6.1 Мемлекеттік экономикалық бағдарламалау. Экономиканы мемллекеттік реттеудің әдістері мен нысаны

Мемлекеттік экономикалық бағдарламалау – елдің әлеуметтік –экономикалық дамуын мемлекеттік реттеудің ең жоғары нысаны. Мемлекеттік бағдаарламалау бір уақытта экономика дамуының ғаламдық мақсатын қамтамасыз ету үшін экономикалық ресурстарды кешенді пайдалану әдісі болып табылады. 1ЭМР –дің құралдары?: Жоспарлау, болжау, бағдарламалау; ақпараттандыру;жетілдіру ;дамыту; жоспарлау;

2Стратегиялық жоспарлаудың маңызды құралы. - Мемлекеттік бағдарламалау; бағдарламалау; ақпараттандуру ; саяси бағдарламалау;болжау;

Бағдарламалау –жоспарлаудың ең көп тараған нысаны. Жоспарлау, болжау, бағдарламалау – ЭМР –дің құралдары. Мемлекеттік бағдарламалау – стратегиялық жоспарлаудың маңызды құралы.

Бағдарлама –директивтіктің белгілі бір ждәрежесіне тән нақты құжат.

Бағдарламада анықталатындар;

• реттеу мақсаты;

• мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін, экономикалық саясаттың нұсқалары;

• жобаларды, олардың бюджетін, басқару жүйесін және бағдарламаны жүзеге асыруды бақылауды ресурстық жабу;

• экономикалық саясаттың оңтайлы нұсқасын таңдау критьерийі.

Бағдарламалар бір және көп мақсатты, аймақтық, құрылымдық, ұлттық және интернационалдық сипатта болуы мүмкін. Бағдарлама?- директивтіктің белгілі бір дәрежесіне тән нақты құжат.;стратегиялық жоспарлаудың маңызды құралы. ;Жоспарлау, болжау, бағдарламалау; елді ақпаратпен қамтамасыз ету;жоспарлаудың аз тараған түрі;

Экономиканы жоспарлау және болжауда жүйелі –кешенді және бағдарламалы – мақсатты тәсіл деп бөліп көрсетеді.

Жүйелі кешенді тәсіл ғылыми негізделу және тиімді басқару қағидасы бойынша құрылады. Бағдарламалар қандай сипатта болады?:- бір және көп мақсатты, аймақтық, құрылымдық, ұлттық және интернационалдық сипатта болуы мүмкін; көп жақты,халықаралық,аймақтық; жан-жақты аралас сипатта; аймақтық, құрылымдық, ұлттық және интернационалдық; бір және көп мақсатты;

Бағдарламалық – мақсатты тәсілдеме мақсатты бағыттың, белгеленген шаралардың кешенділігін, тапсырманың мекен жайын, міндеттілігін және шараларды жүзеге асыру мерзімінің белгеленгенін, реурстардың негізгі көздерінің қатаң бірлігін көрсетеді.

Индикативті жоспарлау дегеніміз?- мемлекеттік және басқа да нарық субъектілерінің іс-әрекеттер жүйесін үйлестіруші болып табылады; аймақтық, құрылымдық, ұлттық және интернационалдық; стратегиялық жоспарлаудың маңызды құралы. ; директивтіктің белгілі бір дәрежесіне тән нақты құжат.; елді ақпаратпен қамтамасыз ету

6.2. Болжамдау және индикативтік жоспарлау.

Ұлттық болжау ұлттық экономиканы дамыту бағыты туралы ғылыми негізделген жүйенің қалыптасу үдерісін көрсетеді. Оның мазмұны ұлттық экономиканың дамуының мүмкін түрлі нұсқаларының спектрін анықтауда оңтайлы шешім қабылдауға байланысты. Неміс теоретигі К.Шиллер индикативті жоспарлауға келесідей анықтама береді: «Жоспарлау ақпараттық және бағыт беретін материалдарды қамтиды. Ол бағыт пен арақашықтық нұсқаулары бар жол белгілері сияқты, бірақ жылдамдығын көлік жүргізуші өзі таңдауы керек».;

«Индикативті жоспарлау жоспар тапсырмаларын жүзеге асыруда күштеу жоқ және шешім қабылдауда толық еркіндік бар. Индикативті жоспарлау нарық пен баға белгілеу жүйесін өзгертпейді. Ол тек ақпарат беруші функциясын атқарады. Ол нарық жүйесін жақсартады және белгісіздікті жояды». ;

«Қытайдағы макроэкономикалық жоспарлауда мемлекет экономиканың жеке бөлімдеріне әсер етпейді, өйткені Қытайдағы жоспарлар директивті емес, индикативті болып келеді»;

«жоспарлаудың демократиялық жүйесін»;

« кәсіпорын жүзеге асыратын жоспарларды қамтиды.»

