3. Баға белгілеуді реттеудің мемлекеттік әдістері

Бағалар өте маңызды қызметтерді атқарады: игіліктерді тұтыну мен қызметтердің, шығындардың, өмір сүру деңгейін, өмірге қажетті минимумының, отбасының тұтыну бюджетінің көлемі мен құрылымына ықпал етеді. 18.Тікелей мемлекеттік араласу қашан анықталады?-акциздік тауарларға бағаларды белгілегенде;-экономикадағы төтенше инфляция кезінде-жұмыссыздық кезіңде-баға түскенде-баға өскенде

Мемлекет тауарлардың барлық түріндегі бағалардың өзгерістерін қадағалап отырып, ішкі бағаның пайда болу үдерістеріне жанама ықпал етуі тиіс. 24.Ақша – несие саясатының негізгі қарастыратын міндеттері-…-толық жұмыспен қамтамасыз етілуді және инфляцияның болмауымен сипатталатын өндірістің жоғары деңгейіне жетудің экономикалық жүйесіне көмектесу;

-Бағаны жанама реттеу -Бағаны тікелей реттеу -капитал нарығындағы жағдайға ықпал етуінде-бәсекелестік арттыру

Мемлекет қоғам үшін өмірлік маңызы бар тауарлар мен қызметтерге бағаны реттейді: жанармайға, энергияға, стратегиялық шикізатқа, қорғаныстық мәні бар өнімдерге, қоғамдық көлікке, бірінші қажеттіліктегі тұтыну тауарларына. Бағаларды қадағалай отырып, мемлекет өмір сүру құнының өсуін қадағалауды жүргізеді, ол әрі қарай еңбекақы мен зейнетақыны индекстеуге ықпал етіп, сондай –ақ бағаның өсуі өндірістің шекті шығынына және ұлттық бәсекелестік қабілетіне әсер ететінін анықтайды. 19. Нарықта тауар ұсынысының кеңеюіне, нарық сұранысының көбеюіне, тұрғындардың табыстарын басқаруға, салықтарды реттеуге көмектесетін құралдар мен әдістердің жиынтығын қолданумен қамтамасыз етілетін бағаның өсуіне араласу-Бағаны жанама реттеу; -Бағаны тікелей реттеу ;-реттеу ;-Бағаны реттемеу;-Бағаны түсіру;

Тікелей мемлекеттік араласу акциздік тауарларға бағаларды белгілегенде анықталады. Тікелей ықпал ету демеу қаржымен, арнаулы қосымша төлеммен байланысты. 25. Бағалар қызметтеріне жатпайды: -Валюта бағамын орнату;-игіліктерді тұтыну - қызметтердің, шығындардың, өмір сүру деңгейін ықпал етеді;-өмірге қажетті минимумының ықпал етеді;-отбасының тұтыну бюджетінің көлемі мен құрылымына ықпал етеді

Бағаны тікелей реттеудің негізгі нысандары:

• жалпы бағаны қалпында сақтау (экономикадағы төтенше күшті

инфляция кезінде қолданылады) және кейбір тауарлардың бағасын қалпында сақтау;

• бекітілген баға мен тарифтерді белгілеу (бағаны белгілеу

субъектілері бекітілген бағаларды енгізген жағдайда өздерінің өнімдерін бекітілген бағадан аспайтын бағалар бойынша өткізуге міндетті);

• белгілі бір уақыт кезеңіндегі бағаның өсу мүмкіндігінің шегін немесе

баға деңгейінің шегін белгілеу – мұндай реттеу шаралары тапшылық жағдайында өте маңызды, өйткені, бағаның еркін өсуі, ақыр аяғында өндірістің қысқаруына әкеледі;

• пайдалылықтың шекті нормативін белгілеу;

• жабдықтау – өткізу және сауда үстемелерінің шекті мөлшерін белгілеу

• бағаның тепе – теңдігін белгілеу

20. Бағаны жанама реттеу шараларына мыналар жатпайды:-Инфляцияға қарсы шара;

мемлекеттік сатып алу;-салық жүйесі;-ақша айналымы мен кредиттерді реттеу;

-мемлекеттік инвестиция саясаты;

Бағаны жанама реттеу – нарықта тауар ұсынысының кеңеюіне, нарық сұранысының көбеюіне, тұрғындардың табыстарын басқаруға, салықтарды реттеуге көмектесетін құралдар мен әдістердің жиынтығын қолданумен қамтамасыз етілетін бағаның өсуіне араласу. 21.«Жұмыспен қамтамасыз етудің, пайыздың және ақшаның жалпы теориясы» (1936 ж.) кітабының авторы?-Дж. М. Кейнс;-Гилберт;-Адам Смит;-Дж. Смит-Стивенс

