Научные стремления 2011-2
.pdfпроцессуальные знаки.В целях упрощения повествования мы также прибегнем к данному терминологическому сокращению. Отметим лишь, что все утверждения относительно глагола той или иной породы, также справедливы и по отношению к его масдару и причастиям.
Знаки I породы морфологически и семантически являются самыми простыми, не нагруженными дополнительными характеристиками, в отличие от процессуальных знаков других пород, которые являются производными (опять же, морфологически и семантически) от знаков I (II III, IV, VII, VIII породы), II (V порода), III (VI порода) и IV (X порода) пород или от тайгенов.
Глаголы I породы условно делят на три семантические группы: 1) глаголы, обозначающие действия; 2) глаголы, обозначающие временные состояния; 3) глаголы, обозначающие постоянные состояния, свойства, качества. Формулы для образования глаголов в форме перфекта (прошедшего времени) для каждой из этих трех групп различаются только срединным гласным звуком. Глаголы, обозначающие действия, на месте срединного гласного имеют [a], глаголы, обозначающие временные состояния, – [i], глаголы, обозначающие свойства или качества, – [u], и их формулы, соответственно, выглядят следующим образом: 1) faεala; 2) faεila; 3) faεula. Например: 1) kataba ‗писать‘, rajaεa ‗возвращаться‘, jalasa ‗садиться, сидеть‘, kasara ‗ломать‘, đaraba ‗бить‘, ’amara ‗приказывать‘, εarafa ‗знать, узнавать‘; 2) mariđa ‗болеть, быть больным‘, fariĥa ‗радоваться, быть радостным‘, samiεa ‗слушать, слышать‘, εalima ‗знать, быть сведущим‘, fahima ‗понимать, понять‘, šabiεa ‗быть сытым‘; 3) kabura ‗быть большим‘, şagura ‗быть маленьким‘, jamula ‗быть красивым‘, qabuha ‗быть безобразным‘, hasuna ‗быть хорошим‘, ħašuna ‗быть грубым, жестоким‘.
Глаголы первой и второй групп могут быть как переходными, так и непереходными, а глаголы третьей группы всегда непереходны.
Все языковеды-арабисты уделяют внимание обобщенной семантике глаголов I породы, а точнее, связи семантики с огласовкой срединного коренного в форме перфекта, отмечая, что глаголы со срединным гласным [a] обозначают «преимущественно действие» [8, с. 228], «внешнее действие» [1, с. 70], «действие» [5, с. 123; 6, с. 131]; глаголы с огласовкой [i] обозначают «временное, изменчивое состояние» [8, с. 228], «преходящее, временное или случайное состояние или качество …, а также восприятие» [1, с. 71], «временное состояние» [5, с. 123; 6, с. 131], «временное состояние или просто случайное качество человека или предмета» [9, с. 30]; и, наконец, глаголы со срединной огласовкой [u] обозначают «постоянное, присущее состояние» [8, с. 228], «постоянное отвлеченное или природное качество, длительное состояние» [Белкин, с. 71], «свойство или постоянное качество» [5, с. 123], «постоянное состояние» [6, с. 131], «постоянное состояние или присущее по природе качество» [9, с. 30].
Примечательно, что от одного и того же корня могут образовываться глаголы I породы одновременно по двум или трем формулам. Ср., например,
321
следующие глагольные ряды и пары: kabara ‗превосходить в возрасте кого- л.‘ – kabira ‗вырасти, состариться‘ – kabura ‗быть большим‘, hazana ‗печалить‘– hazina ‗печалиться‘, našafa ‗сушить‘ – našifa ‗быть сухим‘, wajaεa ‗причинять боль‘ – wajiεa ‗ощущать боль‘. [1, с. 70]
Очевидно, что такое деление глаголов I породы на семантические классы крайне условно и относительно. Так, формально ко второй группе относятся глаголы εamila ‗работать, трудиться‘, şaεida ‗подниматься, восходить‘, šariba ‗пить‘, хотя семантически они являются глаголами действия, а также глаголы, связанные с наличием у индивида того или иного цвета, например, ħađira ‗быть зеленым, зеленеющим‘, zariqa ‗быть зеленым, голубым‘, sawida ‗быть черным‘, хотя семантически это, скорее глаголы, обозначающие постоянныое состояние или качество. С другой стороны, глагол εarafa в значении ‗знать‘, относящийся к группе глаголов действия, по сути своей есть глагол состояния, что подтверждается его функционированием в языке в качестве синонима глагола εalima ‗знать, быть сведущим‘. Подобных примеров среди процессуальных знаков I породы арабского языка можно привести множество.
