84.Ренессанс (қайта өрлеу дәуірі)және екіжақты жазу бухгалтерияның дамуы

85. Англ-америкалық мектептің дамуы

Амер.ғалымдар өздерінің еңбектеріне келесі ұғымдарды қарастырды:амортизация, есеп жүргізудің құрылысы, дидактика, ауыл шаруашылықта және өнеркәсіптегі есеп жүргізу.Амортизация жайлы алғақы ұғымдар Д. Меллистің еңбегінде кездеседі ол амор екі көз қараста қарастырды:1 жылжымайтын мүліктің нақты шығындары. 2 капиталды тұрақты деңгейде ұстау құралы. А.а.м жаңлық табушы- Джонс.Т болып табылады ол екі жақты жазуды кемшіліктер үшін сынады. Ол есеп жүгізуде үш бағаны қолдануды ұсынды, яғни отрасында кассада бар сом, сол жағында дебит кассаға түскен сома,оң кредит кеткен соманы көрсеткен.

19ғ соңына 6 бух.қағидалардың ұйымдастырлуын бөліп көрсетуге болады:1еңбек бөлінісі2ақпаратты локализациялау 3бақылаудағы бәсекелестік 4бух-дің әрекеттілігі 5есеп жүргізу жолдарының тәуелсіз болуы 6психологиялық климат. Аудиттің дамуын ағылшын ғалым Дикси салған. Ол аудиттің келесілерді табуға мақсаттандырды:1алдауды, 2кездейсоқ қателер, 3есептеудегі кемшіліктерін.

а.а.м.тің өрлеу кезеңі 20 ғ соғыс арасындағы уақыт аралығына сәйкес келді. Оның келесі басты өкілдері бар: Шпруга,Литтлтона, Патона, Мэйя, Гаррисона, Свинея, Хиггинса, Антони. Бұл мекткептің басты мақсаты есеп жүргізуді басқарудың басты құралын ретінде ету. Есептеуді басқару құралына айналдыру деген тілегі психологияны қолдануға әкелді. Бухгалтерлер келесі сызбаны қолданды: ынталандырма- жауап қайтару. Бұл жерде ынталандыру – құжат ал бухг. жауап қайтару осы құжаттың ынталандыруымен сипатталатын. А.а.м дамуы келешекте басқарушылық есеп жүргізуіне әкелді. Бұл қалыптасқан бух.есепке параллельді бағыт б/т. Басқ-лық бух.есеп жүргізуде ақпарат беру- ауызшада бола алады, ал қалыптасқанда тек құжат түрінде. 1-ншісі есептеу әдісін,2-ншісі тіркеуді қолданады.

86.Ортағасырдағы бухгалтерлік есеп. Еуропадағы бухгалтерлік есеп

87.Шығыстағы бух есеп

Алгашкы сауда операциялары Шумерде тастарда б.з.д. 3600 жыл бұрын тіркелді. Ь.з.д. 3200 жылдан бастап бұл жерде саз ксстелердс есеп жургізу сөздік пайда болды. Бұл есегттегі жүйелі тіркеудің көрінісі еді.

Керісінше, ежелгі Египеттегі папирустар (б.э.д. 3400 - 2980жж) хроиологиялык тіркеудің дамуына әсерін тигізді. Алғашкы түгендеу жұмыстары да Египетте п болды. мұнда эрбір екі жыл сайын жылжитын

жәие жылжымайтын мүлікке түгендеу жүргізілді (дискретті түгендеу).

кейін ол ағымдағы туген-деумен алмастырылды. Алғашкы сауда операпиялары б.з.д. 3200 ж саз кестелерде (таблипаларда) тірклді (бул есептегі жуйелік тіркеу ді алдын ааа белгіледі). Ертедегі Мысырдагы (Египеттегі) папирустар хроноло- гиялык тіркеудін дамуына жол ашты. Осыдан бес мын жыл бурын есеп жүргізу ушін піл суйегінен жасалған кестелер колданылды. Ерте замандагы Үндістанда сапты аяктар шот-

регистр ретінде пайд- ды. оларға уак тастар - бастапкы күжаттар

(картотека бейнесі тэрізді) салынатын. Шаруашылык емір есептін

дамуын талап етті. ал есептін даму цивилизацияпыц осуіп ынталандырды. Жазудың пайда болуы мен арифметиканың дамуы есетің пайда болуына

негіз күрды. Есеп жүйелерінің бірінші даму іздерік Нил, Тигр жэне

Ефрат өзендерінін алкаптарынан табута бол

Ежелгі Египет.Бірнеше мын жыл бурым адамдар папирус жасап үмренді. Кейін шарушылык өмір деректерін папирус орамдарында (бос беттер)

тіркеді. Орамдардың ұзындыгы 4-5м., биіктігі 24-18 см. курады. Жазба

кара жэне кызыл бояумен жүргізілді. Папирустын формасы кестелік

нускада көрсетілді. Египеттік жазушылар бағана бойынша әртүрлі кундылыктардын ата>ын. ал жолдары бойынша олардын сандык

козгалысы болган күндерін жазды. Сол кездеіі ен улкен кестеде 87 багана болды.негізгі есептік тәсіл тугендеу болды.1 жэне 2 әулиеттер кезінде

әрбір екі жыл сайын колғалатын жэне козғалматын мүліктерге түгендеу жүргізіл тұрды. 4 әулиет кезінде түгендеу агымдагы есеппен

алмастырылды. Шарушылак өмір дерек- тері 3 толғамен рэсімделді.