Бағаны жанама реттеу шараларына мыналар жатады:

• мемлекеттік сатып алу;

• салық жүйесі;

• ақша айналымы мен кредиттерді реттеу;

• мемлекеттік инвестиция саясаты;

• мемлекеттік шығындарды реттеу;

• өтелім мөлшерін белгілеу

22. Ақшаның атаулы санының үйлесімді өзгерістері тек бағаның абсолюттік деңгейінің үйлесімді өзгерістерін келтіретінін дәлелдеген кім?-И. Фишер;

-Дж. М. Кейнс-Гилберт-Адам Смит-Дж. Смит

23. Неоклассикалық мектеп өкілдерінің пікірі бойынша, ұлттық өндірістің көлемі экономикада бар өндірістік ресурстарға тәуелді болғандықтан, олардың серпіні мен ақшаның нақты деңгейіне ықпал жасауы ......-Мүмкін емес;-Мүмкін-Көрінеді

-Айқындалады-Байқалады

Негізгі әдебиет

1.Каренов Р.С. Государственное регулирование экономики. Алматы: Ғылым, 1999-254с.

2.Бабашкина А.М. Государственное регулирование национальной экономики. - М.: Финансы и статистика. 2004.

3.Бибатырова И.А. Государственное регулирование национальной экономики: Учебное пособие. – Алматы : Қазақ университеті. 2004.

4.Мамыров Н.К., Ихданов Ж.О. Государственное регулирование экономики в условиях Казахстана. – Алматы: Экономика . 1998

5.Ходрв Л.Г. Госдарственное регулирование национальной экономики: Учебник. – М: Экономисть. 2005.

6.М.Б.Төреғожина Экономиканы мемлекеттік реттеу – Алматы: Экономика. 2008.

Қосымша әдебиет

1.Государственное регулирование рыночной экономики: Учебник для вузов/ Под общ. ред. Кушлина В.И., Волгина Н.А.; редкол.: Владимирова А.А. и др.-М.: ОАО «НПО «Экономика»», 2000.-735 с.

2.Государственное регулирование рыночной экономики: Учеб.пособие.-М: Дело, 2001 .-280 с. - (Сер. «Наука управления»).

3. Орешин В.П. Государственное регулирование национальной экономики: Учеб. пособие. -М.: Юристь, 1999. - 272 с.

4.Мищенко В. В. Государственное регулирование экономики: Учеб. пособие. - М.: ИНФРА - М, 2002.- 408 с.

5.Исингарин Н. Казахстан и Содружество: проблемы экономической интеграции. Учебное пособие. - Алматы: ОФ «БИС». - 2000, с. 170-172, 175.

6.Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995г.

7.Закон РК. О защите и поддержке частного предпринимательства. Ш 1543-ХИот4 июня 1992г.

8.Закон РК от 2 июля 1998 г. N 267-1 «О борьбе с коррупцией» (с изменениями, внесенными в соответствии с Законами РК от 23.07.1999 т. N 454-1; от 28.04.2000 г. N 46-И).

13- тақырып. Қазақстан аймақтарының әлеуметтік – экономикалық дамуын мемлекеттік реттеу

1. Аймақтық саясаттың мақсаттары мен міндеттер

2. Аймақтық саясаттың тұжырымдамасы

3. Бюджеттік саясаттың аймақтық аспектісі

1– сұрақ. Рыноктық қатынастарға көшу үкіметті аймақтың дамуына жауапкершіліктен босатпайды, бірақ бұрынғы орталықтандырылған жүйемен салыстырғанда, саясаттағы акценттер өзгереді, аймақтық саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруда жергілікті билік құқығы кеңейеді. 1Қазақстан Республикасының аймақтық саясатының мақсаттары

тұрғындардың өмірлік қызметтері мен әр аймақтың ресурстық-өндірістік әлеуетін тиімді пайдалану және аумактық өзін-өзі басқаруының даму қағидаларын қалыптастыру:шаруашылықтың аймақтық факторларын тиімдіпайдалануға;Республиканың үлкен аумағында саралау ;Талдау;Сараптама жүргізу;

Республиканың үлкен аумағында саралау тек табиғатты құрастырушыда ғана емес, әлеуметтік-экономикалық дамуда да орын алады. Қазақстанның әр аймағы әсіресе, табиғат ресурстарын игеруде, тұрғындардың әр түрлі жиілікпен орналасуы, қала мен ауыл тұрғындары үлесіндегі әртүрлі қатынастар өзінің айқындалған өндірістік мамандануына ие. І2Алдын ала келісілген объективті айырмашылықгардан шығара отырып, Қазақстан аймақтары неше топқа бөлінеді?4;5;6;7;8;

3Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл облыстарының бір бөлігі кіретін топ:-1;2;3;4;5;

Аймақтық саясат мемлекеттің жалпы саясатының құрамды бөлігі ретінде стратегиялық мақсатқа елдің әлеуметтік-экономикалық тұрақты дамуына жету үшін өмірлік қызмет пен шаруашылықтың аймақтық факторларын тиімді пайдалануға бағытталады. Қазақстан Республикасының аймақтық саясатының мақсаттары - тұрғындардың өмірлік қызметтері мен әр аймақтың ресурстық-өндірістік әлеуетін тиімді пайдалану және аумактық өзін-өзі басқаруының даму қағидаларын қалыптастыру. 4Бұл аймақтар минералды ресурстардың бірегей қорына ие, стратегиялық сипаттағы (негізінен көмір сутекті) және әлемдік шаруашылыққа жылдам қарқынмен бірігуге қабілетті, жоғары импульсті қарқынды дамудағы ғылыми-өндірістік әлеуетіне ие, бірақ шаруашылықтың ұтымсыз құрылымы бар.:1;2;3;4;5;

Аймақтар арасында көптеген көрсеткіштер бойынша – су ресурстары; өнеркәсіптік немесе ауыл шаруашылығы әлеуетіне; табиғи және адам ресурстарын бөлуде өзін-өзі қамтамасыз етуінде үлкен саралау бар. 5Бұл топтардың басымдылығы - стратегиялық бай жер қойнауын (көмірсутегі), сондай-ақ шикізаттың басқа түрлерін (хромиттер, калий тұзы, бораттар, никель, кобальт және т.б.) қарқынды игеруде; кен шығарудың базасында және көмірсутекті шикізатты қайта өңдеу кешенінде жаңа технологияларды енгізу; жоғары дамыған өндірісті, әлеуметтік және рыноктық инфрақұрылымды құру.:-Бірінші топ;Екінші топ;Үшінші топ;

Төртінші топ;Бесінші топ;

Еңбекақыны төлеуде айырмашылық сақталуда: 2007 жылы республика аймақтары арасында ең жоғары еңбекақы Атырау облысында тіркелген - бір жұмысшыға 80646 теңге (республикалық орта көрсеткіштен 1,8 есе жоғары) және Маңғыстау облысында 69022 теңге (1,5 есе жоғары). Алматы қаласындағы еңбекақы 68138 теңге (1,5 есе жоғары), Астана қаласында - 63821 теңге 6Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қарағанды, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстары қай топқа кіреді?Екінші топ;Үшінші топ;Төртінші топ;Бесінші топ;Бірінші топ;

7Бұл аймақтар ауыр индустрияның айқын көрінетін мамандандырылған салалары бар, жоғары технологиялық ғылыми сыйымдылықты өндірісті және негізінен қаржылық ресурстармен өзін-өзі қамтамасыз ететін, жоғары ғылыми-өндірістік әлеуетімен сипатталады.:Екінші топ;Үшінші топ;Төртінші топ;Бесінші топ;Бірінші топ; (1,4 есе жоғары). Республика бойынша он екі облыста ортадан төмен еңбекақы сақгалған. Солтүстік Қазақстан облысында оның көлемі 30488 теңгені қү-райды, Қостанай облысында - 31697 теңге, Ақмола облысында - 31798 теңге, бұл елдегі орта деңгейден 30-33 пайызға төмен. 8Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстары қай топқа кіреді?Үшінші топ;Төртінші топ;Бесінші топ;

Бірінші топ;Екінші топ;

9Бұл топ облыстардың агроөнеркәсіптік кешендері республиканың өндірістік қорын қалыптастырудағы жетекші ретінде танылған.:Үшінші топ;

Төртінші топ;Бесінші топ;Бірінші топ;Екінші топ;

Алдын ала келісілген объективті айырмашылықгардан шығара отырып, Қазақстан аймақтары төрт топқа бөлінеді: 10Бұл топтағы аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуының басымды бағыттары - әр түрлі бағыттағы меншік нысанын реформалау бағытының жалғасы; ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруді тиімді мамандандыру.:Үшінші топ;Төртінші топ;Бесінші топ;Бірінші топ;Екінші топ;

Бірінші топ: Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл облыстарының бір бөлігі. Бұл аймақтар минералды ресурстардың бірегей қорына ие, стратегиялық сипаттағы (негізінен көмір сутекті) және әлемдік шаруашылыққа жылдам қарқынмен бірігуге қабілетті, жоғары импульсті қарқынды дамудағы ғылыми-өндірістік әлеуетіне ие, бірақ шаруашылықтың ұтымсыз құрылымы бар.