Однако семантика глаголов третьей группы четко противопоставлена семантике первых двух. Это подтверждается тем фактом, что в их корневом гнезде отсутствуют причастия, но присутствуют оценочные ѐгены [4], например: kabura ‗быть большим‘ – kabīr ‗большой‘, şagura ‗быть маленьким‘ – şagīr ‗маленький‘, jamula ‗быть красивым‘ – jamīl ‗красивый‘, qabuha ‗быть безобразным‘ – qabīh ‗безобразный‘, hasuna ‗быть хорошим‘ – hasan ‗хороший‘, ħašuna ‗быть грубым, жестоким‘ – ħašin ‗грубый, жесткий‘. Семантически глаголы качества и их морфологические дериваты – оценочные ѐгены взаимозаменяемы. Например, высказывание: εażuma ša’n falasŧīn ‗Является важным вопрос Палестины‘, – синонимично высказыванию: ša’n falasŧīn εażīm ‗Вопрос Палестины важен‘. Такая взаимная замена была бы не возможна, если бы один знак был процессуальным, а другой – непроцессуальным. Так как непроцессуальность оценочных ѐгенов не вызывает сомнения, можно сделать вывод и о непроцессуальности глаголов состояния. А то, что непроцессуальный знак морфологически оформился в глагол, объясняется господствующим в арабскомсловообразовании законом аналогии: так как морфологическими дериватами и семантическими заместителями глаголов действия и состояния являются причастия (ср., например, синонимичные высказывания yadħulu-r- rajul ‗Входит человек‘ и ar-rajul dāħil ‗Человек – входящий‘), то по аналогии от оценочных ѐгенов были образованы и, опять же, по аналогии морфологически оформлены как глаголы знаки, для которых данные оценочные ѐгены стали бы семантическими заместителями. Следовательно, ошибочно считать оценочные ѐгены морфологическими дериватами глаголов качества – стрелка деривационного процесса в данном случае направлена в противоположную сторону.
322
Закон аналогии также затронул глаголы действия и состояния, в результате чего, наряду с причастиями, в деривационном гнезде глаголов действия и состояния появились знаки, аналогичные по форме и семантике оценочным ѐгенам. Ср.: dāħil ‗входящий‘ ← daħala ‗входить‘ → daħīl ‗посторонний, пользующийся покровительством; пришелец; слово иностранного происхождения‘. Очевидно, что подобные знаки не могут быть полноценными семантическими заместителями глаголов действия и состояния, так как в результате семантических изменений утрачивают свою принадлежность к процессуальным знакам.
Таким образом, применение семантического подхода к классификации арабских знаков позволяет избежать неопределенности при отнесении языковой единицы к тому или иному классу знаков. Бесспорным критерием при выделении I породы арабского глагола является лишь форма, внешнее строение знака, в то время как классификация знаков по семантическим характеристикам требует кардинально иного подхода.Истинно процессуальными знаками I породы являются глаголы действия и состояния и их морфологические дериваты: масдары и причастия.Глаголы качества – это непроцессуальные знаки, так как они являются морфологическими дериватам оценочных ѐгенов, следовательно, глагол – это не всегда процессуальный знак.Теория процессуальности арабских знаков нуждается в дальнейшем, более детальном изучении.
Литературные источники
1.Белкин В.М. Арабская лексикологи. М.: МГУ, 1975.
2.Ван Ли. Части речи // Новое в зарубежной лингвистике. М., 1989. Вып. XXII. С. 37 –
38.
3.Гордей А.Н. Метасемантика языковых категорий // Вторые чтения, посвященные памяти профессора В. А. Карпова, Минск, БГУ, 28 марта 2008 г.: сборник научных материалов. М., 2008. С. 19 – 24.
4.Гордей А. Н. Части языка вместо частей речи // Язык. Глагол. Предложение.
Смоленск, 2000. С. 258 – 271.
5.Гранде Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении. М.,
2001.
6.Ковалев А.А. Учебник арабского языка. М., 2002.
7.Мартынов В. В. Категории языка. М., 1982.
