымды жеміс, айқасгүлдіділер түқымының өкілдеріне тән, бүршаққын болып табылады. Екіүялылық паракарпты жемістерге тән емес, өйткені, белгілі болғандай, паракарпты гинецей таптама бірүялы болып табылады. Шынында да, бүршаққынның қалқасы жемісжапырақшалардың біріккен қабырғаларынан емес, үрпақжолдастық сайшасының шеншігінен пайда болған, сондықтан жалган болып табылады. Кейде бүршаққынды сыртқы пішіне қарап, бүршаққап жемісімен шатыстырады. Бүршаққаптан бүршаққын түқым бекітілетін, қалқасының болуымен және ашылу сипатымен ерекшеленеді. Егер бүршаққапта жақтаулар жоғарыдан төмен қарай ашылса, бүршаққында, керісінше төменнен жоғары қарай ашылады.

Бүршаққын созылған үзынша жеміс, үзындығы енінен кеп есе артық. Бүршаққындардың қысқа нүсқаларын бұршаққыншалар деп атайды.

Көптеген өсімдіктерде шырынды паракарпты жемістер болады. Мысалы, жоғары түйіннің негізінен пайда болған, паракарпты жидек, мысалы, аққанаттыларға тән, ал төменгі паракарпты жидектер қарлығанда, қарақатта болады. Теменгі паракарпты жидектердің ерекше түрлері ол - асқабақтықтар (асқабақ, қияр, қарбыз, кэдіш).

Қүрғақ біртүқымды ашылмайтын паракарпты жемістер әртүрлілігімен ерекшеленеді, олар жалғанмономерлік гинецей негізінде пайда болған: дәнектер (астықтар), түқымдар (күрделігүлділер).

5. Лизикарпты жемістер

Лизикарпты жемістердің өзіне тән ерекшеліктері олардың ортасына орналасқан, түқым бекітілетін, баганасының болуы. Негізінен, лизикарпты жемістер гүлді өсімдіктерде кеңінен таралмаған және түрлілігі де онша көп емес.

Лизикарпты жемістердің бастапқы типі - жанама қалқалардың еріп кетуінің нәтижесінде, синкарптықтың негізінде пайда болған, лизикарптыц қауашақша болып табылады. Жемістің бүл типі қалампырлар түқымдастығы өкілдеріне тән.

Көбіне біртүқымды қүрғақ лизикарпты жеміс, мысалы, лизикарпты жаңғақ жиі кездеседі (қарамық, алабүталылар, гүлтэжілер).

Жеміс шоғыры.

Жеміс шоғыры бірнеше жемістердің жабысып өсуінің нәтижесі болып табылады. Жеміс шоғырының ең көрнекті мысалына ананас, інжір, түт жидегі т. б. жатады.

Демонстрациялық материал: кестелер, суреттер.

№5 Дәріс

Тақырыбы: Өсімдіктер экологиялық топтары

1. Өсімдіктерге сыртқы орта жағдайларының әсері

2. Өсімдіктердің ылғалды байланысты экологиялық топтары

3. Өсімдіктердің субстратқа байланысты кейбір экологиялық топтары

4. Өсімдіктердің жарыққа байланысты экологиялық топтары.

Түйінді сөздер: экологиялық топ, тіршілік форма, габитус, ксерофиттер, мезофиттер, гигрофиттер, гидрофиттер, сциофиттер, гелиофиттер, псаммофиттер, галофиттер.

1. Өсімдіктерге сыртқы орта жағдайларының әсері

Сыртқы орта тірі организмдерге және олардың бірлестігіне әсер етушілердің жиыңтығынан тұрады. Тірі организмдер мен оларды қоршан тұрған орта арасындағы өзара әсер және организмдердің үнемі меңгеріп отыратын тіршілік жағдайларына бейімделуі жалпы жер бетіндегі тіршілікті қамтамасыз етеді. Осындай өзара әсерді зерттеу экологияның гнегізгі міндетіне жатады.

Экологиялық топтары әдетте ортаның форма түзетін және физиологиялық маңызы бар, бейімделуін тудыра алатын факторына байланысты бөледі. Дегенмен өсімдіктер үшін өте қажетті, олардың құрылымына әсер етуші экологиялық факторлар топырақ және ауа ылғалдығына, жарық. Сондықтан да көптеген экологиялық топтардың ішінде, сыртқы бейнесі және анатомиялық құрылымы жағынан бір-бірінен айырмасы бар өсімдіктерді кездестіруге болады. Олардың тіршілік формалары әр түрлі.