16 Билет

1.Аттила мен ғұндар

Аттилаға көптеген елдердің тарихшылары өз еңбектерін арнаған. Европа тарихшылары «Аттила», «Атилла», «Атыл», «Аттылы», «Этцель», «Этли» деп атаған Аттила мен ол өмір сүрген дәуiрi тарихта өшпес iз қалдырып, адамзат тарихындағы ең ұлы қолбасшылардың бірі болды. Француздың 17 ғасырдағы ұлы драматургі Пьер Корнель «…Аттила есімі керемет әйгілі, бірақ жұрттың бәрі оның характерін толық көлемде білмейді. Ол күштен гөрі өзінің айлакерлігімен көптеген жеңістерге жеткен. Ол бәрінен-де өзінің қарсылас жауының күшін бөлшектеуге тырысқан. Алдымен әлсіз қарсыласына шабуыл жасап, басқа күшті қарсыласының үрейін ұшырған. Шабуыл жасап, қырып, жойып жіберіп отырған. Мұны көрген күшті қарсыласы соғыса алмаған. Сонымен бірге Аттила өз ордасында қатаң әскери тәртіп орнатқан. Өзінің қол астындағы тайпалардың басшылары мен корльдеріне ол: „Жақын туыстарыңды өлтір“ — деп бұйрық берсе-де, олар қорыққанынан амалсыз орындайтын болған…» деп сипаттап жазған. Қазіргі уақытта көптеген шетелдік ғалымдар Аттиланы Хун қолбасшысы деп сипаттап, жазуда. Мысалы:(Attila, King of the Huns:The Man and the Myth). ОсыжердегіХундардепотырғанымызкімдер? Хундардегеніміздалалықғұндардыңтөрттармағыныңбірі, қазіргіМажарелініңағылшындықнемесешетелдікатауы. ХунелінемесеМажарстанхалқыныңыаңызәңгімелерінесүйенеотырып, РаушангүлЗаханқызыөзеңбектеріндеАттиланыңжекебасы, соғысөнерітуралыбылайдепсипаттайды: «Аттилақараторыөңді, қараоттыкөзді, кеңкеуделі, паңжүрісті, аласабойлы, барлықғұндарсияқтысақалынөсіргенадамеді. Көзсізбатыремес, керісншешайқастаайлакерлігіменкөзгетүсетін. Денекүшіменсымбатыбірдейболатын. Ақкөңілді, кеңпейілдіжанеді. Жарқырағанқаруы, жинақышатырыұқыптылығынкөрсететіндегенмәліметтербереді. Аттила, ақшасынсандығындасақтағанемес, бар, ақшанықажетінежұмсайтын. Қолыөтеашықберегенеді, сондықтандажателдіңұлдарыдаоныжақсыкөретін. Суықтығыменқаталдығынанғұнжауынгерлеріқаттықорқатын. Ғұнпатшасыныңкөптегенсалтанаттышатырыбареді, олардыәртүрліхалықтыңсалттарыбойыншадайындады. Қабырғаларыалтынменбекітілгенбіререкшебайшатырыбареді. Тұтасшатырдыбұзыпқайтажинауғаболатын. Шатырдыңбағаналарыалтыннансоғылып, ішібос, сырықтарыменқабырғаларықырланағанасылтастарменбезендірілгенеді. ӘскерижорықтардансоңАттиланыңқорасыәртүрліелдердентүскентұлпараттарғатолатынедідепжалғастырады, өзсөзінРаушангүлЗаханқызы. Солардытамашалап, қызықтайтын. Қолыныңашықболғандығысонша, басқаларғасыйғакөпжылқыберіп, кейдеөзінемінетінбір — екіжылқығанақалатын. Атқорасынқарақошқылбарқытпенкөмкерді. Патшаныңтағы — алтынжәнеқымбаттастарданүстеліжәнеасішетіныдыстарытазаалтыннанжасалды. Төсегі-детазаалтыннанасшебержасалғанеді. Алтынтөсегінбарлықжорықтардаөзіменбіргеалыпжүретін. Аттиланыңөзжасағыөзгерулардыесептемегендеонмәртежүзмыңәскердентұратын. Бірғұнмертболса, бірденоныңорнынабасқағұндықояалатын. Атилланыңтаңбасындатәжібарқұсбейнеленген, олқұстымажарша «турул»(бүркіттектесқұс — О.Б) депатаған. ТурулбейнеленгентаңбанымажарларГезабилікқұрғануақытқадейінбарлықжорықтардаалып, жүрді. ОсындайсалтанаттыңортасындаАттила, ғұндарпатшасы, әлемдегібасқапатшалардандаңқтыеді. РаушангүлЗаханқызыныңмәліметіншеғұнпатшасықамалдарменбекіністердіңбилеушісіболғысы, олардықоластындаұстағысыкелді, халықтарынбағындырды. Өзруымен, ғұндарменбіргеөмірсүрді, шатырдаөмірсүрді, шатырдатұрды. Қалаларменауылдарғағұндардыңсоңынанілескенхалықтардыорналастырды «Мажардыңтарихи, аңыздары»., РаушангүлЗаханқызы, «ҚазақӘдебиеті», № 51(2732). 14.12.2001]. ЕвропалықтардыңарасындаатыосыншамадүрбелеңтуғызғанАтилланыңөмірінежан — жақтыталдауарқылысараптап, көрсек. Аттиланыңтуылған, қазатапқанжылдарытуралыболжамдаркөп. Е. С. ОмаровАттиланы 400 жылытуылғандейді[4]. Ал татар ғалымы Рафаэль Безертинов Аттиланы 434 жылы 44 жасында хан тағына отырды дейді[10]. Қарапайым арифметика 434 жылдан алсақ 396 жыл өзінен — өзі шыға келеді. Шетелдік Rit Nosotro Аттиланы 406 — 403 жылдар аралығында өмір сүрген деп жазады[3]. Ал Аттиланың жеке өмірі жайлы көптеген тарихшы, жылнаиһмашылар жазып кеткен. Кейбір зерттеушілер Аттиланың есіміне-де түсіндірме беріп, жазып кеткен. Аттила есімі түрік тілінде (ata — әке, ат — илле салт атты) деген мағына береді [11]. Гот тілінде немесе гепид тілінде Аттила «atta» — әке, және жұмсартылған «ila» суффиксі жалғану арқылы Аттила есімі шыққан деген деректе бар. 2.1917 жылғы Ақпан революциясынан кейінгі Қазақстандағы саяси биліктің сипаты мен ерекшеліктері