8.Юшманов Н.В. Работы по общей фонетике, семитологии и арабской классической морфологии. – М., 1998.
9.Wright W. A Grammar of the Arabic Language: 2 Vols. Beirut, 1996.
Skalozubova O.S.
THE ROLE OF SEMANTIC APPROACH IN DETECTING PROCESSUAL SIGNS OF
THE I FORM IN THE ARABIC LANGUAGE
BelarusianStateUniversity, Minsk
323
Summary
The article deals with the application of semantic approach to processual signs of the I form classification. On the ground of this approach two biggest semantic classes of sings – taygensthat stand for individuums and yogens that stand for individuums attributes – were detected as well as processual and non-processual sings were detected among yogens. Semantic analysis has revealed that there are non-processual sings that morphologically have verbal structure among signs of the I form.
324
УДК 808.26-087.9-441
Чарняўскі А.Р.
НЕНАЦІСКНЫ ВАКАЛІЗМ ПАСЛЯ ШЫПЯЧЫХ, [Ц] І [Р] У БЕЛАРУСКІХ ГАВОРКАХ
Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі, Мінск
Сярод сучасных прац па лінгвістычнай геаграфіі адной з самых маштабных і доўгатэрміновых з‘яўляецца міжнародны праект―Агульнаславянскі лінгвістычны атлас‖ (АЛА). Аб‘ектам вывучэння АЛА выступаюць усе славянскія мовы. З часу ўзнікнення праекта было надрукавана трынаццаць выпускаў атласа. Апошні ўбачыў свет у 2009 г.уКракаве [1]. Праца над АЛА накіравана на вывучэннерозных узроўняў моўнай сістэмы: фанетыкі, словаўтварэння, лексікі, сінтаксісу. Беларуская мова прадстаўлена ў атласе 74 населенымі пунктамі (н.п.), у якіх падчас экспедыцый збіраўся і запісваўся дыялектны матэрыял.
Для вывучэння тыпаў ненаціскнога вакалізму першага складу перад націскам пасля пасля шыпячых, [ц] і [р] з картатэкі АЛА былі выпісаны лексемы, якія з‘яўляюцца адказамі на Апытальнік АЛА [2]: пазіцыі 24, 172, 271, 327, 426, 437, 450, 484, 591, 670, 680, 767, 853, 893, 1105, 1148, 1304, 1335, 1506, 1644, 1652, 1739, 2083, 2099, 2118, 2194, 2199, 2302, 2374, 2420, 2610, 2621, 2622, 2685, 2688, 2735, 2871. Ілюстрацыйны матэрыял падаецца ў транскрыпцыі, прынятай для АЛА [1].
Паводле рэалізацыі галосных няверхняга пад‘ѐму ў пазіцыі пасля пасля шыпячых, [ц] і [р] у першым складзе перад націскам у беларускіх гаворкахвыдзяляюцца некалькі тыпаў вакалізму.
Дысімілятыўнае аканне.У гаворках паўночна-ўсходняй часткі Беларусі,
упаўночныхраѐнах Віцебскай і Магілѐўскай абласцей іва ўсходняй частцы Мінскай вобласці, змены галосных няверхняга пад‘ѐму пасля шыпячых, [ц] і [р]
упершым складзе перад націскам адбываюцца па прынцыпу дысіміляцыі галоснага пераднаціскнога складу і галоснага пад націскам.Перад націскным [а] на месцы галосных няверхняга пад‘ѐму ўтвараюцца гукі [y], [ә] і [ы] (гл. карту).
Так, вымаўленне гука [y] у адзначанай пазіцыі зафіксавана ў Мiѐр., Рас.,Дубр. р-нах Віц. вобл. (н.пп. 329, 330, 360): try'va, ry'sa, ry'ka, pčy'ła, ščy'ka, cy'na, žy'na.Вымаўленне гука [ә] адзначана ў Шарк., Беш.,р-нах Віц. вобл.; Барыс. р-не Мін. вобл.; Касц. р-не Маг. вобл. (н.пп. 328, 342, 349, 381): trә'wa, rә'sa, rә'ka, kәrәn'daš, pčә'ła, ščә'ka, cә'na.Вымаўленне гука [ы] ўласціва для вакалізму гаворак Пол. р-на Віц. вобл.; Круп. р-на Мін. вобл.; Шкл., Бял., Маг., Слаўг., Гор., Крыч. р-наў Маг. вобл. (н.пп. 333, 350, 359, 369, 370, 371,379, 380):trы'va, rы'sa, rы'ka, kыrыn'daš, pčы'ła, ščы'ka, čы'kajic’, cы'na.
