2. Қылмыстық істердің соттарда қаралуына прокурордың қатысуы және оның рөлі

Заң тергелген қылмыстық іс бойынша басты сот талқылауын тағайындау жайында қабылданған қаулының заңдылығы мен негізділігінің барлық жауапкершілігін судьяға, және тек қана оған жүктейді.

ҚІЖК 299 – бабында көзделген шешімдер қабылданғанға дейін судья прокурордың және тараптардың міндетті қатысуларымен істі алдын ала тыңдай алады. Судья ҚІЖК нормаларының елеулі түрде бұзылуын анықтаса, істі қсымша тергеуге қайтару, айыпты өзгерту, істі қысқарту, сараптама тағайындау туралы өтініштер, сондай – ақ дәлелдемелерге жол бермеу туралы өтініштер бар болған жағдайда алдын ала тыңдауды міндетті түрде өткізеді.

Қылмыстық істі қарауға қандай да бір кедергілер жоқ деген қорытындыға келген судья, сот талқылауын тағайындау туралы қаулы шығарады, Сонымен қатар, судья айыптау қорытындысының жеке тармақтарын алып тастауға немесе ауырырақ қылмыс туралы қылмыстық заңды қолдануға құқылы, бірақ жаңадан тағылған айып, өзінің нақта мән – жайы бойынша айыптау қорытындысындағы айыптан ерекшеленбеуге тиіс.

Сот тәжірибесін қорытындылау 2000 жылы республика бойынша қосымша тергеуге 3742 адамға қатысты 2421 қылмыстық іс қайтарылғандығын, оның ішінде прокурордың заңсыз қайтару туралы наразылықтары бойынша кассациялық саты 1190 адамға қатыстысын бұзғандығын көрсетеді. Тергеу органдарымен жіберілетін заң бұзушылықтар мен кемшіліктердің анықталуына байланысты, соттар істерді көбіне қосымша тергеуге дұрыс қайтарады.

Сондай – ақ, прокурорлардың наразылықтары бойынша бұзылатын, яғни жеткіліксіз негіздер бойынша шығарылған сот қаулылары да аз емес. Кейде соттар істердің мәнін тыңдап, олар бойынша заңды, негізді және әділ үкім шығаруға болатын істерді қосымша тергеуге жолдайды. Ал кейбір кезде соттар айыпталушының, жәбірленушінің, куәнің жауаптарындағы маңыздары аз қарама – қайшылықтарды жою үшін қылмыстық істерді қайтарады. Мұндау жағдайларда, прокурордың наразылығы мен судьяның қаулысы сот қатесін түзетудің жалғыз іс жүргізу құралы болып табылады, себебі негізсіз қаулы тек прокурордың наразылығы бойынша ғана бұзылады. Прокурордың сотқа қатысуы соттың заңды және негізді үкім қабылдануының кепілі ғана болып қоймайды, сондай – ақ қылмысты алдын – алу және құқықты насихаттау жөніндегі жұмыс нысандарының бірі болып табылады. Қылмыстық істер бойынша сотта мемлекеттік айыпты қолдау, мемлекетте заңдардың дәл және біркелкі орындалуын қадағалауды жүзеге асыру жөніндегі прокурорлық қызметтің басымды бағыттарының бірі болып табылады.

Алдын ала тергеу кезеңінде қадағалауды жүзеге асыру, айыптау қорытындысын бекіту және айыпталушыны сотқа беру, прокурорға мемлекеттік айыпты қолдауға және оны объективті, әрі әділ жасауға кедергі келтермеуге тиіс. Қылмыстық іс жүргізу заңы прокурордан істің барлық мән – жайлары бойынша жиналған дәлелдемелер жиынтығын жан – жақты, толық және объективті қарауға және өзінің ішкі нанымы бойынша бағалауын талап етеді.

Сот тергеуі кезеңінде дәлелдемелер жеке дара зерттеледі, сондықтан сот үшін де, прокурор үшін де оларда алдын ала анықталған күш жоқ. Егер сот талқылауы нәтижесінде прокурор сот тергеуінің мәліметтері тағылған айыпты дәлелдемеді деген қорытындыға келсе, ол айыптаудан бас тартуға немесе бас тартуының себептерін көрсетуге міндетті. Бқл оның жеке қарауы емес, мемлекеттік айыптаушы өкілінің заң бұзушылықтарды жою жөніндегі міндеті. Бұл ереже заңда бектілген және ол прокурорға сотта тәуелсіз және объективты болуын қамтамасыз етед.

