69.Пачоли трактаттары және оның маңызы

Бухгалтерлік есел бойынша бірінші кітап математик. монах Лука Пачоли 1494 жылы жазып шығарды.

Іііын мәнінде бүл кітап математика бойынша жазылған және «Арифметика, геометрия соммасы. препорциялар мен катынастар туралы ілімі» деп аталынды. Бірак оның ішінде «Шотіар мен жазулар туралы трактат» деп аталатын бөлімі болды. Онда екі жакты бухгалтерия жүргізу тәсілі сипатталды.

Лука Пачоли өзінің «Шоттар жэне жазулар туралы» трактатында шаруашылык операпияларын. тіркеу жіне кітаптарды жүргізу женінлегі орын алған әдістерді. мемориялдарды (естелік кітаптар). журналдарды. Бас кітапты. кошірмелері түскен кітаптар. жазылған хаттар жэне меншік иесі муліктерінің тізімі толык гүскен мүліктік кітаптардағы жазуларды талдай келс екі жактылык заңдылыкты жазып_: мұның негізінде созсіз тиімді шоттар мен кітатар кұруға болатындығын дэлелдеген.

Лука Пачоли математика мен бухгалтериянын тар их ы на жер жүзінде екі жактылык принииптін негізін кағазға түсіріп жазған галым ретіняе танылды. Алайда кенбір тарихи деректерге сүйенсек көптеген ғалымдардін келісілген тұжырымдарына карағанда бухгалтерлік есептегі екі жактылык жазу Лука Пачолидің жазган трактатынан бурын едәуір ертерекіе пайда болеа керек.

Мұнын дэлелі регінде белгиялык тарихшы Раймонда де Рувераның «Как возникла двойная бухгалтерия (1958 жыл)» атты еңбегінде жазылған бухгалтерлік есеп тарихыпа тэн флорентикалык есеп варианты жөнінде келтірген мэліметтерін айтуга болады.

70.Есептеудің парадигмасы

Парадигма – ортақ негіздемелердің жиынтығы. Оларды кәсіпқойлар бөліп қарастырады. Кәсіпқойлардың осы тұрғыда пікірлері де әртүрлі. Біреулері шаруашылық есебін жүргізу арқылы оның өзгерісін тіркеу керек деген пікір атса енді біреулері әрбір өзгеріс тіркеліп екі рет фиксация жасалуы керек деп айтады. Ал үшіншілері ақшалық бағалау өз мағынасын жоғалтады даген пікірлер айтады. Осыдан есепте шығындар мен кірісті фиксациялау керек деген ой туындайды. Оның 3 парадтгмасы бар:

1. Униграфиялық

2. Диграфиялықизация

3. Камеральдық

Униграфиялық есеп парадигмасы кейде қарапайым бухалтерия деп те аталады,себеебі ол екіжақты жазуды талап етпейді. Униг-қ есептің кемшілігі инвентаризацияның қаржылық нәтижелерін шешуге мүмкіндік бермеді. Сондықтан 15 ғ европада 18ғ ресейде бұл парадигманың орнын екіжақты жазу басты.

Диграфиялық бұл парадигмада инвентаризация қолданылмады, қаржылық нәтиже кредит және дебет бойынша есепке алынды. 16 және 15ғ бұл парадигманың ашылуы ақыл ойдың ең жоғарғы жетістігі деп аталды.

Каеральдық – басқаша оны бюджетті деп те атайды. Бұл жерде мемлекеттік шығындар мен кірістер есебі жүзеге асып отырды.

71.Екіжақты бухгалтерияның пайда боолуы

Шоттар коп уакыт бұрын пайда болды. О .пар алғашкы олшемдерімен жүргізілді. яғни ондылықтар - натуралды бірліктерге, касса- акшалай олшем бірлігінде. Бірі екіншісіне сәйкес келмейтін еді. Шарувшылықтыңғ нәтижесі табыс сияқты жанама категорияларымен емес. байлыктын өсуімен сипатталды.

/К. Ирсонның (1678 жылы) озі XII гасырдан бзстап бухғалтерлік есептің үш түрінін барын aTaraHjJ

[]., камеральды (касса бойынша кірістер меп акшалардын толемдері тіркелді).

• карапайым, оған барлык мүліктік жэне шоттар жатады. олар дебеі-кредиі принииіпсрі бойынша жүргізілді. бірак есептік жиьінтыккы жеке қорлар шоттары кірмейді. әлі жүйс калыптаспаған

• екіжакты - оған жеке корлар шоттары кіредЫ

«Екіжакты жазу» үғымы бірден пайда болған жок және де Д.А.Тельспте (1525) ецбектерімен байланысты. бірак Пиетро Паоли Скали 1755 аркыльі кенінен таралган болатын.

XVIII гасырдан бастап XIX гасырдың ортасына дейін екіжакты бухгалтерия үлттык шаруашылыктың бір саласынан екінші саласын. бір елден кейін скінші слді жаулап алады. Онын жетістігінің шешуші кезені (1494 жылы ұ.пы итальян математигі Лука Пачолидін «Арифме­тика. геометрия соммасы, пропорциялар мен каіынастар туралы ілімі» апы кітабыиын шағуымен катар келеді. Ондагы «Шоттар мен жазулар туралы трактаты» атты трактатында екіжакты бухгаптериянын сауда кәсіпорынынын практикасына колданысы кенінен сипатталган. Бүл кігап кейінгі есептік ойлардың дамуына үлкен ыкиалын тигізді^

Бұл экспансия екіжакты бухгалтер и я мын итальяндык бухгалтерия нын ескі жэне жаца формаларында кенінен таралуына байланысты еді. Мұндай жағдайда эртүрлі елдерде түрлі модииикаииялар пайда болды. Есептік идеялар е\;ес бухгалтерлік есептіп проиедуралык колданыстары дамыды.