2. Табыс салығының есебі

Есептік мерзімде табыс салығы бойынша шығыстарды уақытша айырмашылықтардың салықтық эффектісі есебінің негізінде анықтау қажет. Бұл жерде табыс салығының есебін ұйымдастыру үшін мерзімді ұзарту әдісі немесе міндеттемелердің әдісі қолданылады. Бірінші әдіске (яғни, мерзімді ұзарту әдісіне) сәйкес табыс салығы мекеменің кәсіпкерлік қызметіндегі жұмсалған шығыстары ретінде танылады және пайда болған мерзімінде шоттардың типтік жоспарындағы 7710 «Корпорациялық табыс салығы бойынша шығыстар» шотында есепке алынады. Ал осыған сәйкес пайда болатын уақытша айырмашылықтың салықтық эффектісі қаржылық есептіліктерде келесідей көрсетіледі :

-Пайдалар және зияндар тұралы есептілікте шығыстар бабында;

-Бухгалтерлік баланста «Мерзімі ұзартылған салықтар» бабында және есепте шоттардың типтік жоспарындағы 4310 «Корпорациялық табыс салығы бойынша кейінге қалдырылған салықтық міндеттемелер» шотында тіркеледі.

Міндеттемелер әдісінде ағымдағы уақытша айырмашылықтың салықтық эффектісі бухгалтерлік баланста келесі баптардың біреуінде көрсетілуі мүмкін:

1)міндеттемелер арасындағы «Мерзімі ұзартылған салықтар» бабында; немесе

2)активтер арасындағы «Мерзімі ұзартылған салықтар-шығыстар» бабында және шоттардың типтік жоспарындағы 2810 «Корпорациялық табыс салығы бойынша кейінге қалдырылған салықтық активтер» шотында белгіленеді.

Табыс салығының есебі 12 «Пайдаға салынатын салықтар» атты Есептің халықаралық стандартымен реттелінеді. Осы әдіске сәйкес келесі салықтық эффекті анықталады:

Салықтық эффект

=

Активтердің амортизациясы

+

Бағалы қағаздарды өткізуден орны толтырылмаған зиян

*

Есептік мерзімнің (немесе келесі мерзімнің -егер өзгерсе ғана) пайдаға салынатын салықтың қойылымы

(2)

Мысалы. Компания есептік жылы 3000000теңге бухгалтерлік кірісті түсірді. Пайдаға салынатын салық бойынша айырмашылықтар фирмада келесі деңгейде:

1.Активтердің амортизациясы (теңге)	(500000)
2.Бағалы қағаздарды өткізуден орны толтырылмаған зиян(теңге)	400000
3.Тұрақты айырмашылықтар(теңге)	200000
4. Пайдаға салынатын салықтың қойылымы(%)
А)есептік мерзімнің	30
Б)келесі жылдың	35
5.Мерзімі ұзартылған пайдаға салынатын салықтың кредиттік сальдосы (теңге)	90000
5а)Уақытша айырмашылықтың эффектісі (теңге)	300000

Мәліметтер негізінде пайдаға салынатын салық бойынша төлемнің компоненттерін анықтаймыз 2-ші формула бойынша және өткізбені береміз:

1. Пайдаға салынатын салық бойынша төлемнің компоненттерінің есептемесі *(есептеме-ведомость)

Пайдаға салынатын салық бойынша төлемнің компоненттері	Есептелуі	Сома (теңге)
1.Салық салынатын кіріс	3000000+200000+400000-500000=3100000	3100000
А)төленуге тиісті пайдаға салынатын салық	3100000*30%=930000	930000
2.Салықтық эффект	(400000+ (-500000))*35%=35000	35000
3.Мерзімі ұзартылған төлемнің түзету	300000*35%-300000*30%=15000	15000
4. Пайдаға салынатын салық бойынша шығыстар	930000+35000+15000=980000	980000

2. Пайдаға салынатын салық есептелінді

Шоттардың корреспонденциясы		Сома
Дебет 7710 « Корпорациялық табыс салығы бойынша шығыстар»		980000
	Кредит 3110 «Төленуге тиісті корпорациялық табыс салығы»	930000
	Кредит 4311 «Корпорациялық табыс салығы бойынша кейінге қалдырылған салықтық міндеттемелер-уақытша айырмашылықтар»	35000
	Кредит 4312 «Корпорациялық табыс салығы бойынша кейінге қалдырылған салықтық міндеттемелер-қойылымның өзгерулері»	15000

Aктивтің немесе міiндеmmеменің салық базасы - бұл салық салудың мақсаты үшiн активтi немесе мiндеттеменi eскepeтiн сома.