325
Перад іншымі націскнымі галоснымі, акрамя [а], на месцы галосных няверхняга пад‘ѐму пасля шыпячых, [ц] і [р]у адзначаных пунктах вымаўляецца
[а] поўнага ўтварэння:rab'ro, ra'bota, ra'žon, zra'k’i, tras’'c’ina, bara'v’ik, žara'ło, tra's’e, ča'kaje, ča'γo, ča'ło, šča'nok, ča'r’ešn’a, ča'tыrы, čac’'v’ortы, ča'sы, čar'n’ika, ša'šok, pša'n’icы, reša'to, cark'v’ej, ca'łuje, žau'tok, ža'l’eza, ža'łudak,
ža'n’ix.У некаторых з адзначаных гаворак Дубр. р-на Віц. вобл.; Гор., Крыч., Касц. р-наў Маг. вобл. (н.пп. 360, 371, 380, 381) пры паслядоўным дысімілятыўным аканні было зафіксавана таксама вымаўленне галоснага гука [i] пасля мяккага зычнага [r‘]: r’i'ka, tr’i's’ec’.
Віцебскае дысімілятыўнае аканне.Ва ўсходняй частцы Віцебскай вобласці (Гарад., Вiц., Лѐзн. р-ны) адзначана група гаворак, у якіх галосныя няверхняга пад‘ѐму рэалізуюцца ў галосным гуку [ә] (н.пп. 335, 351) і [ы] (н.п. 352) не толькі перад націскным [а], але і перад націскным [е] рознага паходжання:trә'va (trы'va), rә'sa (rы'sa), kәrәn'daš, rә'l’:a (arы'l’:a), trәs'ta, bәra'v’ik (bыra'v’ik), pčә'ła (pčы'ła), ščә'ka (ščы'ka), cә'na, žы'na, čы'r’ešn’a, cәr’k'v’ej, žә'l’eza.Пасля мяккага зычнага [r‘] у гэтых гаворках вымаўляецца галосны гук [i]:r’i'ka, tr’i's’ec’.Перад астатнімі націскнымі галоснымі ўтвараецца гук [а]:rab'ro, ra'bota, ra'žon, zra'k’i, tras’'c’ina, bara'v’ik, žara'ło, ča'γo, ča'ło, šča'nok, ča'tыrы, čac’'v’ortы, ča'sы, čar'n’ika, ša'šok, pša'n’icы, reša'to, ca'łuje, žau'tok, ža'łudak, ža'n’ix. У гэтых жа трох пунктах у пазіцыі пасля мяккіхзычных зафіксавана падобнае па структуры яканне віцебскага тыпу, што сведчыць пра адпаведнасць гэтых тыпаў вакалізму.
Недысімілятыўнае аканне.У гаворках Гродзенскай, большай часткі Мінскай, паўднѐва-заходняй часткі Магілѐўскай, паўночна-ўсходняй часткі Гомельскай і паўночнай ускраіны Брэсцкай абласцей галосныя няверхняга пад‘ѐму ў пазіцыі пасля шыпячых, [ц], [р] супадаюць у гуку [а] незалежна ад якасці націскнога галоснага: tra'va, ra'sa, ra'ka, karan'daš, pča'ła, šča'ka, ča'kajic’, ca'na, ža'na, rab'ro, ra'bota, raž'on, zra'k’i, tras’'c’ina, bara'v’ik, reša'tо, žara'ło, tra's’e, pra'ʒe, ča'kaje, ča'γo, ča'ło, šča'nok, ča'rešn’a, ča'tыrы, čac’'v’ortы, ča'sы, čar'n’ika, ša'šok, pša'n’icы, reša'to, cark'v’ej, ca'łuje, žau'tok, ža'l’eza, ža'łudak,
ža'n’ix.Такі тып вакалізму з недысімілятыўным аканнемпасля шыпячых, [ц] і [р] у першым складзе перад націскам паслядоўна зафіксаваны намі па сетцы АЛА ў Брасл., Паст., Пол., Докш., Леп. р-нах Віц. вобл.; Смарг., Гродз., Воран., Маст., Шчуч., Навагр., Свiсл., Зэльв., Кар. р-нах Гродз. вобл.; Вал., Вiл., Iвян., Мал., Стаўб., Пух., Кап., Бярэз. р-нах Мін. вобл.; Iвац., Лях., Ганц. р-нах Бр. вобл.; Асiп., Клiч., Ст.-дар., Бабр., Бых. р-нах Маг. вобл.; Акц., Жлоб., Чач., Калiнк.,
Браг. р-нах Гом. вобл. (н.пп. 327, 331, 332, 334, 336-341, 343-347, 353-357, 364368, 376-378, 386-388, 391-393, 396, 400).