Бұл топтардың басымдылығы - стратегиялық бай жер қойнауын (көмірсутегі), сондай-ақ шикізаттың басқа түрлерін (хромиттер, калий тұзы, бораттар, никель, кобальт және т.б.) қарқынды игеруде; кен шығарудың базасында және көмірсутекті шикізатты қайта өңдеу кешенінде жаңа технологияларды енгізу; жоғары дамыған өндірісті, әлеуметтік және рыноктық инфрақұрылымды құру. Алдын ала келісілген объективті айырмашылықгардан шығара отырып, Қазақстан аймақтары неше топқа бөлінеді-4;-3;-2;-5;-6;

Бұл топтардың басымдылығы - стратегиялық бай жер қойнауын (көмірсутегі), сондай-ақ шикізаттың басқа түрлерін (хромиттер, калий тұзы, бораттар, никель, кобальт және т.б.) қарқынды игеруде;

- Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл облыстарының бір бөлігі;

- Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қарағанды, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстары;

- Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстары;

- Орталық Қазақстан, Жезқазған, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан ;

- Семей, Өскемен, Қостанай, Павлодар, Ақмола

Екінші топ - Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қарағанды, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстары. Бұл аймақтар ауыр индустрияның айқын көрінетін мамандандырылған салалары бар, жоғары технологиялық ғылыми сыйымдылықты өндірісті және негізінен қаржылық ресурстармен өзін-өзі қамтамасыз ететін, жоғары ғылыми-өндірістік әлеуетімен сипатталады.

Топтардың басымдылық санатында — ғылымды қажетсінетін жаңа өнімдерді, электр құралдарын, ақпараттықты, автокөлік құрылысын (Павлодар және Қарағанды облысы); жаңа композитті, тазалығы жоғары, жоғары өткізгіш материалдарды (Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстары); лазерлік технологияны дамыту, автоматты басқару жүйесі мен приборларды (құралдарды) Солтүстік Қазақстан облысы) шығаруды ұйымдастыру.

Үшінші топтар — Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстары. Бұл облыстардың агроөнеркәсіптік кешендері республиканың өндірістік қорын қалыптастырудағы жетекші ретінде танылған.

Үшінші топтағы аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуының басымды бағыттары - әр түрлі бағыттағы меншік нысанын реформалау бағытының жалғасы; ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруді тиімді мамандандыру.

Төртінші топтар - Атырау, Маңғыстау, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан облыстарының аудандық ауылдары, ягни элеуметтік-экономикалық және техника-технологиялық жағдаймен, экстремальды топырақты-климаттық тоқыраулы аймақтардың экономикалық оңтайлылығының қатаң лимиттелген мүмкіндігі. Бұл аймақтарда қалыптасқан шаруашылық байланыстардың бұзылуы себепті экономикалық және әлеуметтік дағдарыс сыналатын деңгейге жетті. 11Атырау, Маңғыстау, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан облыстарының аудандық ауылдары, ягни элеуметтік-экономикалық және техника-технологиялық жағдаймен, экстремальды топырақты-климаттық тоқыраулы аймақтардың экономикалық оңтайлылығының қатаң лимиттелген мүмкіндігі бар топтар:Төртінші топ;Бесінші топ;Бірінші топ;Екінші топ;Үшінші топ;

12Бұл топ үшін басымдықтар - экологиялық кризистің тереңдеу үдерісін болдырмау; жергілікті ресурстарды, тәжірибені және осы аймақта тұратын тұрғындардың дәстүрін пайдалануды есепке ала отырып, шаруашылық кешендерін түбірлі қайта құру.:Төртінші топ;Бесінші топ;Бірінші топ;Екінші топ;Үшінші топ;

Төртінші топ үшін басымдықтар - экологиялық кризистің тереңдеу үдерісін болдырмау; жергілікті ресурстарды, тәжірибені және осы аймақта тұратын тұрғындардың дәстүрін пайдалануды есепке ала отырып, шаруашылық кешендерін түбірлі қайта құру.