Бұрын салық салудың мақсаты тұрғысынан актив немесе мiндеттеме ескерiлмеген болатын әpi талданбай келдi.

Осыған орай, бухгалтерлiк баланста көpiнic тапқан актив сомасы келешектегi салықтың салдарды есептеу барысында осы активтiң салықтың базасы тұррысынан талдануы керек.

Ескерiлген активтің бұл шамасы одан ары салық салудың базасына қызмет етедi, дәлiрек айтқанда, салық салынатын табыстың сомасына әсepiн тигiзедi.

Акmuвтiң салық базасы - бұл кәсiпорын активтің баланстың құнының орнын толтыpғаннан кейін ғана алатын, кез келген салық салынатын экономикалық пайдадан салық салу мақсатын­да шегерiлетiн шама.

Егер бұл экономикалық пайдаларға салық салынбайтын болса, онда активтің салық базасы оның баланстық құнына теңеседi. Яғни, бұл болашақта салық салынатын табыс сомасын кeмiтyi ықтимал активтердің бухгалтерлiк балансында eскepi­летiн шама. Бұл салық салынатын табысты анықтау барысында шегеруге жататын активтің құны.

Жекелеген активтердiң құнын есептен шығарудың рет­тәртiбi мен бухгалтерлiк есепте шығын ретiнде және салық салу мақсаты үшiн шегерiлетiн шегерiм ретiнде тиiстi танудың тiз­бектiлiгi бiрдей емес, салықтың әсердi уақытша айырмашы­лықтан анықтауға болады.

Мiндеттеменiң салық базасының баланстық құны алдағы кезеңде осы мiндеттемеге қатысты салық салудың мақсаты үшiн шегерiлетiн кез келген соманың шегерiмiне теңеседi.

Аванспен алынған түciм жағдайында пайда болған міндеттеменің салық базасының баланстық құны алдағы кезеңде салық салынбайтын кез келген түciм сомасының шегерiмiне теңеседi.

Яғни, бұл мiндеттеменiң бухгалтерлiк балансында еске­рiлген, осы мiндеттемеге қатысты салық салудың мақсаты үшiн шегерiлетiн шама.

12 «Пайдаға салынатын салық» атты қаржы есептемесінің халықаралық стандартында мынадай анықтамалар келтiрiлген:

Салық төлеу бойынша шығыстар - бұл ағымдағы және кейiнге қалдырылған салыққа қатысты кезең iшiндегi таза пайданың немесе залалдың есебiне (есеп айырысуына) қосылған жиынтық шама.

Ағымдағы салықтар - бұл кезең iшiндегi салық салынатын пайдаға (салық салу барысында ескерiлетiн залалга) қатысты төлемге (орнын толтыруға) арналған пайдаға салынатын салық­тың сомасы.

Кейiнге қалдырылған салық мiндеттемелерi -бұл салық салынатын уақытша айырмашылықпен байланысты алдағы ке­зеңде төлеуге жататын пайдаға салынатын салық сомасы.

Активтің немесе мiндеттеменiң салық базасы - бұл салық салу мақсаты үшiн активке немесе мiндеттемеге берiлетiн шама.

Активтің салық базасы - бұл компания активтiң баланстық құнының орнын толтырғаннан кейін ғана алатын кез келген салық салынатын пайдаға салық салу мақсатында шегерiлетiн сома. Шаруашылық жүргiзушi субъектiлер аяқтаған барлық операциялар кipicтep мен шығыстар туралы есеп берудiц не баланстың шоттарында, не транзиттiк шоттарында бухгалтерлiк есепте көpiнic табуы тиiс.