• Болжау – әлеуметтік –экономикалық үдерістерінің дамуын ғылыми алдын ала көру қағидалары, әдістері туралы ғылым.

• Болжау – объектінің жағдайының ғылыми негізделген гипотезасы.

• Болжау – стратегиялық жоспарлаудың ғылыми сатысы; алдағы кезеңдегі экономиканы реттеу бойынша үкіметтің атқарымдық шешімдері және жоспарлы ғылыми базасы.

Ұлттық болжаудың мақсаттары:

- экономиканың даму үрдісіне ғылыми талдауды қосатын, ғылыми алғышартты құру;

- қалыптасқан үрдіс, белгіленген мақсаттар ретінде есептелетін, алда тұрған қоғамдық ұдайы өндірісті, алдын ала көре білу нұсқасы

- қабылданған шешімдердің мүмкін нәтижелерін бағалау;

- басқару шешімдерін қабылдау үшін әлеуметтік –экономикалық және ғылыми –техникалық даму бағыттарын негіздеу.

«Жоспарлау ақпараттық және бағыт беретін материалдарды қамтиды. Ол бағыт пен арақашықтық нұсқаулары бар жол белгілері сияқты, бірақ жылдамдығын көлік жүргізуші өзі таңдауы керек» деп кім анықтама берген? К.Шиллер; С.Коэн; Ж.Монне; Конт; Цзиньвэнь Ли;

Аралықтары бойынша болжаулар жедел (ай, тоқсан), қысқа мерзімді (1-3), орта мерзімді (5-7жыл) , ұзақ мерзімді (15-20 жыл) және алыс мерзімді (20 жылдан жоғары) болуы мүмкін.

Индикативті жоспарлау, соғыстан кейінгі кезеңде өндірісі дамыған Франция, Ұлыбритания, Германия, Жапония сияқты елдерде мемлекеттік реттеудің жоғары тиімділігін көрсетті. Индикативті жоспарлауды ұлттық өзгешелігіне және республиканың ерекшеліктеріне, экономикалық ғылымның жетістіктеріне, совет одағының жоспарлау тәжірибесіне назар аударып, әлемдік тәжірибеде қалыптасқан түрде қолдану үшін оның функцияларын анықтап, бұл ұғымның жалпы дамуын қарастыру қажет. 1Индикативті жоспарлауды алғаш рет 40 жылдары мемлекеттің экономикаға әсер етуші құралы ретінде «жоспарлаудың демократиялық жүйесін» жасаған кім? Ж.Монне; К.Шиллер;.Коэн; Конт; Колумб

2Қай елде индикативті жоспарлау экономиканы басқарудың негізгі құралы ретінде қолданылады:- Францияда; Германияда;Римда; Қытайда ; Америкада;

3Франция экономикасындағы өзгерістертек қай жылдары байқалады.:80-шы ; 60-шы; 90-шы; 50-ші; 85-ші;

Индикативті жоспарлаудың анықтамасын беру үшін төмендегі бағыттарды ұсынуға болады:

Индикативті жоспарлау – кәсіпорынның өзіндік макрожоспары ретінде қарастыруға болады. Қытай авторларының бірі «Қытай экономикасында мемлекет кәсіпорындардың іс-әрекетіне әсер етпейді, сондықтан да Қытайда жоспарлау директивті түрде емес, индикативті сипатта болады»./18/ Мұндай түсінік совет одағының ауыл шаруашылығын жоспарлауда және қазіргі кездегі интерпретацияға ұқсас: «Индикативтiк жоспар – мемлекеттiк әлеуметтiк-экономикалық даму саясатының негiзгi бағыттарын, жоспарланатын кезеңге арналған оларды iске асыру жөнiндегi iс-шараларды, елдiң әлеуметтiк-экономикалық дамуының мақсатты көрсеткiштерiн (индикаторларын) және мемлекеттiк экономикалық реттегiштердiң тiзбесiн қамтитын құжат». Тағы бір анықтама: «Индикативті жоспар – мемлекет елдің, аймақтардың қажеттіліктерін ескере отырып нарық субъектілеріне халық шаруашылығының экономикасын дамыту және жекелеген қызмет салаларының нақты мақсаттарына қол жеткізуге, нақты проблемаларын шешуге бағытталған нақты жобалар әзірлейді. Индикативті жоспарлау кәсіпкерлер мен жеке субъектілерді ынталандыру арқылы жалпы қоғамға маңызды мақсаттарды жүзеге асыру үшін қолданады.¹». 1Экономиканы реттеуде негізгі құрал болып табылады.: Индикативті жоспарлар; Болжау; бағдарламалар; мемлекеттік бағдарлама; жоспар