Непаслядоўнае недысімілятыўнае аканне. Зафіксаваны некаторыя гаворкі, у якіх прынцып недысіміляцыі вытрымліваецца непаслядоўна. Пры
326
паслядоўным вымаўленні галоснага гука [а] спарадычнае вымаўленне галоснага гука [ạ] адзначана ў Рэч., Ветк. р-нах Гом. вобл. (н.пп. 297, 398):rạ'ka, rạ'bota,
žạrạ'ło, pčạ'ła, šč'ạnok, cạ'na, žạ'n’ix.
Спарадычнае вымаўленне гука [ы] адзначана ў гаворках з недысімілятыўным аканнем Плешч., Смал. р-наў Мін. вобл. (н.пп. 348, 358):rы'sa, trыs’'c’ina, čы'kaje.Гэтыя гаворкі знаходзяцца на мяжы раѐнаў з дысімілятыўным і недысімілятыўным аканнем (гл. карту).
Аканне з элементамі екання. Такі тып вакалізмуадзначаныўСалiг. р-не Мін. вобл.; Маз., Хойн. р-нах Гом. вобл. (н.пп. 385, 395, 399). Пры паслядоўным вымаўленні [а] тут сустракаюцца адзінкавыя выпадкі вымаўлення гука [е] у
лексемах: re'ka, reb'ro (reb'rыna), iz re'k’i, žеr'ło, tre's’e, šče'ka, šče'n’a, pše'n’icы, ce'łuje.
Оканне. Гаворкі з оканнем зафіксаваныўБяроз., Лагiш., Лун. р-нах Бр. вобл.; Жытк., Капат., Лельч. р-нах Гом. вобл. (н.пп. 363, 375, 384, 389, 390, 394). Тут адзначана паралельнае вымаўленне гукаў [о], [e] пры адзінкавых выпадках вымаўленя гука [а]: tro'va, ro'sa, kәron'daš, ro'bota, rož'on, tros'c’ina, boro'v’ik, pčo'ła, čo'γo, co'łuje, žou'tok, zo'łoza, žo'łudok, але re'ka, reb'ro, z re'k’i, reše'to, žer'ło, tre'se, šče'n’a, čer’ešn’a, če'sы, čer'n’icы, pše'nыcы, reše'to, ce'na, cerk'v’ej, ce'łuje, že'na, že'l’ẹzo, že'l’ezo, že'łudok, že'n’ixіtra'va, karan'daš, pra'de, ča'tыrы, ča'tыrox, čac’'v’ortы, ča'sы.
Непаслядоўнае оканне. Гаворкі з непаслядоўным оканнемадзначаны ўКам., Бр., Драг., Пін., Лун. р-нах Бр. вобл. (н.пп. 362, 372, 374, 382, 384). Тут зафіксавана вымаўленне ў адзначаных умовах гукаў [о], [e], [ы]: ro'sa, ro'bota, rož'on, tros'tыna, boro'vыk, pčo'ła, ščo'ka, čo'ho, žov'tok, čo'ło, žo'łudok, але sobače'n’a, čer’ešn’a, čer'nыcы, pše'nyc’i, reše'to, ce'na, cerk'v’ej, ce'łuje, že'łudok, že'n’ixіrы'ka, rыb'ro, z rы'kы, rыšы'to, žыr'ło, cы'na, cы'łuje, žы'l’izo, žы'łudok. Часам вымаўляецца гук [а]: ča'tыrы, ča'tыrox, čac’'v’ortы, ča'sы, ža'l’izo, ža'n’ix.
У н.пп. 372, 374, 382 таксама адзначаны адзінкавыя выпадкі вымаўлення галоснага гука [і] пасля мяккіх зычных [ž‘], [r‘]: r’ib'ro, r’i'ka, ž’i'l’izo. У н.п. 362 можа вымаўляцца гук [ọ] у лексемах rọ'sa, rọ'bota.