Ақпан төңкерісі — 1917 жылғы 27 ақпанда (12 наурыз) Ресей империясында патша үкіметін құлатып, елде буржуазиялық-демократиялық республика орнатқан төңкеріс. Ақпан төңкерісінің жеңісі саяси жүйенің жоғарғы сатысы — республикалық құрылысқа көшуге жағдай туғызумен қатар отаршыл жүйенің күш-қуатын әлсіретуге де мүмкіндік берді. Ақпан төңкерісі нәтижесінде ресми билікті қолына алған Мемлекеттік Думаның шешімімен құрылған Уақытша үкімет қазақ халқының 1916 жылы өзін-өзі билеуге құқықты болғандығын мойындады. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысқандарды жазалау экспедицияларының әрекеттері тоқтатылды. Ақпан төңкерісінің жеңісінің ең маңызды нәтижесі бұрынғы Ресей империясы аумағында кең көлемде саяси бостандықтар орын алып, бүкіл қоғамдық өмірдің демократиялануы болды. Бүкіл аймақта буржуазиялық мәндегі бостандықтар (саяси ұйым құру, сөз, баспасөз т.б.) жүзеге асырыла бастады, жасырын түрдегі партиялар жариялық жағдайға шықты, жаңа партиялар мен басқа да саяси ұйымдар құруға рұқсат етілді. Алайда Ақпан төңкерісі жеңісі қоғамдық өмірдің барлық мәселелерін шеше алған жоқ (мысалы, соғыс және жер мәселелерін). Ақпан төңкерісі монархияны құлатқанымен жер-жердегі ескі басқару аппаратын түбегейлі жоя алмады. Жаңа үкімет органдарын құру үшін күрес күрделі болып, ұзаққа созылды. Жер-жерлерде буржуазияшыл Уақытша үкіметтің органдарымен қатар орталықта Петроград кеңесі басқарған жұмысшы, солдат және шаруалар Кеңестері құрылды. Революция жеңісіне жеткеннен кейінгі алғашқы күндерде Кеңестердің қолында айтарлықтай күш болды. Елде қос үкіметтілік (ресми Уақытша үкімет және оның жергілікті жүйесі мен нақтылы күшке ие болған Кеңестер) жүйесі қатар орын алды.