Сөйтіп, бірінші топтың аймағы үшін, аймақтық инфрақұрылым (әсіресе көліктік), рынок инфрақұрылымын құруда мемлекеттік қолдау жүйесі, сондай-ақ шетел инвесторын тарту маңызды. Бұл облыстардың агроөнеркәсіптік кешендері республиканың өндірістік қорын қалыптастырудағы жетекші ретінде танылған

- Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстары;

- Семей, Өскемен, Қостанай, Павлодар, Ақмола;

-Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл облыстарының бір бөлігі;

- Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қарағанды, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстары;

- Орталық Қазақстан, Жезқазған, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан ;

4. Қазақстанның қай облысы электр құралдарын, ақпараттықты, автокөлік құрылысын шығыарады?-Павлодар және Қарағанды облысы;-Солтүстік Қазақстан, Ақмола;-Батыс Қазақстан, Қызылорда;-Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда;- Шығыс Қазақстан, Жамбыл;

5. Үкімет Қаулысымен «ҚР-ның өңірлік саясатының тұжырымдамасында» қай жылы мақұлдаған?-1996 жылы 9 қыркүйек;-1998 жылы 5 мамыр;-1997 жылы 17 тамыз;-1995 жылы 23 желтоқсан;

6. Өңірлік саясаттың тұжырымдамасы неше кезеңде қарастырылады?-3;-5;-4;-2;

-6;

5. Өңірлік саясаттың тұжырымдамасы бірінші кезеңі қай жылдар аралығын қамтиды?-1998-2000 жж;-1986-1991жж;-1991-1998жж;-2001-2010 жж;

-2012-2030 жж;

5. Өңірлік саясаттың тұжырымдамасы екінші кезеңі қай жылдар аралығын қамтиды?-2001-2010 жж;-1986-1991жж;-1991-1998жж;-1998-2000 жж;

-2012-2030 жж;

5. Өңірлік саясаттың тұжырымдамасы үшінші кезеңі қай жылдар аралығын қамтиды?-2012-2030 жж;-1986-1991жж;-1991-1998жж;-1998-2000 жж;

-2001-2010 жж;

5. Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстары қай кәсіптен жетекші ретінде танылған?- Агроөнеркәсібімен;- Мал шаруашылық кәсібімен;- Таукен кәсібімен;- Балық аулау кәсібімен;- Құрылыс заттарын шығарумен;

Екінші топтардағы аймақтарда мемлекеттік реттеудің әдістері орасан жекешелендіру арқылы экономиканы құрылымдық қайта құруға ықпал етуге бағытталады.

Үшінші топтағы аймақтарда экономикалық тұгқалар мен ынталандырулар ауыл шаруашылығы өндірісін реформалау бойынша бағытты жалғастыруға шоғырландырылады.

Тоқыраулы (төртінші) топтар үшін мемлекеттік реттеу әдістері - оның ішінде: олардың орындалуына қатаң бақылау жүргізілетін белгілі бір жобаларға қаржылық көмек көрсету басым жағдайда қалады.

Мұндай тәсіл аймақты басқару проблемасын шешуде жемісті болуы мүмкін, өйткені ол жергілікті шаруашылықты қарқынды дамытуға, аймақтық экономиканы тұрақтандыруға мүмкіндік береді.

2-сұрақ. Өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуын басқару аумақтың нақты өзін-өзі басқаруы, өңірлік ұтымды басқарудың саналы орталықтандырылып жүргізілмеуімен байланыстырылады.

Аймақтық саясатты қалыптастыру негізінде оңтайландыру мен елдің өндіргіш күшін орналастырудың объективті қажеттілігі жатыр. Оның мәні мемлекет пен аймақтың мүдделерінің ұтымды ұштасуында, экономикалық өсудің аймақтық факторын тиімді пайдалану үшін жағдай жасауда, тұрғындардың өмір сүру деңгейін көтеруде және экологиялық қауіпсіздікті сауықтандырумен қорытындыланады.

Ол үшін мемлекет келесі құралдардың арсеналын пайдаланады: экономика аясындағы аймақтық заң шығаруды бақылау, аймақты дамыту бағдарламасын әзірлеу мен жүзеге асыру, салықтық жеңілдіктер мен шегерімдер.

Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуының біркелкі еместігі тек Қазақстан үшін ғана емес, ол әлемнің көптеген елдеріне тән (Италияның өнеркәсіпті солтүстік және ауыл шаруашылықты оңтүстігі; Американың оңтүстік және солтүстік штаттары). Әлемдік тәжірибе проблемалы, тоқыраулы аймақтардың болуы мемлекет қызметінің ішкі және сыртқы аспектілеріне кері әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді.

Мемлекеттің аймақты басқару мәні ресми құжаттарда көрсетілген. Оның ішінде, бюджеттік, салықтық саясат пен олардың мамандануын қалыптастыру жайғасымындағы аймақтың тұрпаттануын құрайтын негізде 1996 жылғы 9 қыркүйектегі Үкімет Қаулысымен «ҚР-ның өңірлік саясатының тұжырымдамасында» мақұлдаған.