Такім чынам, адметнасць і складанасць рэалізацыі ненаціскнога вакалізму ў пазіцыі пасля шыпячых, [ц] і [р] у беларускіх дыялектахзаключаецца ў тым, што ў адных гаворках ѐн рэалізуецца па ўзору вакалізму пасля цвѐрдых зычных, у другіх – адпавядае вакалізму пасля мяккіх зычных. Такое размежаванне тыпаў вакалізму пасля шыпячых, [ц] і [р] тлумачыцца гістарычнымі зменамі, якія адбываліся на беларускай тэрыторыі. З‘яўляючыся гістарычна мяккімі, гэтыя зычныя ў большасці гаворак Беларусі ацвярдзелі, што прывяло да перабудовы сістэм вакалізму.
Карта. Ненаціскны вакалізм пасля шыпячых, [ц] і [р] у беларускіх гаворкахАЛА
327
Літаратурныя крыніцы
1.Общеславянский лингвистический атлас. Серия фонетико-грамматическая. Выпуск 6: Человек. – Краков, 2009. – 218 с.
2.Вопросник Общеславянского лингвистического атласа. – М.: Наука, 1965.
Charniauski A.R.
UNSTRESSED VOWELS IN THE POSITION AFTER SIBILANTS,
[Ц] AND [Р] IN THE BELARUSIAN DIALECTS
Yakub Kolas and Yanka Kupala Language and Literature Institute, National Academy of
Sciences, Minsk
Summary
On the materials of Slavic Linguistic Atlas types of unstressed vocalism are analyzed, models of оkanye, dissimilative and nondissimilative akanye in the Belarusian dialects are described.
328
УДК 81'282:81'27:81-25
Яненка Н.В.
ЛЕКСІЧНАЯ ВАРЫЯНТНАСЦЬ У ВУСНЫМ ГАРАДСКІМ МАЎЛЕННІ (НА МАТЭРЫЯЛЕ ЗАПІСАЎ У ГАРАДСКІМ ПАСЁЛКУ
ХОЦІМСКУ)
Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, Мінск
Актуальнасць. Вуснае беларускае гарадское маўленне вывучаецца вельмі неактыўна. Значна больш паспяхова даследуецца дыялектнае маўленне, маўленне жыхароў сельскай мясцовасці. Гарадское маўленне не было папулярным сярод даследчыкаў, верагодна, з прычыны сваѐй змешанай беларуска-рускай прыроды.
Між тым даследаванне вуснага маўлення жыхароў краіны, дзе дзяржаўнымі лічацца дзве блізкароднасныя мовы, можа ўяўляць вялікую цікавасць. Пачынаючы з другой паловы ХХ ст. у нашай краіне назіраецца інтэнсіўнае пранікненне рускай мовы ў розныя сферы жыцця грамадства, якое прывяло да дыспрапарцыйнасцісуадносіннасельніцтварэспублікіпавыбарымовызносін.
Асаблівую ўвагу падчас правядзення даследавання трэба звярнуць на яго псіхалагічны і сацыялагічны складнікі.
Мэта даследавання – прааналізаваць вуснае маўленне інфармантаў з пункту гледжання магчымага ўплыву пэўных знешніх (стылістычных) фактараў на выбар імі таго ці іншага лексічнага варыянта.
Матэрыялы і метады даследавання. У якасці матэрыяла для даследавання выступае хоцімская частка альдэнбургскага корпуса беларуска-рускага маўлення (падрабязней пра корпус гл. у нашых ранейшых публікацыях [Запрудскі, Яненка 2010a, 2010b; Запрудскі, Яненка 2011a, 2011b; Яненка
2011]).
У рабоце выкарыстаны наступныя метады: апісальны метад, метад аналізу размоў(conversationanalysismethod), параўнальна-супастаўляльны, квантытатыўны, селекцыйны.
Да варыянтнасці на лексічным узроўні мы адносім выпадкі выкарыстання інфармантамі варыянтаў слоў, якія супадаюць у плане зместу і адрозніваюцца планам выражэння. Тут мы аналізуем варыянтнасць на ўзроўні наступных пар:
в’і дз’ец’ – ба чыц’, карто шка – бу л’ба, дз’е н’г’і – гро шы, ац’е ц – ба ц’ка.