Заңда анықталған апелляциялық тәртіпте қылмыстық істерді тексеру тәртібі соттардың қателіктерін олар заңды күшіне енгенге дейін түзетілетін жағдайды қамтамасыз етеді.

Сот трибунасы – бұл трибунаның ерекше түрі,оған прокурорлық қызметкерлердің әрбіреуі қол жеткізе бермейді. Прокурор сотта мемлекеттік айыпты қолдауға теориялық қана емес, кәсіби дайындығы да болуы керек.

Қазіргі кезде прокурор жұмысының тәжірибесі, оның кәсіби дайындығы қылмыстық іс құжаттарын білуі аса маңызды болуда. Жартылай айыптау туралы істерден басқа қылмыстық істердің барлығына прокурордың міндетті қатысуы туралы ҚР ҚІЖК 4- бабының талаптарын қолданысқа енгізуге байланысты, прокуратура органдарына 2000 жылы көптеген жас мамандар қабылданған.

Олардың біліктіктерін жоғарлату үшін кәсіби дағдыларға, қызметтік этикаға үйрету жөнінджегі жұмыстар жүргізуде. Прокуратура органдары жаңа қылмыстардың алдын алу, сондай – ақ өз жұмысын насихаттау мақсатында бұқаралық ақпарат құралдарымен тығыз байланыста болады.

Еңбекшіқазақ аудандық сотының 15.03.2000 жылғы үкімі бойынша азаматша Б. ҚР ҚК 176 – бабының 2- бөлімінің «б,в» тармақшаларымен, яғни қызмет жағдайын пайдаланып, жалпы сомасы 102 мың 670 теңге тұратын сеніп тапсырылған мүлікті ұрлағаны үшін кінәлі деп танылған, осы бап бойынша 3 жылға дейін материалдық жауапты лауазымды атқару құқығынан айырумен 2 жыл бас бостандығынан айыруға, жазасын ТК жалпы режимінде өтеу белгіленген.

Бұл үкімге сотталушының қорғаушысы үкімнің қатандығына кассациялық шағым берген.

Істі кассациялық сатыда қарау кезінде іске қатысушы прокурор оның лауазымды адам болмауына байланысты, сотталушының әрекетін ҚР ҚК 176 баб. 2 бөл. «б,в» тармақтарынан ҚР ҚК 176 баб. 1 бөліміне ауыстыруды сұраған және оған ҚР ҚК 63 бабы бойынша шартты жаза қолдануды сұраған.

Алматы облысының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының 2000 жылғы 25 сәуірдегі қаулысымен Еңбекшіқазақ аудандық сотының үкімі өзгертілген, оның әрекеті ҚР ҚК 176 баб. 1 бөліміне ауыстырылған және оған ҚР ҚК 63 – бабы қолданылуымен сол мерзімге шартты жаза тағайындалған.

Дауларды шешу кезінде соттардың алдында тұрған міндеттердің ауырлығы азаматтық іс жүргізу саласында прокурорлық қадағалауды күшейтуді, мемлекттің, кәсіпорындардың, ұйымдардың және азаматтардың заңмен қорғалатын құқықтарын қамтамасыз етуді қажет етеді. Азаматтық іс жүргізуде заңдардың дәл және біркелкі орындалуын пркурорлық қадағалау соттардың барлық сатыларында заңды және негізді шешімдердің, ұйғарымдар мен қаулылардың қабылдануларының маңызды кепілі болып табылады.

Прокурорлық қадағалаудың міндеттері және азаматтық іс жүргізудегі прокурорлық қызметтің басты бағыттары ҚР Конституциясында, АІЖК, Прокуратура туралы заңда, ҚР Бас пркурорының бұйрықтары мен нұсқауларында және өзге нормативтік құқықтық актілерде мазмұндалған.

Прокурор азаматтық іс жүргізудің барлық кезеңдерінде кез келген заң бұзушылықтарды жоюға заңмен көзделген шараларды уақытылы қолдануға міндетті. Көрсетілген нормативтік актілерден шығатын талаптарға сәйкес, ҚР Бас прокуроры және оған бағынышты прокурорлар азавматтық істерді соттарда қарау кезінде мына талаптарды орындау үшін заңдардың орындалуын қадағалауды жүзеге асырады:

• барлық сот сатыларында істерді жан - жақты, толық, объективті және уақытылы талқылау туралы заң талаптарын орындау;

• әр іс бойынша заңды және негізді шешімдер, ұйғарымдар мен қаулылар шығару;

• шешімдерді, ұйғарымдарды және қаулыларды заң талаптарына сәйкес уақытылы орындау.