Аяқталған операциялардың бiр бөлiгi есептiк кезеңнiң еңбекпен келген табыстарының немесе жұмсалған шығыста­рының құрамындa танылмай, баланстың баптардың құрамында капиталдандырылған болса, онда келешекте баланстық баптар құнының орнын толтыру алдағы кезендердің қаржы нәти­желерiне әсер етедi.

Әpi 12 «Пайдаға салынатын салық» халықаралық стандар­тына сәйкес салық әcepi транзиттiк шотта көpiнic табатын және баланстық шотта да әзгерiс тудыратын операция бойынша танылуы керек.

Халықаралық стандарттарды, оның iшiнде 12 «Пайдаға са­лынатын салық» халықаралық стандартын нақты ic жүзiне асыру мақсатында активтер мен мiндeттeменi, бiздiң ойымызша, eкi категорияда шектеу қажет:

• Келешекте салықтық салдары болатын активтер мен мiндеттемелер;

• Келешекте салықтық салдары болмайтын активтер мен мiндеттемелер.

• Келешекте салықтық салдары болатын активтер мен мiн­деттемелер - бұл танылу мерзiмi уақыттан тыс (уақытпен са­наспай) ұзартылған, ағымдағы есептiк кезеңнiң баланстық бап­тарында капиталдандыруға жататын кipicтep мен шығыстар. Аяқталған операциялардың келешектегi салык әcepiн тану мaқ­саты үшiн активтердi, бiздiң ойымызша, мына категориялар бойынша топтастыру керек:

• Капиталдандырылған шығындар (Мерзiмi ұзартылған шығыстар);

• Есептелген табыстар (Алу шоты бойынша сауда-саттық

дебиторлык, берешегi);

• Басқадай дебиторлық берешек;

• Қаржы активтерi.

Бухгалтерлiк баланстың активтер құpaмындaғы капитал­дандырылған шығын мен мерзiмi -ұзартылған табыс бойынша салық әcepi «мерзiмi ұзартылған табыс салығы» бабы бойынша бухгалтерлiк баланста да көрiнic табуы қажет.

Шаруашылық жүргiзушi субъектiлер аяқталған барлық опе­рациялар мен мәмiлелер кіpicтep мен шығыстаp (пайда мен залал) туралы есеп берудi және бухгалтерлiк балансты өзгертудiң мына тұрпаттарының көмeгiмен олардың есеп объектi­лерiне әсер eтeтін сипаты бойынша бухгалтерлiк баланста сипатталуы және тiркелуi керек.

Бұл арада мынаны ескерген жөн: салық (жедел) есебiнде жиынтық жылдық табыстан (негiзгi құрал - жабдықтарды амортизациялау, негiзгi кұрал - жабдықтарды жөндеу, проценттер және тағы басқалары бойынша) ұстап қалулар (жеңiлдiктер) туралы, сондай-ак табыстар туралы (үйлердi, ғимараттарды) сату кезiндегi құнның, сондай-ақ ақша құнсыздануына түзетулердi есепке ала отырып амортизациялауға жатпайтын алашақтардың өcyi; кәсiпкерлiк қызметтi шектеуге келiскенi және кәсiпорынды жапқаны үшiн тағы басқалары жөнiнде хабарлама қалыптасады

5.Өз-өзін бақылау сұрақтары

1. Табыс салығының анықтамасы,есептік және табыс салынатын пайдалардың арасындағы айырмашылықтар

2. Тұрақты айырмашылықтардың есебі

3. Табыс салығының есебі

4. Уақытша айырмашылықтардың есебі

5. Табыс салығы есебінің мерзімді ұзарту әдісі

6. Табыс салығы есебінің міндеттемелер әдісі

7. Кейінге қалдырылған абыс салығының есебі

8. Ағымдағы табыс салығының есебі

9. Корпорациялық табыс салығының есебі

10. Табыс салығының бюджетке төленуінің есебі