2,1954ж. БҰҰ сарапшыларының қатысуымен қандай жоспар жасалды.: НАТАНА;НАТО; ЮНЕСКО ; ЮК; ТРК;

3,Қай жылы БҰҰ сарапшыларының қатысуымен НАТАНА жоспары жасалды.:-1954;-1950;-1854;- 1947;- 1965 Екінші бағытқа түсініктеме беретін болсақ индикативті жоспарлау – мемлекет жеке кәсіпорындарға деген қойылған талаптарды орындау: «Жапонияда жалпы мемлекеттік экономикалық жоспарлар индикативті түрде ұсынылады». Жасалып жатқан әлеуметтік-экономикалық дамудың жалпы мемлекеттік жоспарлары заң емес, мемлекеттік бағдарлама, ол экономиканың әрбір бөліміне бағыт беріп, жалпы ұлттық мақсатқа жетуді көздейді. Яғни, индикативті жоспарлаудың – негізгі функциясы ақпарат, бағыт беруші, ынталандыру мақсатында қолданылады. 1,1956 жылдан қазіргі уақытқа дейін Жапонияда неше әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламалары жасалған.: 12 әлеуметтік-экономикалық; 14 әлеуметтік-экономикалық;19 әлеуметтік-экономикалық; 10 әлеуметтік-экономикалық 17 әлеуметтік-экономикалық

2Макрожоспарлау-...-мемлекет өңдеп жүзеге асыратын бюджет жоспарлары және макрожоспар болжамдарын қамтиды; жергілікті және аймақтық бюджет жоспарлары мен бағдарламаларын қамтиды.;кәсіпорын жүзеге асыратын жоспарларды қамтиды.;салалар, өндірістік-аймақтық жүйе және т.б. жоспарлардан тұрады.; өнеркәсіп жүзеге асыратын Үшінші бағытты қолдаушылар, көптеген мемлекеттердің тәжірибесіне сүйене отырып, индикативті жоспарлау мемлекет және мемлекеттік секторлар міндетті тапсырмаларды қамтиды, мемлекет нарық жүйесінде «ең ірі ойыншы» болғандықтан, жеке кәсіпорындар міндетті болмаса да, индикативті жоспарлауға бейімделеді. Ауыспалы кезеңдегі мемлекеттік жоспар орталықтан басқару және экономиканың жанама секторын реттеуші көрсеткіштерінен құрылады. Мемлекеттік жоспар кәсіпорындар мен әртүрлі салалар үшін ақпараттық көрсеткіштерді, директивті көрсеткіштерді(баға, салық, пайыздық ставка, экономикалық нормативтерді) қамтиды. Аймақтық жоспарлауда-... жергілікті және аймақтық бюджет жоспарлары мен бағдарламаларын қамтиды.; мемлекет өңдеп жүзеге асыратын бюджет жоспарлары және макрожоспар болжамдарын қамтиды; кәсіпорын жүзеге асыратын жоспарларды қамтиды.; салалар, өндірістік-аймақтық жүйе және т.б. жоспарлардан тұрады; өнеркәсіп жүзеге асыратын

Төртінші бағытқа сәйкес, индикативті жоспарлау – мемлекеттік және басқа да нарық субъектілерінің іс-әрекеттер жүйесін үйлестіруші болып табылады. Индикативті жоспарлау тек ақпараттық ғана емес, координациялық рөль атқарады, яғни өндірістік-шаруашылық бағдарламаларды жүзеге асыруда үйлестіруші ретінде жұмыс істейді. Осы пікірді қолдайтын авторлар француз тәжірибесіне сүйенеді, өйткені Францияда индикативті жоспарлау институты максималды дамыған, үкімет экономиканы дамытуда шешім қабылдау және бұйрық беруді қолданбай, координация беріп және ақпаратпен қамтамасыз етеді.

Индикативті жоспарлаудың негізгі функциясы координациялық функция болып табылады. Ақпаратпен қамтамасыз ету, бағыт беру, шаруашылық субъектілеріне жоспар тапсырмаларын орындату орталықтандырылған-директивті жоспарлауда бар. Мемлекеттік институттар мен шаруашылық секторлар арасындағы қарым-қатынас индикативті жоспарлаудың негізін қалауы қажет. Жоспарды орындау міндетті болмауы аса манызды емес, маныздысы шаруашылық субъектілердің қызығушылық көрсетуі және басқа да субъектілер, аймақ, жергілікті билік және қоғамдық кәсіпорындардың бірігуі болып табылады. Индикативті жоспарлау экономиканы мемлекеттік реттеуші институты және өзін басқару институты ретінде нарық тетікіндегі мемлекеттің ұдайы өндіріс процесіне араласу қателігін түзетеді.