Осы Тұжырымдаманың бастапқы алғышартында былай деп пайымдалады: «әлеуметтік-экономикалық дамудың деңгейі бойынша өңірлерді саралау... тұрғындардың өмір сүру деңгейі мен сапасы бойынша тереңдейді», тоқыраудағы шағын және орта қалалардың, алыстағы аудандық ауылдардың және т.б. проблемалары қайшылық тудырады.

Мемлекеттік қолдауды талап ететін, дағдарысты қалалардың тізімінде, 1997 жылдан тоқыраулы қалаларға - Жаңатас, Текелі, Приозерск, Алға, Кентау қалаларын енгізген. 50 мыңға дейін тұрғындары бар шағын қалаларда (елде олардың саны 60) көші-қон икемділігі жоғары, еңбек рыногының инфрақұрылымы дамымаған. Тоқыраулы қалаларда қалыпты өндірісті қамтамасыз ету әлі де мүмкін емес, ауру адамдардың өлім-жітімнің деңгейі жоғары, жұмыссыздықтың көлемі ортадан асады, ал азық-түлік өнімдерін негізгі тұтынудың ең аз деңгейіне есептелген өмір сүру минимумының көлемі өте төмен.

Өңірлік саясаттың тұжырымдамасы оны үш кезеңде қарастыруды көздейді.

І кезең-1998-2000 жж.

1. Өңірлік біршама тәуелсіздігін қамтамасыз етуге тиісті, саяси, экономикалық, экологиялық және құқықтық сипаттағы шаралар кешенін әзірлеу.

2. Экономиканың тоқыраулық жағдайын және артта қалған өңірлердің әлеуметтік аясын дамытуды жеңуге бағытталған, мемлекеттің макроэкономикалық саясатының жалпы стратегиялық жағдайына сәйкес аумақтық басымдылықты негіздеу.

3. Елдің барлық аумағындағы экономиканы мемлекеттік ынталандырумен кейбір өңірлерді іріктемелі мемлекеттік қолдаудың ұштастырылуы.

II кезең-2001-2010 жж.

Шешілетін міндеттердің әрі қарай тереңдетілуі:

1. Еңбек және капиталдың, институциональдық және рыноктық инфрақұрылымның өңірлік және жалпы мемлекеттік дамуы мен нығаюы.

2. Шағын және орта қалалардағы шаруашылықты қолдау және қайта құрылымдау, олардың экономикасын дағдарыстан шығару проблемаларын және әлеуметтік-экономикалық дамуын бірінші дәрежеде шешу.

3. Артта қалған ауылдар мен селолардың өркендеуі үшін материалдық негіздерін құру.

III кезең - 2012-2030 жж.

1. Экономиканың өңірлік кеңістікті құрылымын қалыптастыру. Оның аумақтық ұжымдарын жетілдіру, аймақтық шаруашылықтың салааралық және ішкі салалық үйлесімсіздігін бірте-бірте жұмсарту, өңіраралық инфрақұрылымдар құру.

2. Өндірістік кешеннің ресурстық-шикізаттық теңдестігін қамтамасыз ету, экологиялық және экономикалық теңдестікті сақтау (орнына келтіру), әлеуметтік-техникалық және аумақтың табиғи ресурстарын одан гөрі тиімдірек пайдалану.

3. Өңірлер бойынша өмір сүру деңгейі мен сапасының ақталмаған айырмашылықтарын теңестіру, экономиканың тоқырау жағдайын жену және элсіз дамыған аймақтардағы әлеуметтік аяны игеру.

Мемлекеттің дамуында өңірлер мен олардың билік органының рөлін көтеру оқшауланған емес мәнді жағдаймен қатар шартталған әлемдік беталысы болып табылады:

• шешуші рөл әлеуметтік аспектілеріне, адами факторына бекітіледі;

• аумақтық азара байланыс елеулі өседі;

• еңбек ресурстарының жинақылығы артады;

• өндірістік инфрақұрылым мен аймақтың инфрақұрылымы өзгереді;

- аумақтық еңбекті бөлу тереңдейді, барған сайын оның халықаралық аспектісі маңызды мәнге ие болады.

