35.Мұсылман құқығының қайнар көздері.

Орта ғасырлыларда шығыс үшін Араб халифатында пайда болып,ең қолайлы бағытта дамыған құқықтық жүйе- Мұсылман құқығы – шариғат болып табылады. Мұсылман құқығы – дін мен құықтың сабақтасуының жарқын көрнісі. Шариғат адам баласы үшін жүзеге асуы міндетті идея ретінде түзілген. Мұсылман құқығы жеке ғылым емес, ол ислам ілімінің бір бөлігі.Мұсылман құқығының қайнар көзідеріне: Құран-исламның ең маңызды да қасиетті кітабы.Ол діндік моральдық бағыттығы кітап.Сунна-Мұхаммед пайғамбардың хадистар жинағы.Маңызды бөлігі отбасылық мұрагерлік ж/е соттық құқықты құрайды.Бірақ шииттер барлық хадистарды мойындамайды.Иджма - беделді заңгерлердің шығарған шешімдері.Бұл соттардың шығарған шешімі.Фетва –биліктегі беделді діни адамдардың жазбаша шығарған шешімдері.Кейінен ислам дінінің кеңінен таралуына байланысты ислам дініне қарсы келмейтін басқа да қайнар көздері халифтардың жарлықтары мен шешімдері,жергілікті салт дәстүрлер ж/е т.б. пайда болды.Қияс - аналогилық пікірлер.

Әрине Құран құқық жүиесінде ерекше орын алады. Құранда қоғамдық, жеке бас құқық нормалары ешқандай бағынушлықсыз көрсетілген.Құранда 90 меккелік,24 мәдинелік сүре бар. Бұл қасиетті кітап барлық белгілі оқиғаларды түсіндіреді:адамның өмірге келуінен өліміне дейін талдау жасайды.

36.Мұсылман құқығы бойынша неке-отбасылық жəне мұрагерлік қатынастарды реттеу.

Неке-екі жақтың, әйел мен еркектің келісімі негізіндегі нәтиже. Некенің шарты: екі адамның келісуі, неке жөнінде жұрт алдында және ашық түрде жариялау.

Құқықтанушылардың көпшілігі келесі жағдай некеге тұру үшін керекті деп есептейді: екі жақтың әлеуметтік теңдігі; мұсылман дінін тұтыну; бостандықта, еркіндікте болуы, денсаулығы күшті, шындықты айтуы, жұбайының жұмысы бар болуы.

Некенің түрлері. Сунниттерде тек бір неке. Ол мәңгілік және мерзымсіз. Шейіттер тағы уақытша неке қосады, бір жұбайының жақындығынан бастап ондаған жылдарға дейінгң аралықта. Бұл некеден туған балалардың өз мәртебесі бар. Бұл неке мұрагерлік алуға мүмкіндік бермейді.

Құран қандас туысқандардың некесіне тыйым салады. Туысқандарға жататындар: ана, әпке, екі жақтың апайлары, ағалары мен қарындастарының қыздары, асыраушысы, емшектес қарындастары, келіндері. Апа-сіңілілеріді бірдей әйелдікке алуға болмайды. Құран еркек пен әкенің толық басшылығын қолдайды. Еркек әйелдерден жоғары тұрады. Себебі құдай дүниені оған бұрын берді. Сондықтан олар өз дүниесін әйелдер үшін жұмсайды.

Құран төрт әйел алуға дейін рұқсат етеді. Ері әйелін азық-түлікпен, баспанамен, киімдермен қамтамасыз етуге міндетті. әйел дүниесінің жағдайы талапқа сай келуі және ерінің әйелмен бірдей қарым-қатынаста болуы талап етіледі.

Еркектерге үйінен басқа жерде тұруына да рұқсат берілген. Ал әйелі өзінің ар, ұят тазалығы мен еріне сенімділігін таза ұстауы керек. Неке заттық келісімге ұқсайды, әйел қандай да бір зат ретінде алынады. Ажырасу жағдайында кезектегі уақыт белгіленеді. Некелескен адамдардың ажырасу құқығы бүтіндей еркектің қолында.

Тек «Құранның» бір жерінде сатып алған қалың малын қайтарған жағдайда әйелге ажырасуға әйелінің кішігірім кінәсі де себеп бола алады. Ажырасу еш сылтаусыз болуы да мүмкін. Ажырасу жағдайында тек тиісті салт жорасын өткізсе болды. Бірақ ажырасқан әйел үш ай ерінің үйінде қала алады. өйткеі балалар ерінің қаморлығында қалады. Құран бойынша ажырасудың үш түрі бар: ТАЛАҚ. Егер жұбайлар иддат кезінде бір-бірімен жанаспаса, ал оның бітуінен кейін үш ай ері әйеліне қайтармайды. Талақтың тұрақты қағидасы: «сен аластатылдың! Сен кесілдің,! Сен жабылдың! Тізгінің өз мойыныңда! Өзіңнің руына барып қосыл! Сен айырылдың! Мен сені төркініңе қайтарамын! Таза бол! Сен боссың! Кет, жоғал! Баста! Кет! Жолдасыңды ізде!»

Иддат біткеннен кейін әйел үйден кетеді. Ері иддат ажырасу бітіп, келесі некесінен кейін қайтарып ала алады.

Талақ-иддат біткеннен кейін салыстыру басталады. Ажырасудың екінші түрі: ЗИХАР. өзіннің әйелін өз жотасы деп атай отырып, ері некені бұзады. Бұл ажырасу аяқталмаған, сатып алуынан кейін жоққа шығарылғанымен бірдей болуы мүмкін. Ажырасудың үшінші түрі: АЙМАН. Еркек әйелімен жұбайылық қатынасқа түспеуге ант береді. Бұл аяқталған ажырасу.

Мұрагерлік құқық.. Өсиет-васипа. Мүліктің 1/3 бөлігі кімге тиесілі болса, өсиетте соның атына қалады. Бірақ 2/3-і міндетті түрде заң негізінде туысқандарына таратылады. Мұнымен мұрагерлік заттарға бөтен біреулердің көздеу мақсатына кедергі жасайды және оның отбасы үшін жүзеге асырады. Тек мұсылмандарға ғана емес, сол сияқты мұсылман еместерге де өсиет қалдыруға болады.

Заңды мұрагерлер. Бұл құранның ең күрделі бөлімі. әйелдердің үлесі еркектердің ½ үлесімімен тең. Ирс-қайтыс болғандардан қалған мүлікке құқық пен міндеттіліктің жинағы.

Мұрагерлік келесі түрде таратылады:

1. көмгендігі үшін ұстап қалу

2. қарыздарын төлеу

3. өсиеттің 1/3 өлшемде болуы

4. заңды мұрагерлердің арасында бөлінетін қалған мүліктер.

Мұрагерлер мыналарға бөлінеді:

1. фарди ер екіден бірі, егер әйелде мұрагер болмаса, егер бар болса, төрттен бірі. Әйел немесе әйелдері, егер мұрагер болмаса ¼ ,егер бар болса, сегізден бірі. әкесі алтыдан бірі, егер әкесі болмаса онда нақ осы үлес атасына тиесілі. Балалар барлығын алады. әрі қарай әйелдің үлесі еркектің үлесінінің жартысына тең.

2. Асаба –мұрагерлердің екінші категориясы. Бұған еркектің туыстары жатады.

3. зуль-ахрам қайтыс болған адамның мұрагері болмайтын және мұрагерлікке құқығы жоқ адамдар.

Мұрагерлік құқын жоғалтқандар: кісі өлтірген мұрагерлер, дінге сенбейтін адам, құлдыққа түсіп қалғандар.