Прокурорлар сот төрелігінің мақсаттарын және сот алдында тұрған міндеттерді орындауды судьялар тәуелсіздігі қағидаттарын сақтаумен және тек заңға бағынумен жүзеге асыруға мүмкіндіктер тудырыды.

Азаматтық іс жүргізуде заңдардың орындалуын қадағалауды ҚР Бас Прокуроры, облыс, қала, аудан прокурорлары жүзеге асырады. Прокуратура органдары қызметінде қадағалаудың осы саласын шұғыл басқару мақсатында, ҚР Бас прокуратурасында азаматтық және шаруашылық істер бойынша сот қаулылары мен атқару өндірісінің заңдылығын қадағалау Департаменті, облыс және оларға теңестірілген прокуратураларда азаматтық істердің соттарда қаралуын қадағалау бөлімдері құрфылған. Аудандарда және қалаларда бұл міндеттерді аудан және қала прокурорларының орынбасарлары немесе көмекшілері орындайды. Бұл жұмысты осы прокуратуралардың басшылары басқарады.

Прокурорлардың алдында тұрған міндеттерді ойдағыдай орындау мақсатында прокурорға заң бойынша оған қажетті өкілеттіктер берілген. Олар топталған түрде прокуратура туралы Заңның 30 – бабында, ҚІЖК және «азаматтық және әкімшілік істер бойынша сот қаулыларының заңдылығын прокурорлық қадағаклау туралы» Бас прокурордың 2000 ж. 28 тамыздағы бұйрығында, «Атқару өндірісі туралы заңдардың қолданылуын пркурорлық қадағалау туралы» 2000 ж. 10 сәуірдегі бұйрығында, «Әкімшілік істер бойынша сот қаулыларының заңдылығын прокурорлық қадағалау туралы» 2000 ж. 30 мамырдағы бұйрықтарында баяндалған.

Азаматтық істерді сотта қарау кезінде заңдардың орындалуын қадағалауды жүзеге асыра отырып прокурор өз құзыреті шегінде:

1. кассациялық және қадағалау тәртібінде бірінші сатыдағы соттың істерді талқылауына қатысады; істі қарау кезінде туындаған мәселелер бойынша қорытындылар береді, сотқа талап арыздар жолдайды, жалпы азаматтық істер бойынша істің мәніне қарай қорытындылар береді; заңда қарастырылған басқа да іс жүргізу әректтерін жасайды;

2. заңсыз және негізсіз шешімдерге, ұйғарымдарға және сот қаулылварына, судьялардың қаулыларына наразылық келтіреді;

3. шешімдерді, ұйғарымдарды және сот қаулыларын орындатудың заңдылығын тексереді, сот орындаушысының заңсыз әректтеріне наразылық келтіреді;

4. азаматтық істер бойынша қабылданған сот шешімдерін, ұйғарымдарын және сот қаулыларын қайта қарау заңмен қарастырылған жағдайда, оған шаралар қолданады.

Заңмен берілген өкілеттіктерді жүзеге асыра отырып, прокурор азаматтық іс жүргізудегі қадағалауды азаматтық істерді сотта жан – жақты, толық, объективті және уақытылы талқылау туралы заңдылықты өмірде өткізуге мүмкіндік тудыратындай және әр іс бойынша заңды және негізді шешімдер қабылдайтындай етіп ұйымдастыруы керек.

Қадағалаудың мәні тек соттың шешімдері, ұйғарымдары және қаулылары ғана емес, сондай – ақ тазаматтық талапты сотқа дейін қарауда да, сот қарауында да орындалатын іс жүргізу әрекеттер. Прокурор өзінің ешбір жеке мүддесі үшін емсе, тек жалпы мемлекеттік мүдделер үшін сот төрелігіне жолдауға үлес қосатын сот құрамының, сондай – ақ іске қатьысушы тұлғалардың - тараптардың, үшінші жақтардың, куәлардың, сарапшылардың мемлекеттік басқарма органдары өкілдерінің азаматтық және азаматтық іс жүргізу заңдарының талаптарын сақталуын бақылайды.