Трэба адзначыць, што адрозненні варыянтаў у плане выражэння не абавязкова азначаюць прыналежнасць аднаго з іх да рускай мовы, а другога – да беларускай. У некаторых выпадках наяўнасць абодвух варыянтаў абумоўлена асаблівасцямі мясцовага дыялекта. Так, аб магчымай наяўнасці ў хоцімскай гаворцы варыянтаў карто шка і бу л’ба сведчаць дадзеныядыялекталагічных крыніц [Бялькевіч 1970, с. 222, 95; Дыялекталагічны атлас беларускай мовы, карта 277; Раслінны свет 2001, с. 212]. Тое ж можна сказаць і пра пару варыянтаў ац’е ц – ба ц’ка, суіснаванне
329
якіх зафіксавана ў слоўніку [Бялькевіч 1970, с. 77, 83], а таксама пра пару варыянтаў в’і дз’ец’ – ба чыц’ [Бялькевіч 1970, с. 108, 83].
Варыянт в’і дз’ец’ выкарыстаны ў корпусе 109 разоў, у той час як варыянт ба чыц’– толькі тры разы. Усе тры выпадкі выкарыстання варыянта ба чыц’ сустракаюцца ў маўленні інфарманта С (мужчына 44 гадоў, будаўнік). Варыянта в’і дз’ец’ ѐн не ўжывае.
Укорпусе назіраецца 12 выпадкаў выкарыстання варыянта карто шка ідва выпадківыкарыстання варыянта бу л’ба. Абодва выпадкі выкарыстання варыянта бу л’ба сустракаюцца ў маўленні інфарманта L (жанчына 38 гадоў, настаўніца). Варыянт карто шка быў выкарыстаны гэтым інфармантам таксама двойчы.
Тры выпадкі выкарыстання лексемы дадзеным інфармантам сустракаюцца ў рамках аднаго дыялога, дзе ѐн два разы выкарыстоўвае варыянт карто шка іадзін раз варыянт бу л’ба. Ужыванне розных варыянтаў у суседніх выказваннях можа быць абумоўлена жаданнем інфарманта надаць маўленню разнастайнасць. Адзін з выпадкаў ужывання варыянта бу л’ба назіраецца ў межах размовы на тэму сельскай гаспадаркі, агарода.
Лексемы дз’е н’г’і і гро шыўжылі ў корпусе тры інфарманта: інфарманты А (жанчына 41 года, настаўніца), Lі Р (жанчына 69 гадоў, пенсіянерка). Варыянт дз’е н’г’і ўжыты 24 разы, варыянт гро шы – восем разоў. Пры гэтым у маўленні інфарманта Р варыянтнасці не назіраецца – жанчына стабільна ўжывае варыянт гро шы. Для інфармантаў А і L характэрнаварыянтнасць ва ўжыванні дадзеных лексем.
Умаўленні інфарманта А адзін раз сустракаецца варыянт гро шы і два разы варыянт дз’е н’г’і. Назіраецца выпадак ужывання абодвух варыянтаў у межах суседніх выказванняў, што можа быць абумоўлена жаданнем інфарманта
надаць маўленню разнастайнасць. Варыянт быўтаксама ўжыты інфармантам у складзе ўстойлівага выразу, аформленага на рускай мове, –
любой каприз за ваши деньги:
Л’убо й капр’і з за твайі дз’е н’г’і. (51: 162; А)15
Умаўленніінфарманта L тры разысустракаецца варыянт гро шы і два разы варыянт дз’е н’г’і. Ствараецца ўражанне, што для інфарманта больш характэрным, нейтральным з‘яўляецца варыянт гро шы. Варыянт дз’е н’г’і жанчына ўжывае пры цытаванні слоў мужа і ў сітуацыі, калі гаворка ідзе пра атрыманне другой адукацыі.
Укорпусе сустракаецца 31 выпадак выкарыстання варыянта ба ц’ка і пяць выпадкаў выкарыстання варыянта ац’е ц. Варыянтнасць ва ўжыванні дадзеных лексем характэрна для маўлення двух інфармантаў – С іR(мужчына 28 гадоў, муляр).
15Першаялічбаабазначаенумардыялогаўнашымматэрыяле, другая – нумарвыказвання, літараабазначаешыфрканкрэтнагаінфарманта.
330