Біреуі жіберуге тиісті кұндылыктардын санын папируста белгі,

екіншісі касында накты жіберілуін койып отырды

Месопотамия (б.).д. 2400-2500 жж.).

Вавнлон «карточкадағы есеп» отаны болды. Карточкалар пластинка

түрінде жұмсак әрі ылғал саз балшыктан жасалды. Саздың ылғал бетіне камыс тайакшалармен жазба жазылды, одан кейін күжаттар күш е н/е

отка кептірілді.

Ксйінгі уакытта бастапкы күжаттарды екі данада күрды. Қүжаттарды саз кұмыраларда немесе камыстан токылган корзиналарда сактады. Олар какпакпен жабылып. үстінен жіппен байланды. Саздын ылғал бетіне

камыс таякшалармен жазба жазды.

Вавилонда көмекші кестелер кеңінен колданылды, оларда көбейту

кестесі күрделі процестерді есептеуге арналган кестелер болды.

Материалдык кундылыкіардың есебі кіріс және шьіғьіс күжаттары

ооиынша оөлек т^псырылды.

Вавилон арнайы зан пайда болган бірінші ел болды. Хаммураби заңында (б.э.д. 1790-1752жж.) кепестер өз бетінше есеп жүргізеді. мешіттер мемлекеттер шарттарды жүргізеді. ал колхатсыз акша беруге болмайды деген жазбалар болды.

Иуедей. Г)ас хы кезінде Иерусалим мешітінін адамдары Иуейдің бас бухғалтері барлык шарттарды жауап отчет кұрмайынша кызметтеріне кіріспеді. Алтарь алдында арнайы сандык койылды. Хан бакылаушысы мен мешіттін басшысы күлыпты (замокты) ашып. мешітке түскен түсімді есептейтін болды.

ҮндістанКытай.

Үндістанда шот регистрлар болыл кружкалар саналды. оған тастар салынды. Гастар бастапкы күжаттар болды. Есепті үнымдастырудағы мәнді ерекшеліктер Қытайда ла байкалды. VIJ-VI.il ғасырларда материалдык кұндылыктарды есепке алудың дамыған жүйесі калыптасты. Есепші жұмысшылар үш бөлімде жұмыс істеді: кіріс, иіыгыс жэне калдык тіркелетін. Бірінші және екінші бөлімдер кұндылыктардын колғалысын. ал үшінші бөлім түгендеу жүргізіп, табиги калдығын шығарып отырды. Кұндылыктардың эрбір түсуі мен жіберілуі актпен рэсімделді. есегі кызыл түсімде жүргізілді. онда акт мәліметтері жазылып отырды. Тексеру үшін тізімнің бір данасы орталык баскармага жіберіліп отырды.

88.Ежелгі әлем немесе ежелгі дүниедегі бухгалтерлік есетің дамуы

89 Бух есептің даму сатылары түрлері

К.Родбертус (1870ж.) есептің барлык тарихын екі сатыға боледі:

• табиғи; күндык.

Бірак осылай бөлуді ешкім канағаттандырған жок. өйткені:

Біріишіден. есептің дамуының жіктелуі сырткы жағдайларга байл

2)кұндык есеп капиталистік шаруашылыклен емес тауарлыК шаруашылыкпен байланысты болады:

Үиііншіден. кұндыкесеп кай кезден басталатындығы анык емес.

А такты Италияндык галым Дж.Чербони торг сатыга белді:

• коне әлем - есептік ой-пікірлердіи калыптасуына позитивтік әдістердің болмауы;

• Л.Фибоначчиден Л.Пачолиге дейін. Л.Пачолиден Ф.Виллаға дейін кос бухгалтериянын калыптасуы;

• гылымн бухгалтерияның пайда болуы мен даму - бүл көзкараста есептің тұжырымдык проблемалары карастырылды.

Леон Сэй есеп дамуын торт саты

1)Немоника.іык. Бул екі кезецге бөлінеді: а) ауызша; б) жазбаша.

2)униграфикалык- карапайым бухгалтерия.

3)диграфикалык- кос бухгалтерия.4) л о ги с м о гра ф икал ы к.

Жазбаларлың дұрыстыгы инвентарлык тізіммен ресконтраны салыстыру аркылы бакыланды.

• карапайым - жазбалар карама-карсы айналымдарды салыстыру аркылы бакыланды.

• кос Италиянлык - барлык тіркеу мен есептеулер екі жакты жазудын көмсгімснбакыланды.

■ ағылшындык - есеп жүйесіне енгізілген арнаулы тэсілдер аркылы бакылау күшейтілді.

• кос Италиянлык жэне Агылшындык біріктірілген - алдынгы екі сагының бакылау кезендерінін комбинациясы.

• орыс үштік бухгалтериясы - кос Италиянлык бухгалтерияда тек екі белгі болса (Дт жэне Кт), ал орыс бухгалтериясында олар 19 болд

Антон Хаар (1926ж.) есеп кезеңділігін бес сатыга бөлді:

1) түгендеуі мен сонгы балансы жок бухгалтерия:2) инвентарлык тізімсіз пробный баланс;3) түтендеусіз баланс;4)статикапык (мүліктік) баланс белгілі есеп кезеңдерінде түтендеу негізінде капитал ұсынылып отырды. 5)динамикалык (каржылык) баланс - ол пайда сомасын аныктауға кызмет етті.

90.Бухгалтерлік есептің тарихын зертеу немесе есептің даму тарихы