15. Прынцыпы бел. Правапісу. Аналіз правіл правапісу.

Прынцыпы бел. правапісу: фанетычны- патрабуе поўнай адпаведнасці п\ж гучаннем і напісаннем слова, перадачы на пісьме пазіцыйных чаргаванняў (дом-дамы, трава-траўка, пісалі-пісаў); марфалагічны прынцып патрабуе аднастайнай перадачы на пісьме марфем, незалежна ад іх рознага маўлення (лыЖка, граБ, абхаЗскі), г.зн. пры марф. прынцыпе пазіцыйныя чаргаванні зычных не перадаюцца, а пішуцца тыя зычн. літары, якія абазн. гукі ў іх моцнай пазіцыі (перад гал. ці санорнымі); На фанетычным прынцыпе грунтуюцца правілы акання і якання (зелень, зялены, цэны, цана), прыстаўных літар (восень, вугал), літар Ц на месцы злучэнняў КС, ТС, ЧС, ЦС. (мастак-мастацкі, чытач-чытацкі). На марф. прынц. заснавана напісанне звонкіх зычных на канцы слова і перад глухімі (дуб-дубкі), шыпячых перад свісцячымі (на рэчцы, мыешся), свісцячых перад шыпячымі (возчык), злучэнняў зычн. на стыку кораня і суфіксу СК, ЖС, ГС, ЗС,ХС,ШС у прыметніках, утвораных ад геагр. назваў (добрушскі, рыжскі). У суч. бел. пісьме удала спалуч. фанетычны і марф. прынцып. Сустрак. таксама традыцыйныя (па традыцыі: сЕмнаццаць, васЕмнаццаць, дзЕвяты, дзЕсяты замест Я) і дыферэнцыйныя (служаць для адрознення аднолькавых паводле гучання слоў( Колас-колас) і размежавання канчаткаў Т. скл. аднолькавых паводле гучання прозвішчаў і геагр. назваў (ішоў з Петрыкавым- пад горадам Петрыкавам) напісанні. Правілы: фанетычнаы прынцып больш хар-н для напісання галосных, пад націскам гал. знах. у моцным становішчы і перадаюцца без змен. Без націску гал. А,У,Ы,І перадаюцца без змен. Не пад націскам гал. О незалежна ад паходжання перадаецца праз А (за выключэннем пазіцыі канца слова пасля гал. у запазычаных словах (Токіо). Не пад нац. Э у словах славянскага паходжання перадаецца праз А, у запазыч. з неслав. моў словах Э перадаецца па рознаму: -даўно запазычаныя словы падпадаюць пад закон акання( літаратура, рамонт),- астатнія запазычанні захоўваюць літару Э (этаж, ордэн). Літары Е,Ё ненаціскныя ў 1-м складзе перад націскам перад. праз Я. Ва ўласных словах ў запазыч. са слав. моў і даўно запаз. з неслав. моў. (каляндар, яфрэйтар). Неперах. Е у Я ў словах неслав паходжання, у тым ліку і ва ўласных назвах пасля заднеязычных (Г,К,Х)( герой, кефір, Херсон, Германія). Спалучэнне гал. іншамоўных слоў ІА перадаецца праз ІЯ, ЫЯ( геніяльны, сацыялагічны), ІО праз ІЁ,ЫЁ (біёграф, стадыён) або праз ЫЯ,ІЯ (біялогія), што залежыць ад месцца націску. Спалучэнне Jе перадаецца Е( фае, канвеер). ЕО праз ЕО,ЭО,ЕА (фразеолаг, фразеалогія, акардэон). Jо перадаецца Ё (раён) ілі Я (маянэз). Пад фанетычны прынцып падпадаюць і зычныя: -на стыку караневага Т,Ц,К,Ч з суф. СК пішацца ЦК (салдат+СК=салдацкі, Пухавічы-Пухавіцкі);- на стыку караневага Ж,Ш,Х,С з суф. С пішацца спалучэнне, якое адпавядае вымаўленню (таварыш-таварышскі, прыгожы-прыгоства). Як вымаўляем, так і пішам спалучэнне зычных ЗН,СН,СЛ, якія этымалагічна ўзыходзяць да спалучэнняў ЗДН,СТН,СТЛ (позна). Не вымаўляецца і не пішацца К,Ч,Т у групах зычных СКН,ЗЧН,СТН пры ўтварэнні дзеяслова з дапамогай суф. НУ (свістаць+НУ= свіснуць) Марфалагічны прынцып напісанне Е у прыназоўніку БЕЗ і часціцы НЕ (дрэнна жыць без грошай). Спалуч. ЯН,ЕН у дзеепрыметніку (сеяць, сеяны).Пазіцыйнае чаргаванне зычных як правіла на пісьме не перадаецца. Значная частка правіл аб напісанні зычных на стыку кораня і суфікса:- спалуч. Д з суф С не залежыць ад вымаўлення (гарадскі)- спалуч. Д ці Т з суф. Ч не залежыць ад вымаўлення( матчын),- спалучэнне караневага З, Ж,Ш,Ч,Х з суф. С у геагр. назвах і нацыянальнасцей не залежыць ад вымаўлення(французскі, парыжскі).Дыферэнцыйнае напісанне: адрознівае на пісьме амаонімы(расчыніць дзверы, рашчыніць хлеб), выкарыстанне вял. літары (ва ўласных іменах, персанажаў маст. твораў, найвышэйшыя ўрадавыя, прафсаюзныя, партыйныя ўстановы( акрамя слоў партыя і службовых слоў), пасады і ганаровыя званні, назвы дзяржаў, міжнародныя арганізацыі, назвы ордэнаў. Злітнае, паўзлітнае напісанне: злітна пішацца: складанаскарочаныя словы(калгас), складаныя наз-кі і прыметнікі, у якіх 1-я частка – лічэбнік(пяціпавярховы), словы з прыстаўкамі( акрамя запазычаных прыставак обер-, унтэр-, лейб-, штаб-, віцэ-, экс). Паўзлітнае спалучэнне 2-х аднолькавых слоў (ледзь-ледзь), складаныя наз-кі, утвораныя з 2-х самаст. слоў без злучальнай галоснай (папараць-кветка), часціца ПАУ з уласнымі наз-мі: пау-Азіі.часціцы АБЫ-,-небудзь,прыслоуі з прыстаукамі па і суф. СКУ, ЦКУ, ы(і),аму(яму).(па-беларуску,па-воучы).