3-сурақ. Өңірлер экономикасының ерекшеліктеріне байланысты (демографиялық, әлеуметтік-экономикалық және индустриалдық) орталық пен облыстардың арасындағы бюджеттік трансферттердің тетіктері, сондай-ақ облыстар ішінде үлкен маңызға ие болады. Ол субъективті шешімдерден алыстап, республикалық және жергілікті бюджеттердің өзара қатынастарын кұруға мүмкіндік береді. Дамыған индустриясы бар солтүстік шығыстың және орталық бөліктің аймақтары, ірі өнеркәсіптік қалалары, елдің оңтүстік және батысының аграрлық облыстарының басым бөлігі үшін қаржылық дәстүрлі «қан құюшысы» болып табылады. Ережедегідей, демеу қаржы алатын, реципиент-өңірлерде тұрғындардың жиілігі мен саны, бала туудың жоғарылығы және балалардың үлесті салмағы, ауыл тұрғындарының басымдылығы, мемлекет бюджетінен қаржыландырылатын ауруханалар мен мектептердің, әлеуметтік инфрақұрылымның үлкен желісін қарастырады.

Тұтастай алғанда, орталық пен аймақтардың қазіргі заманғы барлық жүйесі тиімді болып табылмайды және мүдделерде бірқатар қарама-қайшылықтар бар. Өңірдің экономикалық қызметінің нәтижелеріне қарамастан, бір тұрғынға келетін бюджет шығындарының жобамен бірдей сомаларымен қамтамасыз ету үшін республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке ресми трансферттер, алып тастау және жәрдем қаржылардың өмірде бар тетіктері бағытталған. Бұл алдыңғы қатардағы (лидер) өңірлердің өз табыстарын көтеруге қызығушылығын азайтады және артта қалған аймақтардың біреудің асырауында болу көңіл күйін нығайтады.

Жергілікті бюджеттің шығыс бөлігі қазіргі уақытта толық әлеуметтік бағыты бар - 80 пайызға дейінгі шығыс бөлігі білімге, денсаулық сақтауға және әлеуметтік қамтамасыз етуге, әлеуметтік көмекке және т.б. тұтынуға жұмсалады.

Капиталдық шығындар жалпы баптар бойынша бюджетке жазылады. Қаржылық ресурстардың шектелуі капиталдық жабдықтар мен құрылысты шағын қаржыландыруды анықтайды, яғни аймақтардың ұзақ мерзімді даму негіздері қаланбайды.

Істің жағдайын өзгерту бюджеттің барлық деңгейін орта мерзімді үш жылдық кезеңге әзірлеуге көшуге және жергілікті бюджеттің шығындарын ағымдағы және инвестициялыққа бөлуге мүмкіндік береді.

Орталық пен өңірлер арасындағы өзара қатынастар орта мерзімді келешекте тұрақты болуы тиіс және ол тұрғындарды жұмыспен қамтамасыз етеді, салық салынатын базаны кеңейтеді, оның нәтижесі облыстың табыстарының артуына алып келеді.

Бюджетаралық қатынастарды құру трансферттерді бірдей теңестіретін есеп айырысудың арнаулы әдістерін әзірлеуді талап етеді.

Өңірлердің және орталықтың, облыстың және ауданның тұрақты және әділ өзара қатынастары елдің дамуындағы әлеуметтік-экономикалық басымдылықты қамтамасыз етуге ықпалы болуы тиіс.

Негізгі әдебиет

1.Каренов Р.С. Государственное регулирование экономики. Алматы: Ғылым, 1999-254с.

2.Бабашкина А.М. Государственное регулирование национальной экономики. - М.: Финансы и статистика. 2004.

3.Бибатырова И.А. Государственное регулирование национальной экономики: Учебное пособие. – Алматы : Қазақ университеті. 2004.

4.Мамыров Н.К., Ихданов Ж.О. Государственное регулирование экономики в условиях Казахстана. – Алматы: Экономика . 1998

5.Ходрв Л.Г. Госдарственное регулирование национальной экономики: Учебник. – М: Экономисть. 2005.

6.М.Б.Төреғожина Экономиканы мемлекеттік реттеу – Алматы: Экономика. 2008.

Қосымша әдебиет

1.Государственное регулирование рыночной экономики: Учебник для вузов/ Под общ. ред. Кушлина В.И., Волгина Н.А.; редкол.: Владимирова А.А. и др.-М.: ОАО «НПО «Экономика»», 2000.-735 с.

2.Государственное регулирование рыночной экономики: Учеб.пособие.-М: Дело, 2001 .-280 с. - (Сер. «Наука управления»).

3. Орешин В.П. Государственное регулирование национальной экономики: Учеб. пособие. -М.: Юристь, 1999. - 272 с.

4.Мищенко В. В. Государственное регулирование экономики: Учеб. пособие. - М.: ИНФРА - М, 2002.- 408 с.

