14. Бел. Графіка і арфаграфія, іх гісторыя

Графіка-раздзел мз-ва, у яким вывучаюцца сродкі перадачы гукавой мовы на пісьме, а таксама сама сістэма пісьмовых знакаў. Асн. пытаннем граф. з’яўл. адносіны літары да гука. Асноўнымі сродкамі пісьма з’яўл. літары алфавіта. Таксама да граф. сродкаў аднос. апостаф, злучок(дэфіс), знакі прыпынку, знак параграфа, матэматычныя, геаметрычныя і інш. знакі, якімі карыстаюцца ў пісьмовай мове. Вытокі суч. бел. граф. у кірыліцы( была створана 60-я гг. 9ст.), якая была перанесена на ўсходнеслав. землі пасля прыняцця хрысціянства. Суч. бел. граф. заснавана на 2-х прынцыпах: гукавым(адзін і той жа гук на пісьме абазначаецца заўседы адной і той жа літарай) і складовым (гукавая адпаведнасць літаары выяўляецца толькі ў складзе).Поўны склад літар, размешчаным у агульнапрынятым парадку, наз. алфавітам. Прынцып алфавіта быў вынайдзены ў сяр. 3-га тыс. да н.э. Найбольш старажытным з’яўл. алф.горада-дзяржавы Угарыт, вядомы з сяр. 2-га тыс. да н.э. Суч. бел. алф. склаўся на аснове кірыліцы, ад якой атрымаў парадак размяшчэння літар і гукавое значэнне некаторых з іх. Наш алф. уключае 32 літары. 10-гал. гукі, 21-зычн. Літара Ь абазн. раздзельнае вымаўленне гукаў або мяккі зычны гук. Дыграфы ДЖ,ДЗ (некатор. даследчыкі ўключаюць іх у склад алф.) абазн. афрыкаты ДЖ’, ДЗ’. Літара Й была ўведзнна ў абіход у 1735г. У 1797г. была ўведзена літара Ё, яе ўвядзенне лічыцца заслугай Карамзіна. У 1918 – Ў(Бяссонаў).

Арфаграфія – (грэч. правільна пішу) –раздзел мз-ва, у якім вывуч. правілы унармаванай перадачы вуснай мовы на пісьме. Задачы: устанавіць правілы перадачы на пісьме гукавога складу слова або яго частак; вызнач. правілы напісання злітна, паўзлітна, асобна; ўжыванне вялікай літары; пераносу слоў; правілы графічных скарачэнняў. У арф. вызнач. правілы: перадачы на пісьме гукавога складу марфем і іх частак; напісанне слоў разам, праз злучок ці асобна; ужыванне вял. літары і пераносу слоў. Пр-пы бел. правапісу: фанетычны- патрабуе поўнай адпаведнасці п\ж гучаннем і напісаннем слова, перадачы на пісьме пазіцыйных чаргаванняў (дом-дамы, трава-траўка, пісалі-пісаў); марфалагічны прынцып патрабуе аднастайнай перадачы на пісьме марфем, незалежна ад іх рознага маўлення (лыЖка, граБ, абхаЗскі), г.зн. пры марф. прынцыпе пазіцыйныя чаргаванні зычных не перадаюцца, а пішуцца тыя зычн. літары, якія абазн. гукі ў іх моцнай пазіцыі (перад гал. ці санорнымі); На фанет. прын-пе грунтуюцца правілы акання і якання (зелень, зялены, цэны, цана), прыстаўных літар (восень, вугал), літар Ц на месцы злучэнняў КС, ТС, ЧС, ЦС. (мастак-мастацкі, чытач-чытацкі). На марф. прынц. заснавана напісанне звонкіх зычных на канцы слова і перад глухімі (дуб-дубкі), шып. перад свісц. (на рэчцы), свісцячых перад шыпячымі (возчык), злучэнняў зычн. на стыку кораня і суфіксу СК, ЖС, ГС, ЗС,ХС,ШС у прыметніках, утвораных ад геагр. назваў (добрушскі, рыжскі). У суч. бел. пісьме удала спалуч. фанетычны і марф. прынцып. Сустрак. таксама традыцыйныя (па традыцыі: сЕмнаццаць, васЕмнаццаць, дзЕвяты, дзЕсяты замест Я) і дыферэнцыйныя (служаць для адрознення аднолькавых паводле гучання слоў( Колас-колас) і размежавання канчаткаў Т. скл. аднолькавых паводле гучання прозвішчаў і геагр. назваў (ішоў з Петрыкавым- пад горадам Петрыкавам) напісанні.