Микрожоспарлау-... кәсіпорын жүзеге асыратын жоспарларды қамтиды; салалар, өндірістік-аймақтық жүйе және т.б. жоспарлардан тұрады.; өнеркәсіп жүзеге асыратын;-жергілікті және аймақтық бюджет жоспарлары мен бағдарламаларын қамтиды.;-мемлекет өңдеп жүзеге асыратын бюджет жоспарлары және макрожоспар болжамдарын қамтиды

Жоғарыда көрсетілген анықтамаларға сәйкес индикативті жоспарлау экономиканы басқарудағы мемлекеттік және мемлекеттік емес субъектілердің іс-әрекетіне бағыт беретін, жоспар, бағдарлама, бюджет саясаты, салық саясаты, контрактация (шарт негізінде мемлекеттік сатып алу), және басқа да мемлекеттік шаруашылық субъектілерді қолдау мақсатында макро және микро деңгейде салық және т.б. шараларды қолдануда елдiң әлеуметтiк-экономикалық дамуының мақсатты көрсеткiштерiн (индикаторларын) және аймақтардың экономикасын дамытудың және жекелеген қызмет салаларының нақты мақсаттарына қол жеткізуге, нақты проблемаларын шешуге бағытталған өзара байланысты ұйымдастырушылық, экономикалық, әлеуметтiк, қаржылық және техникалық шаралардың жиынтығы. Мезожоспарлау-...-салалар, өндірістік-аймақтық жүйе және т.б. жоспарлардан тұрады.; кәсіпорын жүзеге асыратын жоспарларды қамтиды; өнеркәсіп жүзеге асыратын; жергілікті және аймақтық бюджет жоспарлары мен бағдарламаларын қамтиды.; мемлекет өңдеп жүзеге асыратын бюджет жоспарлары және макрожоспар болжамдарын қамтиды;

Индикативті жоспарлаудың басты мақсаты мемлекеттік ресурстарды қолдануда бағыт беру және бірақ жекелеген субъектілердің проблемаларын шешуге бағытталмаған. Сонымен бірге жарияланған макроэкономикалық және экономикалық көрсеткіштердің болжамдық өсу қарқыны, мемлекеттік кәсіпорындардың іс-әрекеті экономикалық орта құру арқылы жеке кәсіпорындарға әсерін тигізеді. Индикативті жоспарлау экономиканың жеке секторына «сұранысты» ынталандыру немесе шек қоюды қолданады. Осындай әсер ету мемлекеттік кәсіпорындар арқылы жанама түрде, яғни «сұранысқа қысым» жасау арқылы жүзеге асырылады.

Индикативті жоспарлаудың міндеттері:

1. шаруашылық субъектілердің жоспарлары мен бағдарламаларына байланысты іс-әрекеттерін «өңдеуші» ролін атқарады.

2. қаржы-кредит саясаты мен жалпы ұлттық жоспар проблемаларын қамтуы қажет.

3. ұлттық экономика дамуының мақсаттарына жетуі үшін қажет болатын қаржы көлемімен қамтуы тиіс.

Неміс теоретигі К.Шиллер индикативті жоспарлауға келесідей анықтама береді: «Жоспарлау ақпараттық және бағыт беретін материалдарды қамтиды. Ол бағыт пен арақашықтық нұсқаулары бар жол белгілері сияқты, бірақ жылдамдығын көлік жүргізуші өзі таңдауы керек».

Ағылшын экономика ғалымы С.Коэн индикативті жоспарлауға нақтырақ анықтама береді: «Индикативті жоспарлау жоспар тапсырмаларын жүзеге асыруда күштеу жоқ және шешім қабылдауда толық еркіндік бар. Индикативті жоспарлау нарық пен баға белгілеу жүйесін өзгертпейді. Ол тек ақпарат беруші функциясын атқарады. Ол нарық жүйесін жақсартады және белгісіздікті жояды».

Жалпы айтқанда, индикативті жоспарлау төмендегі процестерді үйлестіруші ролін атқарады;

1) макрожоспарлау – мемлекет өңдеп жүзеге асыратын бюджет жоспарлары және макрожоспар болжамдарын қамтиды.

2) аймақтық жоспарлауда – жергілікті және аймақтық бюджет жоспарлары мен бағдарламаларын қамтиды.

3) микрожоспарлау – кәсіпорын жүзеге асыратын жоспарларды қамтиды.

4) мезожоспарлау – салалар, өндірістік-аймақтық жүйе және т.б. жоспарлардан тұрады.

Индикативті жоспарлауда кәсіпорындар рөлі тек жоспар ақпараттары мен мемлекет бекіткен нормаларды қолданумен шектелмейді, шаруашылық субъектілер индикативті жоспарлаудың мақсаттары мен нәтижелерге жету әдістеріне ықпал етеді².