5.Исингарин Н. Казахстан и Содружество: проблемы экономической интеграции. Учебное пособие. - Алматы: ОФ «БИС». - 2000, с. 170-172, 175.

6.Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995г.

7.Закон РК. О защите и поддержке частного предпринимательства. Ш 1543-ХИот4 июня 1992г.

8.Закон РК от 2 июля 1998 г. N 267-1 «О борьбе с коррупцией» (с изменениями, внесенными в соответствии с Законами РК от 23.07.1999 т. N 454-1; от 28.04.2000 г. N 46-И).

14 - тақырып. Мемлекеттің табиғатты қорғау және сыртқы-экономикалық іс-әрекеттерін реттеу

1. Қазіргі заманғы ғаламдық экологиялық және экономикалық проблемалар, олардың Қазақстандағы ерекшеліктері

2. Мемлекеттің экологиялық бағдарламалары, олардың мазмұны

3. Қазақстан заңнамасында қоршаған ортаны қорғаудың, табиғатты ұтымды пайдалану және ресурстарды үнемдеудің құқықтық негізі

4 . ҚОҚ дағы шетелдік реттеу тәжірибесі

1-сұрақ. Қазіргі уақытта Жер қойнауынан жыл сайын 10 млрд. тонна руда, отын, құрылыс материалдары, оның ішінде 4 млрд тон-на мұнай мен табиғи газ, 2 млрд тонна көмір шығарылады. Егістік-

терге 92 млн тонна минералдық тыңайтқыштар мен 2 млн тонна улы химикатгар шашылады. Атмосфераға 200 млн тоннадан астам көміртек тотығы, 146 млн тонна күкірт диоксиді, 53 млн тонна азот оксиді, 250 млн тонна шаң-тозаң тасталады. Су қоймаларына 32 млрд кубометр тазартылмаған сулар тасталады. Дүниежүзілік мұхитқа жыл сайын 10 млн тоннаға дейін мұнай түседі, Жыл сайын 6-7 млн гектар егістік егін шаруашылығы үшін жарамсыз болып қалады. Қоршаған ортадағы көптеген өзгерістер қайталанбайтын болды, сондықтан адамзаттың іс-әрекетін нақтылау қажеттілігі айқын.

Қазақстанның экологиялық проблемалары соңғы 20-30 жыл ішінде едәуір шиеленісті. Республика аумағында бағыты тар, негізінен ресурс тұтынатын, шаруашылық кешендер жұмыс істеген ұзақ уақыт ішінде бүгінгі таңдағы, тым жағымсыз, ал бірқатар аудандарда айтарлықтай тұрақсыз экологиялық жағдай қалыптасты. Табиғатты пайдаланушының жеткіліксіз ойластырылған стратегиясының, шаруашылықтың қарқынды дамуының, антропогендік жүктемелерді ғылыми реттеу қажеттілігі мен мүмкіндіктерін жоққа шығару салдарынан табиғи ортаның кауіпті азуы әлі де жалғасуда.

Су көздерінің экологиялық жай-күйіне көңіл аударайық.

Ең жағымсыз жағдай Ертіс өзенінің бассейнінде қалыптасты. Жекелеген учаскелердің ластану деңгейі жол берілетін шекті шоғырлануынан (ЖШШ алты валенттік хром бойынша 5-7 есеге, органикалық қоспалар бойынша - 1,3-3,5 есеге, мұнай өнімдері бойынша 20-30 есеге асады. Зиянды заттар Балқашқа да молы-нан тасталады: «Балқашмыс» ӨБ жылына мыс, қорғасын, сынап тастайды. Мұнымен бірге, өзен салалары Балқашқа органикалық заттарды көптәкеледі.

1. Қазақстанның су ресурстарының неше %-ы Ресейден, Тәжікстаннан, Өзбекстаннан, Қыргызстаннан және Қытайдан ағып келетін өзендерден құралады?- 45%- 60%- 70%- 30%- 55%

2. Қазақстанның суға ңажеттілігі неше текше километрді құрайды?- 34-40;

- 15-20;- 22- 35;- 42-51;- 51-59;

3. «Әлемдік қорғаушы» институтының деректері бойынша жыл сайын континенттер топырақтың сыртқы құнарлы қабатының неше тоннасын жоғалтады? 24 млрд;- 11 млрд ;- 19 млрд;- 29 млрд;-35 млрд;

4. ЕО-ның де неше ел шөлейттенуден зардап шегуде?-15 ел;- 27 ел;- 33 ел;- 18 ел;

- 23 ел;