Уақытша үкімет Ресей империясының Қазақстан сияқты отар аймақтарында кадеттерден, эсерлерден және өзінің саяси бағытын жүзеге асыруға сенімді деп табылған қазақтың ұлттық-демократиялық интеллигенциясының жекелеген өкілдерінен өлкелік, облыстық және уездік комиссарларын тағайындады. Мысалы, Ә.Бөкейханов Уақытша үкіметтің Торғай облысындағы, М.ТынышбаевЖетісу облысындағы комиссарлары болып тағайындалса, М.Шоқай, А.Бірімжанов, А.КенесаринТүркістан өлкесі мен Торғай өңіріндегі Уақытша үкіметтің жергілікті органдарында жауапты қызметтер атқарды. Қазақстанның облыс, уезд орталықтарында Уақытша үкіметтің жергілікті органдары — атқару катеттер, коалициялық катеттер, азаматтық катеттер жүйесі қалыптасты. Олар негізінен жергілікті орыс буржуазиясының, кәсіпкерлердің, банкирлердің өкілдерінен құрылып, кадеттердің, эсерлердің және соларға жақын саяси партиялар мен қозғалыстардың мүшелері болды. Уақытша үкіметтің өлкедегі ұлттық тірегі 1917 жылғы наурыз айынан құрыла бастаған қазақ және мұсылман катеттері болды. Олар негізінен сол жылғы шілде айында қазақтың ұлттық Алаш партиясын ұйымдастырған Ә.Бөкейханов басқарған ұлттық-демократиялық интеллигенцияның жетекшілігімен құрылды.

Ақпан төңкерісі жеңіске жетісімен ұлттық-демократиялық қозғалыс (1917 жылы шілдеден — Алаш қозғалысы) басшыларының халыққа ұсынған саяси бағдарламасы жалпы алғанда түбірлі түрде Уақытша үкіметтің және оның саяси тірегі болған кадеттер партиясының ел басқарудағы бағытына қайшы келген жоқ. Сондықтан да ұлттық-демократиялық интеллигенция басшылары Уақытша үкіметке қайшы келетін жолды ұстаған кеңестерге әуел бастан-ақ оң көзқараста болмады, олардан өз іргесін қашығырақ салды. Кейінірек, Кеңестер жаппай құрылып, Уақытша үкіметке ашық қарсы шыға бастаған кезде қазақтың ұлттық-демократиялық қозғалысы күрделі жағдайға душар болды.

Қосөкіметтілік өзінің дүниеге келуі арқылы 1917 жылы Ақпан төңкерісінің ішкі қайшылықтарын бейнеледі, елдің қоғамдық-саяси өмірінің тұрақсыз екенін көрсетті. Мұндай жағдай ұзаққа созылмайтын еді: ерте ме, кеш пе, қосөкіметтілік жойылып, барлық билік буржуазия мен оның одақтастарының мүддесін қорғайтын Уақытша үкіметтің немесе 1917 жылғы көктемде әлеуметтік және ұлттық езгінің ауыртпалығын көтерген халықтың басым көпшілігі жұмысшылар мен шаруалардың айтарлықтай бөлігінің сеніміне ие болған Кеңестердің қолына көшуге тиіс еді. Ақырында Ақпан төңкерісінен басталған саяси тұрақсыздық Қазан төңкерісінеұласып, Уақытша үкімет биліктен тайдырылды