75.Шаруашылық есеп және екіжақты бухгалтерия

Шоттар коп уакыт бұрын пайда болды. О .пар алғашкы олшемдерімен жүргізілді. яғни ондылықтар - натуралды бірліктерге, касса- акшалай олшем бірлігінде. Бірі екіншісіне сәйкес келмейтін еді. Шарувшылықтыңғ нәтижесі табыс сияқты жанама категорияларымен емес. байлыктын өсуімен сипатталды.

/К. Ирсонның (1678 жылы) озі XII гасырдан бзстап бухғалтерлік есептің үш түрінін барын aTaraHjJ

[]., камеральды (касса бойынша кірістер меп акшалардын толемдері тіркелді).

• карапайым, оған барлык мүліктік жэне шоттар жатады. олар дебеі-кредиі принииіпсрі бойынша жүргізілді. бірак есептік жиьінтыккы жеке қорлар шоттары кірмейді. әлі жүйс калыптаспаған

• екіжакты - оған жеке корлар шоттары кіредЫ

«Екіжакты жазу» үғымы бірден пайда болған жок және де Д.А.Тельспте (1525) ецбектерімен байланысты. бірак Пиетро Паоли Скали 1755 аркыльі кенінен таралган болатын.

XVIII гасырдан бастап XIX гасырдың ортасына дейін екіжакты бухгалтерия үлттык шаруашылыктың бір саласынан екінші саласын. бір елден кейін скінші слді жаулап алады. Онын жетістігінің шешуші кезені (1494 жылы ұ.пы итальян математигі Лука Пачолидін «Арифме­тика. геометрия соммасы, пропорциялар мен каіынастар туралы ілімі» апы кітабыиын шағуымен катар келеді. Ондагы «Шоттар мен жазулар туралы трактаты» атты трактатында екіжакты бухгаптериянын сауда кәсіпорынынын практикасына колданысы кенінен сипатталган. Бүл кігап кейінгі есептік ойлардың дамуына үлкен ыкиалын тигізді^

Бұл экспансия екіжакты бухгалтер и я мын итальяндык бухгалтерия нын ескі жэне жаца формаларында кенінен таралуына байланысты еді. Мұндай жағдайда эртүрлі елдерде түрлі модииикаииялар пайда болды. Есептік идеялар е\;ес бухгалтерлік есептіп проиедуралык колданыстары дамыды.

76. 20Ғ бух есеп

бухгалтерлік есеп жүйесінің дамуын мынадай кезендерге болуге болады:

Муліктілік (пайда болған сәттен бастап XIII гасырга дейін). Тек кана тауарлар, жабдыктар (таразылар, гирьлер. сөрелер және тағы баска) есепке алынды. Айналымдағы монеталардың сан алуандығы әртүрдің есебін үйымдастыруды талап етті жэне де тек кана заттай өлшеуіш (тауарлар - үзындык. салмак. келем. акша - сол тиіггегі монета саны бойынша есептелді. тауар сату кезінде тауарлар заттай елшеуіш бойынша кіріске енгізілді. толенген акша монета саны бойынша. ал сату негізінде - керісінше есепген шыгарылды).

Интегралом (XIII - XVII ғасырлар) - есепте акшалай елшем колдана бастады. Әуелі монетаның сан түрі сол жердегі кен таралган монстанын оіріне аударылатын коэффициентке кайта есептеліп. содан сок тауарлар да тек кана заттык кана емес. акшалай олшсуішпен де есептеле бастады. Осылайша сесптіи екі: заттай жэне акшалай сызбасы болініпшыкты. Осы кезенде екі жакты жазу пб

Синтетикалык(XVII-XJX ғасырлар). Есеп обьектілерінін кептігі. тауарлык номенклатураны саралау (дифференциация), шаруашылык кызметі колемінік өсуі синтетикалык жэне талдамалы деп боледі. Осының аркасында шаруашылык кызмегп талдауга жагдайлар жасалды. Есеп сызбасыныц (схема) уштен оір болігі - тауарлар акшалай олшеммен ескерілетін кундык (соманын) есебі пайда болды.

Методология:!мқ(XIX гасырдың бірініш жартысы). Ьухгалгерлік есептің негізінде тек іауарлар мен акша гана жаліай, меншік иесі мен материалды жагы нан жауапты түлғалар арасындағы күкыктык катынастар да болатынын жете түсін

Коллаииондмқ (XIX ғасырдын ортасы). Мамандар шаруашылык проііеске (коллация - боліске түсетін мүлік. статистикалык мэлімет) катынасын тулғалардың іс-эрекетін өзара бакылайтын есёптік тәсілдер жасай бастады. Бір желі аркылы озара байланыскан дәйектерді тіркеуді карастыратын желілік жазба пайда болды.

Мехаиикалмқ (XIX гасырдын соңы). Механизацияның, эсіресе кассалык аппараттардың пайда болуы коллацияны карапайым- дандырады жэне есеп кызметкерінің еңбек енімділігін арттырады.

Операциялық (XIX ғасырдың сокы - XX ғасырдың басы). Түскен тауарлар көптеген ғасыр бойы сагып алынған бағасы бойынша. ал оларлы ссснтен шыгару, сату бағалары бойынша жүргізілді. Ал сиіу б:пмл ары тауарлардын түскен кезіндегі бағасынан жоғары болғапдыкгии. каржылык нәтижені корсететін кредиттік сальдо туріндегі айырма пайда болатым. Сондыктан кейіннен «Тауарлар» шоіі.шлліі.і ссеп сатып алыпган бағамен жургізіледі. сатылғам куплылыкшр «Өткізілді» десен жаңа шоттын дебитінде есептен шыгарытіы, кейінгісі кассаға гүскен акшалай түсім сомасына кредитке жаікы чылады. Осыған орай «Тауарлар» шоты таза материалдык болып шыкты.Будан шыгатынкорытынды. эрбір кейіигі жалгасатын кезен алдындагыи.ш іеріске шығармайды, творчествальік жағынан байыіііи.і бухгалтсрлік есеитің шаруашылык мроцестерін баскару курплы рсііпдеіі мүмкіндіктерін кеңейпі.