40. Қос суперфосфат, оның қасиеттері, топырақтың өзгеруі және қолдану ерекшеліктері.

Қос суперфосфат – Ca(H2PO4)2×H2O, құрамында 42-49 % сіңімді P2O5, 2,5%-ға дейін бос фосфор қышқылы болады. Жай суперфосфаттан айырмашылығы – құрамында ғаныш жоқ.

Қос суперфосфаттың өндіру технологиясы екі сатыдан тұрады. Ең алдымен фосфорит концентратын күкірт қышқылымен өңдейді:

[Ca3(PO4)2]3×CaF2 + 10H2SO4 +10H2O = 6H3PO4 + 10CaSO4×H2O + 2HF

Фосфор қышқылын ғаныштан сүзу арқылы бөліп алып, оны фосфат шикізатын өңдеуге пайдаланады:

[Ca3(PO4)2]3×CaF2 + 14H3PO4 + 10H2O = 10Ca(H2PO4)2×H2O + 2HF

Қазіргі кезде фосфат рудасын электрлі немесе домна пешіне салып 1400-1600ºС температурада қыздырудан түзілген Р2О5 суда ерітіп фосфор қышқылын алады: Р2О5 + 3Н2О = 2H3PO4. Осы қышқылды фосфорит концентратынан қос суперфосфат алу үшін пайдаланады.

Қос суперфосфат - күңгірт-сұр немесе ашық-сұр түсті, суда еритін түйіршікті тыңайтқыш, жақсы шашылады.

Қос суперфосфат өндіру технологиясы екі сатыдан тұрады. Ең алдымен фосфорит концентратын күкірт қышқылымен өңдейді:

Фосфор қышқылын гипстен сүзу арқылы бөліп алып, оны фосфат шикі затын өңдеуге пайдаланады:

Кәзіргі кезде фосфат рудасын 14000С - 16000С температурада қыздырудан түзілген P2O5 суда ерітіп фосфор қышқылын алады. Осы қышқылды фосфорит концентратынан қос суперфосфат алу үшін пайдаланады.

Қос суперфосфат құрамында 45-50% P2O5 бар, суда жақсы еритін түйіршікті тыңайтқыш. Қос суперфосфат тыңайтқышы Қазақстанның суармалы, далалық және қуаң далалық аймақтардың карбонатты топырағында кең қолданылады. Суда еритін P2O5 мөлшерімен есептесек, тиімділігі жай суперфосфатпен бірдей.

41. Суперфос, оның қасиеттері, топырақта өзгеруі және қолдану ерекшеліктері

Суперфос жаңа фосфор тыңайтқышы. Оны фосфоритті фосфор қышқылымен жартылай ыдырату арқылы алады. Ол үшін қышқыл екі есе аз жұмсалады. Құрамында 38% жалпы фосфор болады. Оның 19 пайызы өсімдікке сіңімді болып саналады. Өзінің тиімділігі жағынан қос суперфосфатқа жақын.

42. Фторсызданған фосфат, оның қасиеттері, топырақта өзгеруі және қолдану ерекшеліктері

Фторсызданған фосфат тыңайтқышын апатит немесе фос- форит концентратына 2-3% кремнезем қосып, 14000С-15000С темпе- ратурадағы судың буымен өңдеу арқылы алады. Фосфоритті қыз- дырған кезде оның құрамындағы фтордың 90 пайызы ұшып кетеді, бұл өте пайдалы, өйткені фтор көпшілік дақылдар үшін улы болып саналады. [Ca3(PO4)2]3•CaF2 + H2O + 0,5SіO2 = 3Ca3(PO4)2 + 0,5Ca2SіO4 + 2HF Фторсызданған фосфат ақшыл түсті, ұнтақ тыңайтқыш, аздап ылғал тартады. Құрамында 22-28% фосфор болады. Бұл тыңайтқыштың фосфоры әлсіз қышқылдарда еритін болғандықтан, оны суармалы, ылғалы өте мол және қышқыл топырақтарға күзде егістікті жыртар алдында қолданған дұрыс. Фторсызданған фосфаттың дақылдарға арналған екі-үш жылдық мөлшерін бірден беруге де болады.

43. Фосфорит ұны, оның қасиеттері, топырақта өзгеруі және қолдану ерекшеліктері

Фосфорит ұны табиғи фосфорит рудасын ұнтақтау арқылы алады, оның құрамында 22-25% фосфоры бар. Оны егіншілікке қолдануды, өткен ғасырдың аяғында әйгілі ғалым А.Н.Энгельгардт ашқан болатын. Ол фосфорит ұнының тиімділігінің топырақ қышқылдығына байланысты екенін анықтады. Д.Н. Прянишниковтың зерттеу жұмыстары фосфорит ұнын әрбір дақыл түрліше пайдалана алатындығын көрсетті. Ол негізінен дақылдардың тамырларының өсу ерекшеліктеріне байланысты. Фосфорит ұнының құрамындағы фосфорды өсімдіктерге сіңімді түрге ауыстыруда, олармен бірге физиологиялық қышқыл азот және калий тыңайтқыштарын қолданудың да маңызы орасан зор. Фосфорит ұны неғұрлым ұнтақ болса, соғұрлым тиімділігі жоғары болады. Фосфорит ұнын пайдаланудың негізгі әдісі - күзде сүдігер жыртар алдында ендіру. Фосфорит ұнын тиімді пайдалану үшін, одан түрлі қордалар дайындайды. Бұл жағдайда фосфорит біршама ыдырап, құрамындағы фосфор өсімдікке сіңімді түрге ауысады.